Licencja Creative Commons a sprzedaż koszulek ze zdjęciem

Na czym polega licencja Creative Commons?

Creative Commons to zestaw publicznych wzorów licencyjnych, za pomocą których uprawniony z autorskich praw majątkowych może z góry określić, w jakim zakresie inni mogą korzystać z utworu. W polskim prawie podstawą takiego korzystania jest umowa licencyjna w rozumieniu art. 41 ust. 2 i art. 67 ust. 1 ustawy z 4.02.1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych.

W praktyce oznacza to, że twórca albo inny podmiot uprawniony nie przenosi automatycznie praw autorskich, lecz udziela licencji na określonych warunkach. Jeżeli użytkownik mieści się w tych warunkach, może korzystać z utworu bez odrębnej zgody. Jeżeli je naruszy, naraża się na roszczenia z art. 78 ust. 1 oraz art. 79 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych.

Trzeba też odróżnić licencję od sytuacji, w której utwór w ogóle nie jest już chroniony, np. dlatego, że ochrona wygasła i utwór przeszedł do domeny publicznej. O granicy takiej ochrony można przeczytać szerzej w materiale o utworach w domenie publicznej.

Jakie są podstawowe warunki licencji CC?

Najczęściej spotykane elementy licencji Creative Commons to:

Przy korzystaniu z cudzych treści warto też rozróżniać licencję od wyjątków ustawowych. To nie jest to samo co dozwolony użytek vs licencja. Dozwolony użytek wynika bezpośrednio z ustawy, w szczególności z art. 23 i nast. ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, natomiast Creative Commons działa dlatego, że uprawniony sam zgadza się na określone sposoby korzystania z utworu.

Czy zdjęcie na licencji CC można wykorzystać komercyjnie?

Tak, ale tylko wtedy, gdy konkretny wariant licencji na to pozwala. Jeżeli zdjęcie ma oznaczenie zawierające element NC, czyli NonCommercial, użycie na koszulkach przeznaczonych do sprzedaży co do zasady nie będzie dozwolone. Sprzedaż produktu z takim zdjęciem jest normalnie traktowana jako wykorzystanie komercyjne.

Jeżeli natomiast zdjęcie udostępniono na licencji CC BY, CC BY-SA albo CC BY-ND, użycie komercyjne może być dopuszczalne, ale tylko z zachowaniem wszystkich warunków tej licencji. Wariant CC BY-ND pozwala na komercyjne rozpowszechnianie, lecz bez rozpowszechniania przeróbek. Dlatego znaczenie ma to, czy nadruk na koszulce jest jedynie wiernym wykorzystaniem zdjęcia, czy już jego opracowaniem.

W przypadku CC0 zakres swobody jest najszerszy, lecz nadal nie oznacza to automatycznie pełnego bezpieczeństwa prawnego. Licencja lub dedykacja do domeny publicznej nie uchyla innych reżimów ochrony.

Jakie obowiązki trzeba spełnić przy użyciu zdjęcia z licencją CC?

Zakres obowiązków zależy od wersji licencji, ale najczęściej trzeba:

1. wskazać autora lub inny podmiot oznaczony przez licencjodawcę,
2. podać nazwę licencji i jej wersję,
3. udostępnić informację o źródle, jeśli wymaga tego sposób oznaczenia,
4. wskazać, czy utwór został zmieniony,
5. w przypadku licencji SA — zachować tę samą licencję dla opracowania.

Wynika to z warunków samych licencji CC, ale także z tego, że autorskie prawa osobiste — w szczególności prawo do autorstwa utworu i oznaczenia utworu swoim nazwiskiem lub pseudonimem — są chronione bezterminowo na podstawie art. 16 pkt 1 i 2 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Naruszenie tych praw może skutkować żądaniem zaniechania, usunięcia skutków naruszenia, przeprosin, a niekiedy także zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej na podstawie art. 78 ust. 1 tej ustawy.

Przy sprzedaży fizycznych produktów pojawia się problem praktyczny: gdzie umieścić oznaczenia licencyjne. Najbezpieczniej zrobić to w opisie produktu, na metce, wkładce, opakowaniu albo w innym trwałym miejscu powiązanym z egzemplarzem. To, czy taki sposób spełnia warunki danej licencji, zależy od okoliczności i sposobu dystrybucji.

Czy można przerobić zdjęcie i nanieść je na koszulkę?

To zależy od licencji i od skali zmian. Opracowanie cudzego utworu, w tym przeróbka, adaptacja, retusz lub kolaż, podlega regulacji z art. 2 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Rozporządzanie i korzystanie z opracowania wymaga co do zasady zezwolenia twórcy utworu pierwotnego, chyba że licencja takiego zezwolenia udziela.

Jeżeli licencja zawiera warunek ND, nie wolno rozpowszechniać przeróbek. Jeżeli zawiera SA, opracowanie trzeba udostępniać na tych samych warunkach. Jeżeli zawiera NC, nie wolno wykorzystywać go komercyjnie.

W praktyce nawet pozornie drobne działania, takie jak przycięcie, dodanie napisu, zmiana kolorów, połączenie z inną grafiką albo wkomponowanie zdjęcia w projekt koszulki, mogą zostać uznane za opracowanie. Ocena zawsze zależy od konkretnego stanu faktycznego.

Pixabay i podobne serwisy — na co uważać?

W starszych materiałach często pojawia się stwierdzenie, że zdjęcia z Pixabay są „na licencji Creative Commons”. Obecnie trzeba to każdorazowo weryfikować, bo wiele platform stosuje własne regulaminy lub własne licencje serwisowe, a nie klasyczne licencje CC. Sam opis w internecie albo stara informacja z bloga nie wystarczy.

Przed użyciem zdjęcia do sprzedaży produktu trzeba sprawdzić:

1. jaką licencję ma konkretne zdjęcie w chwili pobrania,
2. czy licencja pochodzi od rzeczywiście uprawnionego podmiotu,
3. czy regulamin serwisu nie wprowadza dodatkowych ograniczeń, np. zakazu sprzedaży „as is”,
4. czy zdjęcie nie narusza praw osób trzecich.

Ma to znaczenie, ponieważ licencjodawca może udzielić licencji tylko w zakresie praw, które sam posiada. Zgodnie z art. 67 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych licencja uprawnia do korzystania z utworu w oznaczony sposób, ale nie „leczy” wad prawnych po stronie osoby, która bezprawnie wrzuciła plik do serwisu.

Licencja CC to nie wszystko — inne ryzyka prawne

Nawet jeżeli licencja pozwala na użycie komercyjne, trzeba dodatkowo zbadać inne prawa:

• wizerunek osoby — rozpowszechnianie wizerunku wymaga co do zasady zezwolenia osoby przedstawionej, chyba że zachodzi wyjątek z art. 81 ust. 1 i 2 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych;
• znaki towarowe — umieszczenie na koszulce cudzego oznaczenia może naruszać prawo ochronne na znak towarowy, zwłaszcza przy obrocie handlowym;
• dobra osobiste — wykorzystanie fotografii w obraźliwym albo mylącym kontekście może prowadzić do roszczeń z art. 23 i art. 24 Kodeksu cywilnego;
• prawo do utworu widocznego na zdjęciu — jeśli fotografia przedstawia np. mural, rzeźbę lub projekt graficzny, trzeba ocenić także status tego utworu i ewentualny zakres dozwolonego użytku, np. art. 33 pkt 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych.

Właśnie dlatego legalność sprzedaży koszulki ze zdjęciem trzeba oceniać całościowo, a nie tylko przez pryzmat samego logo CC.

Czy brak oznaczenia autora może mieć skutki prawne?

Tak. Jeżeli licencja wymaga atrybucji, a użytkownik jej nie zapewni, korzysta z utworu poza zakresem licencji. Wtedy uprawniony może podnosić, że doszło do naruszenia autorskich praw majątkowych oraz osobistych. Roszczenia majątkowe określa art. 79 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, a roszczenia dotyczące praw osobistych — art. 78 ust. 1 tej ustawy.

W praktyce ryzyko dotyczy zwłaszcza sprzedaży większej liczby egzemplarzy, kampanii reklamowych i marketplace'ów, gdzie łatwo wykazać komercyjny charakter użycia. Znaczenie ma również dokumentacja — warto zachować zrzut ekranu strony z licencją, datę pobrania oraz treść warunków obowiązujących w tym momencie.

Jak bezpiecznie ocenić, czy wolno sprzedać koszulkę ze zdjęciem?

Najbezpieczniejsza kolejność działania jest następująca:

1. ustalić dokładny wariant licencji i jej wersję,
2. sprawdzić, czy licencja dopuszcza użycie komercyjne,
3. ocenić, czy projekt koszulki nie jest opracowaniem zakazanym przez ND,
4. ustalić sposób prawidłowego oznaczenia autora i licencji,
5. zbadać dodatkowe prawa: wizerunek, znaki towarowe, regulamin serwisu, prawa do elementów widocznych na zdjęciu.

Jeżeli którykolwiek z tych punktów budzi wątpliwości, lepiej nie rozpoczynać sprzedaży do czasu indywidualnej analizy. Dotyczy to szczególnie sytuacji, gdy zdjęcie ma pochodzić z banku zdjęć, marketplace'u lub serwisu, który zmieniał zasady licencyjne.

FAQ

Czy każde zdjęcie z oznaczeniem Creative Commons wolno sprzedawać na koszulkach?

Nie. Jeżeli licencja zawiera warunek NC, sprzedaż co do zasady nie jest dozwolona. Trzeba też sprawdzić pozostałe warunki licencji i inne prawa, np. wizerunek.

Czy przy CC0 nie trzeba niczego sprawdzać?

Nadal trzeba sprawdzić, czy zdjęcie nie narusza praw osób trzecich i czy regulamin serwisu nie przewiduje dodatkowych ograniczeń. CC0 nie rozwiązuje problemów związanych np. ze znakami towarowymi.

Czy dodanie napisu na zdjęciu to już przeróbka?

Bardzo często tak. Może to być opracowanie w rozumieniu art. 2 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Przy licencji ND takie rozpowszechnienie może być niedozwolone.

Czy wystarczy podać nazwisko autora w opisie produktu?

Niekoniecznie zawsze, ale często jest to element wymagany. Trzeba jeszcze podać licencję, jej wersję, a czasem link do treści licencji i informację o zmianach. Sposób oznaczenia powinien odpowiadać warunkom konkretnej licencji.

Czy można zaufać temu, że serwis oznaczył plik jako „free to use”?

Nie w pełni. Warto zachować dowód warunków obowiązujących przy pobraniu i sprawdzić, czy osoba udostępniająca plik rzeczywiście miała prawa do jego licencjonowania.

Źródła

• Ustawa z 4.02.1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, w szczególności art. 2 ust. 1, art. 16 pkt 1 i 2, art. 41 ust. 2, art. 67 ust. 1, art. 78 ust. 1, art. 79 ust. 1, art. 81 ust. 1 i 2, art. 23 i nast., art. 33 pkt 1.
• Ustawa z 23.04.1964 r. – Kodeks cywilny, art. 23 i art. 24.
• Oficjalne wzory i omówienia licencji Creative Commons: https://creativecommons.org/licenses/
• Polskie omówienia licencji Creative Commons: https://creativecommons.pl/