Kopiowanie książki do pracy magisterskiej a dozwolony użytek

Problem dotyczy sytuacji, w której studentka potrzebuje rzadkiej książki do pracy magisterskiej, sprowadza ją przez wypożyczalnię międzybiblioteczną z Niemiec i chce wykonać jej kopię w bibliotecznym punkcie ksero. Książka ma służyć wyłącznie do napisania pracy, nie ma być sprzedawana, zamieszczana w internecie ani rozpowszechniana.

W takim stanie faktycznym podstawowe znaczenie ma to, gdzie wykonywana jest kopia, z jakiego egzemplarza pochodzi oraz jak później będzie używana. Jeżeli ksero powstaje w Polsce z legalnie udostępnionego egzemplarza i służy wyłącznie własnej pracy naukowej, można zasadniczo opierać się na przepisach o dozwolonym użytku osobistym. Trzeba jednak odróżnić prywatne sporządzenie kopii od działalności polegającej na masowym kopiowaniu i odsprzedaży podręczników.

Kiedy stosuje się polskie prawo autorskie?

Polska ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych chroni nie tylko utwory polskich twórców. Zgodnie z art. 5 ustawy przepisy stosuje się m.in. do utworów, których twórca jest obywatelem polskim, twórcą z państwa członkowskiego UE lub EFTA, utworów opublikowanych po raz pierwszy w Polsce albo po polsku, a także utworów chronionych na podstawie umów międzynarodowych.

Przy książce wydanej w USA znaczenie mają także umowy międzynarodowe, w szczególności Konwencja berneńska. Zgodnie z jej zasadami autor ma wyłączne prawo zezwalania na reprodukcję utworu, ale państwa mogą przewidywać wyjątki, jeżeli nie naruszają one normalnego korzystania z utworu i nie godzą w słuszne interesy twórcy.

Jeżeli faktyczne kopiowanie książki następuje w Polsce, ocena samego aktu wykonania kserokopii będzie zasadniczo dokonywana według prawa polskiego. Jeżeli natomiast kopia byłaby wykonywana w Niemczech, przez niemiecką bibliotekę albo z wykorzystaniem zagranicznej cyfrowej usługi bibliotecznej, trzeba uwzględnić również prawo miejsca, w którym następuje zwielokrotnienie, oraz regulamin danej instytucji.

Dozwolony użytek osobisty a skopiowanie książki

Zgodnie z art. 23 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych bez zezwolenia twórcy wolno nieodpłatnie korzystać z już rozpowszechnionego utworu w zakresie własnego użytku osobistego. Ustęp 2 tego przepisu wskazuje, że zakres własnego użytku osobistego obejmuje korzystanie z pojedynczych egzemplarzy utworów przez osoby pozostające w związku osobistym, w szczególności pokrewieństwa, powinowactwa albo stosunku towarzyskiego.

Książka używana wyłącznie do napisania pracy magisterskiej, bez dalszego rozpowszechniania, sprzedaży ani udostępniania pliku innym osobom, co do zasady mieści się w idei własnego użytku osobistego. Przepis art. 23 nie zawiera prostego zakazu skopiowania całej książki ani limitu procentowego, który automatycznie przesądzałby, że kopia jest legalna lub nielegalna.

Nie oznacza to jednak pełnej dowolności. Do każdego przypadku dozwolonego użytku stosuje się art. 35 ustawy, zgodnie z którym dozwolony użytek nie może naruszać normalnego korzystania z utworu ani godzić w słuszne interesy twórcy. Dlatego bezpieczniej ocenia się pojedynczą kopię wykonaną z legalnie wypożyczonego egzemplarza do własnej pracy naukowej niż powielanie wielu kopii podręcznika dla grupy studentów.

Kopia do pracy magisterskiej a cytowanie źródeł

Samo posiadanie kopii książki do pracy magisterskiej to jedno, a wykorzystanie jej treści w pracy dyplomowej to drugie. Fragmenty cudzych publikacji można cytować, streszczać i omawiać, ale trzeba oznaczać autora, tytuł, źródło oraz zakres wykorzystania. W praktyce akademickiej szczególnie ważne jest prawidłowe korzystanie z cudzych publikacji, bo brak przypisów może rodzić nie tylko problem autorskoprawny, ale także zarzut naruszenia zasad rzetelności naukowej.

Jeżeli dostęp do książki, artykułu albo skanu wynika nie z dozwolonego użytku, ale z odrębnej zgody, regulaminu repozytorium lub licencji, należy sprawdzić jej warunki. Inaczej ocenia się własne ksero z egzemplarza bibliotecznego, a inaczej licencje uprawniające do kopii, które mogą pozwalać na określone dalsze wykorzystanie albo wprowadzać konkretne ograniczenia.

Czy biblioteka lub punkt ksero mogą wykonać kopię?

W polskim prawie istnieją także przepisy dotyczące bibliotek, uczelni i instytucji dziedzictwa kulturowego. Aktualny art. 28 ustawy pozwala takim podmiotom m.in. użyczać egzemplarze utworów rozpowszechnionych w zakresie ich zadań statutowych, zwielokrotniać utwory znajdujące się na stałe we własnych zbiorach w celu uzupełnienia, zachowania lub ochrony zbiorów oraz udostępniać zbiory dla celów badawczych lub poznawczych za pośrednictwem terminali na terenie tych jednostek.

Art. 28 nie jest jednak ogólnym przepisem pozwalającym bibliotece kopiować na zamówienie dowolną książkę w całości dla każdego użytkownika. W opisanej sytuacji ważniejsze jest to, czy osoba zamawiająca kopię korzysta z utworu w granicach własnego użytku osobistego oraz czy punkt ksero nie prowadzi działalności polegającej na samodzielnym powielaniu i sprzedaży cudzych książek.

W doktrynie prawa autorskiego od lat wskazuje się, że osoba uprawniona do własnego użytku może technicznie zlecić wykonanie kopii innemu podmiotowi, np. punktowi kserograficznemu. Nadal jednak warunkiem jest osobisty, niekomercyjny cel użytkownika i brak dalszego rozpowszechniania kopii.

Czego nie wolno robić z kopią książki?

Dozwolony użytek osobisty nie pozwala na rozpowszechnianie książki. Nie wolno więc wrzucać skanu do internetu, przesyłać go całemu rocznikowi, sprzedawać kopii, zamieszczać jej w grupie studenckiej ani tworzyć z niej komercyjnego pakietu materiałów. Takie działania wychodzą poza prywatny użytek i mogą naruszać autorskie prawa majątkowe.

Szczególnie ryzykowna jest działalność punktu ksero lub innego podmiotu, który sam kopiuje całe książki, binduje je i następnie sprzedaje studentom. W takim przypadku nie chodzi już o techniczne wykonanie pojedynczej kopii na prywatne zamówienie, ale o komercyjne zwielokrotnianie i obrót egzemplarzami utworu bez zgody uprawnionego.

Trzeba też pamiętać o legalności źródła. Dozwolony użytek nie służy do usprawiedliwiania korzystania z pirackich plików, nielegalnych skanów lub materiałów udostępnionych w internecie bez zgody uprawnionych. Im bardziej oczywiste jest, że źródło jest bezprawne, tym większe ryzyko naruszenia.

Co z prawem niemieckim i amerykańskim?

Jeżeli książka jest tylko sprowadzana z niemieckiej biblioteki, ale ksero wykonywane jest w Polsce, kluczowe dla samego kopiowania będą przepisy polskie. Prawo niemieckie może jednak mieć znaczenie dla zasad wypożyczenia, regulaminu biblioteki, ewentualnego skanowania po stronie niemieckiej lub usługi realizowanej przez niemiecką instytucję.

Niemiecka ustawa UrhG w § 53 dopuszcza pojedyncze kopie na prywatny użytek osoby fizycznej, jeżeli nie służą one celom komercyjnym i nie powstają z oczywiście bezprawnego źródła. Jednocześnie przy zasadniczo pełnym kopiowaniu książki lub czasopisma przepisy niemieckie przewidują dalej idące ograniczenia, m.in. wymóg zgody uprawnionego albo spełnienia szczególnych warunków dotyczących archiwum osobistego lub dzieła niedostępnego w handlu przez określony czas. Dlatego pełne ksero książki wykonywane w Niemczech należy oceniać ostrożniej niż samo prywatne korzystanie z kopii w Polsce.

W prawie amerykańskim odpowiednikiem nie jest polski dozwolony użytek osobisty, lecz doktryna fair use z 17 U.S.C. § 107. Bierze się pod uwagę m.in. cel i charakter użycia, charakter utworu, ilość wykorzystanego materiału oraz wpływ na potencjalny rynek utworu. Cel naukowy i niekomercyjny przemawia na korzyść użytkownika, ale skopiowanie całej książki może być ocenione surowiej, zwłaszcza gdy zastępuje zakup dostępnego egzemplarza.

FAQ

Podsumowanie

W opisanej sytuacji skopiowanie książki do własnej pracy magisterskiej może być zgodne z polskim prawem, jeżeli kopia powstaje z legalnie udostępnionego egzemplarza, służy wyłącznie osobistemu celowi naukowemu i nie jest dalej rozpowszechniana. Nie wolno jednak traktować takiej kopii jako materiału do sprzedaży, publikacji w internecie lub udostępniania większej grupie osób.

Największe znaczenie praktyczne mają trzy elementy: legalne źródło, prywatny i niekomercyjny cel oraz brak naruszenia normalnego rynku książki. Przy korzystaniu z biblioteki zagranicznej trzeba dodatkowo sprawdzić regulamin wypożyczenia, a przy książkach cyfrowych także warunki licencji.

Źródła

• Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, t.j. Dz.U. 2025 poz. 24, w szczególności art. 5, art. 20, art. 23, art. 27, art. 28, art. 34, art. 35 oraz art. 116–117 – tekst jednolity ustawy.
• Konwencja berneńska o ochronie dzieł literackich i artystycznych, w szczególności zasady dotyczące prawa reprodukcji i wyjątków od monopolu autorskiego.
• § 53 niemieckiej ustawy Urheberrechtsgesetz – Vervielfältigungen zum privaten und sonstigen eigenen Gebrauch.
• 17 U.S.C. § 107 – fair use – United States Code.