Rysowanie znanych osób ze zdjęć a prawo autorskie i wizerunek

Od czego zależy legalność rysowania na podstawie zdjęcia?

Nie ma jednej odpowiedzi dla wszystkich przypadków. Trzeba sprawdzić co najmniej trzy kwestie:

• czy fotografia jest utworem chronionym prawem autorskim,
• czy rysunek stanowi opracowanie tej fotografii, czy tylko utwór inspirowany,
• czy publikacja lub sprzedaż rysunku narusza także prawo do wizerunku osoby przedstawionej.

Zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy z 4.02.1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych przedmiotem prawa autorskiego jest każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci. W art. 1 ust. 2 pkt 3 tej ustawy wprost wskazano utwory fotograficzne, a w art. 1 ust. 2 pkt 2 – utwory plastyczne.

W praktyce większość profesjonalnych zdjęć z agencji fotograficznych, portali prasowych, wydarzeń sportowych, festiwali czy planów filmowych będzie objęta ochroną autorską.

Kiedy rysunek ze zdjęcia jest opracowaniem cudzego utworu?

Zgodnie z art. 2 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych opracowanie cudzego utworu, w szczególności przeróbka, adaptacja lub tłumaczenie, samo także może być przedmiotem prawa autorskiego. Jednak zgodnie z art. 2 ust. 2 tej ustawy rozporządzanie i korzystanie z opracowania zależy od zezwolenia twórcy utworu pierwotnego, chyba że autorskie prawa majątkowe do utworu pierwotnego wygasły.

To oznacza, że jeśli rysunek powiela charakterystyczny kadr, układ postaci, światło, pozę, kompozycję i szczegóły konkretnej fotografii, ryzyko uznania go za opracowanie jest wysokie. Sama zmiana techniki ze zdjęcia na ołówek, węgiel, pastel czy digital painting nie usuwa automatycznie zależności prawnej.

Inaczej może być, gdy cudze zdjęcie służy jedynie jako luźny punkt odniesienia, a końcowa praca zawiera własną kompozycję, inną perspektywę, odmienne ujęcie i istotny wkład twórczy. Wtedy można bronić tezy, że powstał utwór inspirowany, a nie opracowanie. Wynika to z końcowej części art. 2 ust. 4 ustawy, zgodnie z którym za opracowanie nie uważa się utworu, który powstał w wyniku inspiracji cudzym utworem.

Granica między opracowaniem a inspiracją jest jednak ocenna i zależy od konkretnego stanu faktycznego. W sporze decydują nie deklaracje autora rysunku, ale podobieństwo efektu końcowego do konkretnej fotografii.

Czy brak zarobku oznacza brak naruszenia?

Nie. To jeden z najczęstszych błędów. Ochrona autorska nie zależy od tego, czy ktoś zarabia na naruszeniu. Bezprawne może być także nieodpłatne opublikowanie pracy w portfolio, na Instagramie, Facebooku, stronie internetowej, Behance albo w zgłoszeniu rekrutacyjnym, jeżeli sposób korzystania wykracza poza dozwolony użytek i wymaga zgody uprawnionego.

Autorskie prawa majątkowe obejmują m.in. wyłączne prawo do korzystania z utworu i rozporządzania nim na wszystkich polach eksploatacji – art. 17 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Wystawienie pracy w publicznym portfolio lub w internecie zwykle wchodzi w sferę publicznego udostępniania, a więc nie jest neutralne prawnie tylko dlatego, że nie pobiera się opłaty.

Czy można powołać się na użytek osobisty?

Tylko w ograniczonym zakresie. Art. 23 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych pozwala bez zezwolenia twórcy nieodpłatnie korzystać z już rozpowszechnionego utworu w zakresie własnego użytku osobistego. Z kolei art. 23 ust. 2 wskazuje, że zakres ten obejmuje korzystanie z pojedynczych egzemplarzy utworów przez krąg osób pozostających w związku osobistym, w szczególności pokrewieństwa, powinowactwa lub stosunku towarzyskiego.

W praktyce można więc bronić stanowiska, że samo prywatne ćwiczenie rysunku w domu, bez publikacji i bez dalszego rozpowszechniania, jest znacznie bezpieczniejsze niż umieszczanie prac w internecie. Natomiast portfolio dostępne publicznie, profil społecznościowy, wystawa, sklep internetowy czy nawet rozsyłanie prac do szerszego grona odbiorców nie mieści się co do zasady w art. 23.

Jeżeli więc rysunek ma służyć budowaniu marki, zdobywaniu klientów, pokazaniu umiejętności pracodawcy albo promocji usług, trudno oprzeć legalność takiego działania na użytku osobistym.

Czy wystarczy podpisać źródło zdjęcia lub nazwisko fotografa?

Nie. Oznaczenie autora jest obowiązkiem w niektórych modelach korzystania z utworu, ale samo w sobie nie legalizuje użycia. Jeżeli korzystanie wymaga zgody, to podanie linku, nazwy serwisu, nicku autora czy dopisku „reference from Getty Images” nie zastępuje licencji.

Co więcej, profesjonalne bazy zdjęć często udostępniają materiały wyłącznie na warunkach określonych w licencji. Trzeba więc czytać regulamin i konkretne postanowienia licencyjne. Sam fakt, że zdjęcie jest widoczne w internecie, nie oznacza zgody na wykonanie i publikację opracowania.

Przy temacie kopii i szkiców warto też pamiętać o rozróżnieniu między inspiracją a wiernym przejęciem cudzego dzieła. Zobacz również: odwzorowanie cudzego utworu.

Zdjęcia z Getty Images, agencji prasowych i portali redakcyjnych

W takich serwisach ryzyko jest zwykle największe. Zdjęcia są co do zasady profesjonalne, chronione i objęte szczegółowymi licencjami. Bardzo często licencja określa nie tylko możliwość publikacji samej fotografii, lecz także zakazuje lub ogranicza tworzenie dzieł zależnych, użycie merchandisingowe, reklamowe lub dalszą odsprzedaż.

Jeżeli nie masz wyraźnej licencji obejmującej planowany sposób wykorzystania, bezpieczniej przyjąć, że publiczna publikacja rysunku wiernie opartego na takim zdjęciu jest ryzykowna.

Kadry z filmów, plakaty i materiały promocyjne

Tutaj problem jest często podwójny. Po pierwsze, kadr filmowy lub plakat może sam stanowić utwór chroniony na podstawie art. 1 ust. 2 pkt 3 i pkt 9 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Po drugie, prawa do takich materiałów zwykle przysługują producentowi, dystrybutorowi, studiu albo innemu podmiotowi uprawnionemu na podstawie umów produkcyjnych.

Jeśli tworzysz rysunek bezpośrednio na podstawie konkretnego plakatu lub kadru i chcesz go publikować albo sprzedawać, co do zasady należy zbadać zgodę lub zakres licencji. Dotyczy to również fanartów, jeśli są wyraźnie oparte na materiałach promocyjnych lub wykorzystują rozpoznawalne elementy chronione.

Prawo do wizerunku znanej osoby

Niezależnie od praw do zdjęcia trzeba ocenić wizerunek osoby przedstawionej. Art. 81 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych stanowi, że rozpowszechnianie wizerunku wymaga zezwolenia osoby na nim przedstawionej, chyba że zachodzą ustawowe wyjątki.

Najważniejszy wyjątek z art. 81 ust. 2 pkt 1 dotyczy osoby powszechnie znanej, jeżeli wizerunek wykonano w związku z pełnieniem przez nią funkcji publicznych, w szczególności politycznych, społecznych lub zawodowych. Drugi wyjątek z art. 81 ust. 2 pkt 2 dotyczy osoby stanowiącej jedynie szczegół całości takiej jak zgromadzenie, krajobraz czy publiczna impreza.

Te wyjątki nie rozwiązują jednak automatycznie każdego przypadku portretu. Jeżeli powstaje samodzielny portret znanej osoby i ma on być używany komercyjnie, promocyjnie albo merchandisingowo, ocena prawna jest bardziej złożona. Szczególnie ostrożnie trzeba podchodzić do wykorzystania portretu celebryty w reklamie, na okładce, w sklepie internetowym albo na produktach.

Więcej o tej kwestii: wizerunek osoby publicznej.

Portfolio, social media i sprzedaż – porównanie ryzyka

Jak zrobić to bezpieczniej w praktyce?

Jeżeli chcesz minimalizować ryzyko, najbezpieczniejsze są następujące rozwiązania:

• korzystanie z własnych zdjęć, do których samodzielnie masz pełnię praw,
• pozyskanie wyraźnej licencji od fotografa lub agencji, obejmującej tworzenie i publikację opracowań,
• korzystanie z materiałów, których licencja wprost dopuszcza utwory zależne i publiczne udostępnianie,
• tworzenie prac jedynie inspirowanych tematem lub postacią, a nie opartych na jednym konkretnym kadrze,
• uzyskanie zgody modela lub dodatkowa analiza prawa do wizerunku, gdy planujesz użycie komercyjne.

Warto też dokumentować źródło zdjęcia, treść licencji i datę jej obowiązywania. To nie zastąpi zgody, ale może mieć znaczenie dowodowe.

Co grozi za naruszenie?

W razie naruszenia uprawniony może dochodzić roszczeń cywilnych na podstawie art. 78 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych w zakresie autorskich praw osobistych oraz art. 79 ust. 1 tej ustawy w zakresie autorskich praw majątkowych. W zależności od sytuacji może żądać m.in.:

• zaniechania naruszeń,
• usunięcia skutków naruszenia,
• naprawienia szkody na zasadach ogólnych,
• wydania uzyskanych korzyści.

W części spraw mogą też pojawić się roszczenia związane z ochroną dóbr osobistych na podstawie art. 23 i art. 24 Kodeksu cywilnego, zwłaszcza gdy sposób przedstawienia osoby narusza jej dobre imię, prywatność albo wizerunek w ujęciu cywilnoprawnym.

Wnioski praktyczne

Jeżeli rysujesz znane osoby ze zdjęć tylko do ćwiczeń i nie publikujesz efektów, ryzyko jest wyraźnie niższe. Gdy jednak chcesz umieścić pracę w portfolio, mediach społecznościowych, na wystawie albo przeznaczyć ją do sprzedaży, nie wystarczy powołać się na brak zarobku czy podać źródło zdjęcia.

W takim przypadku najbezpieczniej założyć, że wierne narysowanie konkretnej fotografii może wymagać zgody autora zdjęcia lub podmiotu uprawnionego, a przy portrecie dochodzi jeszcze kwestia wizerunku. Jeżeli zależy Ci na legalnym portfolio, buduj je na własnych referencjach, materiałach z odpowiednią licencją albo pracach, które są rzeczywiście twórczo niezależne od jednego konkretnego zdjęcia.

FAQ

Czy mogę wrzucić taki rysunek na Instagram, jeśli napiszę, z jakiego zdjęcia korzystałem?

Nie daje to automatycznie legalności. Jeżeli rysunek jest opracowaniem konkretnej fotografii, sama informacja o źródle nie zastępuje zgody lub licencji.

Czy portfolio dla rekrutera to też publikacja?

Bardzo często tak, zwłaszcza gdy portfolio jest dostępne online lub rozsyłane szerzej niż do wąskiego kręgu osób pozostających z Tobą w relacji osobistej. Trudno wtedy powołać się na art. 23 ustawy.

Czy znana osoba zawsze musi zgodzić się na portret?

Nie zawsze, ale przy samodzielnym portrecie wykorzystywanym komercyjnie trzeba zachować ostrożność. Wyjątki z art. 81 ust. 2 ustawy nie obejmują automatycznie każdego użycia portretu celebryty.

Czy mogę sprzedawać printy z rysunku znanego aktora?

To rozwiązanie obarczone wysokim ryzykiem. Oprócz praw do zdjęcia referencyjnego może dojść kwestia wizerunku, a niekiedy także oznaczeń lub elementów identyfikacji komercyjnej.

Czy fanart jest legalny?

To zależy od tego, z czego korzystasz i jak wykorzystujesz efekt. Fanart nie jest ustawowym wyjątkiem samym w sobie. Trzeba badać prawa do materiału źródłowego, charakter pracy i sposób publikacji.

Źródła

• art. 1 ust. 1 i ust. 2 pkt 2, 3 i 9, art. 2 ust. 1, 2 i 4, art. 17, art. 23 ust. 1 i 2, art. 78 ust. 1, art. 79 ust. 1, art. 81 ust. 1 i 2 ustawy z 4.02.1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 24)
• art. 23 i art. 24 ustawy z 23.04.1964 r. – Kodeks cywilny (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1061 ze zm.)