Szkody wyrządzone przez zwierzęta sąsiada i brak ogrodzenia

Od czego zacząć, gdy zwierzęta sąsiada robią szkody?

W opisanej sytuacji trzeba rozdzielić dwa problemy: po pierwsze brak albo usunięcie ogrodzenia, po drugie szkody i zagrożenie powodowane przez zwierzęta sąsiadki. Każdy z tych problemów może mieć inną podstawę prawną i wymagać innych dowodów.

Podstawowe znaczenie ma art. 140 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny. Przepis ten stanowi, że właściciel może korzystać z rzeczy z wyłączeniem innych osób, w granicach określonych przez ustawy i zasady współżycia społecznego. Jeżeli więc cudze zwierzęta regularnie wchodzą na Pani nieruchomość, zanieczyszczają trawnik lub uniemożliwiają bezpieczne korzystanie z ogrodu, może to uzasadniać działania cywilne wobec osoby odpowiedzialnej za zwierzęta.

Trzeba jednak ustalić, czy sąsiadka miała obowiązek przywrócić siatkę. To zależy przede wszystkim od tego, gdzie znajdowało się ogrodzenie: na Pani gruncie, na gruncie sąsiadki czy dokładnie w granicy działek.

Ustalenie położenia ogrodzenia

Najpierw warto sprawdzić dokumenty geodezyjne: mapę ewidencyjną, mapę zasadniczą, dokumentację z budowy ogrodzenia, ewentualne protokoły rozgraniczeniowe albo wznowienia znaków granicznych. Samo przekonanie stron, że płot był wspólny, nie zawsze wystarczy.

Jeżeli granica działek jest sporna, pomocny może być geodeta. W razie głębszego sporu możliwe jest postępowanie rozgraniczeniowe prowadzone na podstawie art. 29 i następnych ustawy z dnia 17 maja 1989 r. Prawo geodezyjne i kartograficzne. Gdy problem polega na fizycznym zajęciu części gruntu albo przesunięciu płotu, podobne znaczenie praktyczne ma sprawa o przekroczenie granicy działki.

Gdy sąsiadka usunęła ogrodzenie z Pani działki

Jeżeli siatka była elementem ogrodzenia znajdującego się na Pani gruncie, jej zdjęcie bez zgody może być naruszeniem prawa własności. W takim przypadku podstawowym roszczeniem jest roszczenie negatoryjne z art. 222 § 2 Kodeksu cywilnego. Przepis ten daje właścicielowi prawo żądania przywrócenia stanu zgodnego z prawem i zaniechania naruszeń, jeżeli własność jest naruszana w inny sposób niż przez pozbawienie faktycznego władztwa nad rzeczą.

Roszczenia właściciela przewidziane w art. 222 Kodeksu cywilnego, jeżeli dotyczą nieruchomości, nie ulegają przedawnieniu zgodnie z art. 223 § 1 Kodeksu cywilnego. Inaczej jest z roszczeniem posesoryjnym z art. 344 § 1 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z art. 344 § 2 Kodeksu cywilnego roszczenie o ochronę posiadania wygasa, jeżeli nie będzie dochodzone w ciągu roku od chwili naruszenia. Skoro od usunięcia siatki minął około rok, trzeba szczególnie uważać na ten termin.

Jeżeli siatka została zabrana, można żądać jej zwrotu albo zapłaty równowartości. W zależności od okoliczności w grę mogą wchodzić także przepisy karne: art. 278 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny dotyczący kradzieży, art. 284 § 1 Kodeksu karnego dotyczący przywłaszczenia albo art. 288 § 1 Kodeksu karnego dotyczący zniszczenia, uszkodzenia lub uczynienia cudzej rzeczy niezdatną do użytku. Zawiadomienie organów ścigania ma sens wtedy, gdy można rzeczowo opisać fakty i wskazać dowody.

Ogrodzenie na granicy działek

Jeżeli ogrodzenie znajdowało się w granicy gruntów, zastosowanie ma art. 154 § 1 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem domniemywa się, że mury, płoty, miedze, rowy i inne podobne urządzenia znajdujące się na granicy gruntów sąsiadujących służą do wspólnego użytku sąsiadów. Na podstawie art. 154 § 2 Kodeksu cywilnego korzystający z takich urządzeń obowiązani są ponosić wspólnie koszty ich utrzymania.

Ważne jest rozróżnienie pomiędzy utrzymaniem istniejącego urządzenia a budową nowego. W uchwale z dnia 24 stycznia 2002 r., sygn. III CZP 75/01, Sąd Najwyższy wskazał, że obowiązek z art. 154 § 2 Kodeksu cywilnego nie obejmuje kosztów wybudowania nowego urządzenia. Może natomiast obejmować koszty utrzymania istniejącego płotu, jeżeli rzeczywiście był urządzeniem granicznym służącym do wspólnego użytku.

W praktyce warto najpierw wezwać sąsiadkę pisemnie do uzgodnienia sposobu naprawy ogrodzenia i wyznaczyć rozsądny termin na odpowiedź. Jeżeli spór dotyczy pasa gruntu albo faktycznego przebiegu granicy, przydatne może być także porównanie sytuacji opisanej w materiale o tym, co zrobić, gdy występuje pas zajęty przez sąsiada.

Czy sąsiadka musi ogrodzić swoją działkę?

Co do zasady samo prawo cywilne nie nakłada na właściciela nieruchomości ogólnego obowiązku ogrodzenia całej działki. Jeżeli więc ogrodzenie stało wyłącznie na gruncie sąsiadki, trudno żądać od niej, aby utrzymywała płot tylko dlatego, że Pani byłoby to wygodne.

Nie oznacza to jednak, że sąsiadka może pozwalać zwierzętom swobodnie wchodzić na cudzy teren. Obowiązek nadzoru nad zwierzętami istnieje niezależnie od tego, czy działka jest ogrodzona. Dotyczy to zwłaszcza psa, który może stwarzać zagrożenie dla dziecka.

Jeżeli rozważa Pani budowę własnego ogrodzenia, trzeba uwzględnić przepisy budowlane. Zgodnie z art. 29 ust. 1 pkt 23 ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. Prawo budowlane budowa ogrodzenia nie wymaga pozwolenia na budowę, natomiast art. 30 ust. 1 pkt 3 Prawa budowlanego przewiduje obowiązek zgłoszenia budowy ogrodzenia o wysokości powyżej 2,20 m. Należy też sprawdzić miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego, decyzję o warunkach zabudowy, przepisy techniczno-budowlane oraz ewentualne ograniczenia konserwatorskie lub drogowe.

Odpowiedzialność za psa lub kota sąsiada

Podstawową podstawą odpowiedzialności za szkody wyrządzone przez zwierzę jest art. 431 § 1 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem kto zwierzę chowa albo się nim posługuje, obowiązany jest do naprawienia wyrządzonej przez nie szkody niezależnie od tego, czy zwierzę było pod jego nadzorem, czy zabłąkało się lub uciekło, chyba że ani on, ani osoba, za którą ponosi odpowiedzialność, nie ponoszą winy.

W orzecznictwie podkreśla się, że art. 431 § 1 Kodeksu cywilnego opiera się na domniemaniu winy w nadzorze. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 12 sierpnia 1999 r., sygn. I CKN 1232/98, wskazał, że domniemanie to jest wzruszalne, ale jego obalenie jest utrudnione. W praktyce oznacza to, że właściciel albo opiekun zwierzęcia powinien wykazać, że dochował należytej staranności.

Jeżeli szkoda polega na zniszczeniu trawnika, zabrudzeniu ogrodu, konieczności zamówienia sprzątania lub odtworzenia zieleni, można żądać zwrotu kosztów na podstawie art. 431 § 1 Kodeksu cywilnego w związku z art. 361 § 2 Kodeksu cywilnego. Art. 361 § 2 Kodeksu cywilnego obejmuje straty, które poszkodowany poniósł, oraz korzyści, które mógłby osiągnąć, gdyby szkody mu nie wyrządzono. Sposób naprawienia szkody określa art. 363 § 1 Kodeksu cywilnego: naprawienie może nastąpić przez przywrócenie stanu poprzedniego albo zapłatę odpowiedniej sumy pieniężnej.

Jeżeli dojdzie do pogryzienia, przewrócenia dziecka, zadrapania albo zakażenia, w grę mogą wchodzić roszczenia z art. 444 § 1 Kodeksu cywilnego, obejmujące koszty leczenia, oraz z art. 445 § 1 Kodeksu cywilnego, dotyczące zadośćuczynienia pieniężnego za krzywdę. W każdym takim przypadku trzeba jednak wykazać zdarzenie, związek ze zwierzęciem sąsiadki oraz rozmiar szkody.

Wykroczenie przy niewłaściwym trzymaniu psa

Jeżeli pies sąsiadki biega bez kontroli, podstawowe znaczenie ma art. 77 § 1 ustawy z dnia 20 maja 1971 r. Kodeks wykroczeń. Przepis ten przewiduje karę ograniczenia wolności, grzywny do 1000 zł albo nagany za niezachowanie zwykłych lub nakazanych środków ostrożności przy trzymaniu zwierzęcia. Jeżeli zwierzę swoim zachowaniem stwarza niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia człowieka, zastosowanie może mieć art. 77 § 2 Kodeksu wykroczeń.

Dodatkowo art. 10a ust. 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o ochronie zwierząt zakazuje puszczania psów bez możliwości ich kontroli i bez oznakowania umożliwiającego identyfikację właściciela lub opiekuna. Zgodnie z art. 10a ust. 4 tej ustawy zakaz ten nie dotyczy terenu prywatnego, jeżeli teren jest ogrodzony w sposób uniemożliwiający psu wyjście. Jeżeli więc pies wychodzi z działki sąsiadki, trudno twierdzić, że jest skutecznie zabezpieczony.

Jeżeli pies należy do rasy uznawanej za agresywną, trzeba pamiętać o art. 10 ust. 1 ustawy o ochronie zwierząt. Przepis ten wymaga zezwolenia wójta, burmistrza albo prezydenta miasta na prowadzenie hodowli lub utrzymywanie psa rasy uznawanej za agresywną. Wykaz takich ras określa rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 28 kwietnia 2003 r. w sprawie wykazu ras psów uznawanych za agresywne.

W razie realnego zagrożenia można wezwać straż gminną, straż miejską albo policję. Jeżeli problem dotyczy warunków utrzymywania większej liczby zwierząt, zapachów, hałasu lub zanieczyszczeń, pomocny może być także materiał o tym, jak wygląda uciążliwa hodowla sąsiada.

Obowiązek szczepienia psa

Jeżeli pies sąsiadki ma kontakt z Pani dzieckiem albo swobodnie wchodzi na cudzą nieruchomość, można zapytać również o szczepienie przeciwko wściekliźnie. Art. 56 ust. 1 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt nakłada na posiadaczy psów obowiązek szczepienia psów przeciwko wściekliźnie w terminie 30 dni od ukończenia przez psa 3 miesiąca życia, a następnie nie rzadziej niż co 12 miesięcy.

W przypadku kotów nie ma identycznego ogólnokrajowego obowiązku szczepienia jak przy psach, ale w określonych obszarach i sytuacjach mogą obowiązywać dodatkowe nakazy weterynaryjne wydawane na podstawie przepisów o zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt. W razie pogryzienia lub podejrzenia choroby należy niezwłocznie skontaktować się z lekarzem i właściwym powiatowym lekarzem weterynarii.

Immisje i zakłócanie korzystania z nieruchomości

W sprawach sąsiedzkich często powołuje się art. 144 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem właściciel nieruchomości powinien przy wykonywaniu swego prawa powstrzymywać się od działań, które zakłócałyby korzystanie z nieruchomości sąsiednich ponad przeciętną miarę wynikającą ze społeczno-gospodarczego przeznaczenia nieruchomości i stosunków miejscowych.

Regularne przedostawanie się zwierząt, odchody w ogrodzie, hałas, zapachy lub zagrożenie dla dziecka mogą być oceniane w kontekście art. 144 Kodeksu cywilnego, ale każda sprawa zależy od skali zjawiska, częstotliwości, charakteru okolicy i dowodów. Jednorazowe wejście kota na trawnik będzie oceniane inaczej niż codzienne zanieczyszczanie posesji przez psa i brak reakcji właścicielki.

Podobne zasady oceny uciążliwości pojawiają się przy sporach o roślinność przy granicy, np. gdy problemem jest bluszcz sąsiada na ścianie albo żywopłot jako ogrodzenie. W każdym z tych przypadków znaczenie ma granica nieruchomości, zakres naruszeń i możliwość udowodnienia szkody.

Jak dokumentować szkody?

W sprawie cywilnej ciężar dowodu wynika z art. 6 Kodeksu cywilnego. Osoba, która z danego faktu wywodzi skutki prawne, powinna ten fakt udowodnić. Z kolei art. 232 zdanie pierwsze ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego stanowi, że strony są obowiązane wskazywać dowody dla stwierdzenia faktów, z których wywodzą skutki prawne.

Warto gromadzić przede wszystkim:

• zdjęcia i nagrania pokazujące zwierzęta na Pani działce oraz powstałe zabrudzenia albo uszkodzenia,
• rachunki i faktury za sprzątanie, naprawę trawnika, wymianę roślin albo naprawę ogrodzenia,
• notatki z datami i godzinami zdarzeń,
• korespondencję z sąsiadką, w tym SMS-y, e-maile i pisma,
• zeznania świadków, np. domowników, pracowników firmy pielęgnującej ogród, innych sąsiadów,
• notatki interwencyjne straży miejskiej, policji albo lekarza weterynarii, jeżeli były interwencje.

Nagrywanie zdarzeń na własnej posesji co do zasady może być dopuszczalne jako sposób zabezpieczenia dowodów, ale nie należy publikować nagrań w Internecie ani naruszać prywatności osób trzecich. Trzeba też odróżnić nagranie zdarzenia, którego jest się uczestnikiem lub które dzieje się na własnym terenie, od nieuprawnionego uzyskiwania informacji nieprzeznaczonej dla nagrywającego. To ostatnie może wiązać się z art. 267 Kodeksu karnego.

Wezwanie do sąsiadki przed sprawą sądową

Przed pozwem warto wysłać pisemne wezwanie listem poleconym albo doręczyć je za potwierdzeniem odbioru. W piśmie należy krótko opisać zdarzenia, wskazać żądania i wyznaczyć termin, np. 7 albo 14 dni.

W zależności od ustaleń można żądać:

• ponownego zamontowania siatki albo naprawienia ogrodzenia, jeżeli sąsiadka naruszyła Pani własność lub urządzenie graniczne,
• wydania zabranych elementów ogrodzenia,
• zaprzestania wypuszczania psa i kota na Pani nieruchomość,
• zabezpieczenia psa w sposób uniemożliwiający wejście na cudzy teren,
• zwrotu konkretnych kosztów usunięcia szkód,
• podjęcia rozmów ugodowych albo mediacji.

Jeżeli spór nie zostanie rozwiązany, można rozważyć mediację na podstawie art. 183¹ i następnych Kodeksu postępowania cywilnego. Możliwe jest także zawezwanie do próby ugodowej na podstawie art. 184-186 Kodeksu postępowania cywilnego. Opłata od takiego wniosku jest określana według art. 19 ust. 3 pkt 3 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych i wynosi piątą część opłaty od pozwu.

Kiedy pozew ma sens?

Pozew ma sens wtedy, gdy można jasno wskazać podstawę żądania i dowody. Jeżeli żąda Pani naprawy ogrodzenia, trzeba wykazać, że sąsiadka naruszyła Pani własność albo wspólne urządzenie graniczne. Jeżeli żąda Pani pieniędzy za zniszczony trawnik, trzeba wykazać wysokość szkody i związek z konkretnymi zwierzętami.

W pozwie można oprzeć się między innymi na art. 222 § 2 Kodeksu cywilnego, art. 431 § 1 Kodeksu cywilnego, art. 415 Kodeksu cywilnego, art. 361 § 2 Kodeksu cywilnego i art. 363 § 1 Kodeksu cywilnego. Jeżeli chodzi o naruszenia sąsiedzkie, znaczenie może mieć także art. 144 Kodeksu cywilnego. Ostateczna podstawa zależy jednak od ustalonego stanu faktycznego.

Trzeba też pamiętać o ryzyku kosztów. Zgodnie z art. 98 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego strona przegrywająca sprawę co do zasady zwraca przeciwnikowi koszty niezbędne do celowego dochodzenia praw i celowej obrony. Dlatego przed wniesieniem pozwu warto ocenić dowody, wartość szkody i realne szanse na wykonanie wyroku.

FAQ

Podsumowanie

Najpierw należy ustalić, gdzie znajdowało się ogrodzenie. Od tego zależy, czy można żądać od sąsiadki jego przywrócenia. Niezależnie od płotu osoba chowająca psa lub kota odpowiada za szkody wyrządzone przez zwierzę na podstawie art. 431 § 1 Kodeksu cywilnego, a przy braku należytej kontroli nad psem może ponosić także odpowiedzialność wykroczeniową.

Praktycznie najlepiej zacząć od zgromadzenia dowodów, pisemnego wezwania i próby ugodowego rozwiązania sprawy. Jeżeli sąsiadka nie reaguje, można rozważyć interwencję straży miejskiej lub policji, mediację, zawezwanie do próby ugodowej albo pozew o zaniechanie naruszeń, przywrócenie stanu zgodnego z prawem i zapłatę odszkodowania.

Źródła

• Art. 140, art. 144, art. 154, art. 222, art. 223, art. 344, art. 361, art. 363, art. 415, art. 431, art. 444 i art. 445 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny.
• Art. 77 ustawy z dnia 20 maja 1971 r. Kodeks wykroczeń.
• Art. 278, art. 284, art. 288 i art. 267 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny.
• Art. 10, art. 10a ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o ochronie zwierząt.
• Art. 56 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt.
• Art. 29 ust. 1 pkt 23 i art. 30 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. Prawo budowlane.
• Art. 6, art. 183¹-183¹⁵, art. 184-186, art. 232 i art. 98 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 19 ust. 3 pkt 3 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.
• Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 24 stycznia 2002 r., sygn. III CZP 75/01.
• Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 sierpnia 1999 r., sygn. I CKN 1232/98.
• Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 28 kwietnia 2003 r. w sprawie wykazu ras psów uznawanych za agresywne.