Leasing w małżeństwie a spadek po zmarłym małżonku

Co naprawdę podlega dziedziczeniu, gdy w małżeństwie był leasing?

W opisanej sytuacji najważniejsze jest odróżnienie rat leasingowych od praw majątkowych istniejących w dniu śmierci spadkodawcy. Do spadku wchodzą prawa i obowiązki majątkowe zmarłego istniejące w chwili śmierci, z wyjątkiem praw ściśle związanych z jego osobą oraz tych, które z chwilą śmierci przechodzą na oznaczone osoby niezależnie od tego, czy są spadkobiercami. Wynika to z art. 922 § 1 i § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.

To oznacza, że samo to, iż w czasie małżeństwa z majątku wspólnego finansowano raty leasingowe, nie daje automatycznie prawa do żądania zwrotu części wszystkich wpłaconych rat jako odrębnej pozycji spadku. Raty były wykonywaniem zobowiązania z umowy leasingu. Trzeba więc ustalić, jaki składnik majątkowy istniał w dacie śmierci ojca: czy był to tylko trwający leasing, czy także prawo wykupu, wpłacona kaucja, nadpłata, wierzytelność wobec finansującego albo wykupiony już pojazd.

Jeżeli pojazdy nie zostały wykupione do dnia śmierci, to co do zasady nie stanowiły własności małżonków ani przedsiębiorstwa prowadzonego przez żonę. W typowym leasingu właścicielem rzeczy pozostaje finansujący, a korzystający jedynie używa rzeczy za wynagrodzeniem, co wynika z art. 709(1) ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.

W praktyce spadkobierca nie dochodzi więc „zwrotu rat”, lecz bada, czy do spadku weszła część wartości majątku wspólnego albo określone prawa związane z leasingiem.

Wspólność majątkowa małżeńska a działalność gospodarcza jednego małżonka

Jeżeli między małżonkami istniała ustawowa wspólność majątkowa, to z chwilą jej powstania obejmuje ona przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków albo przez jednego z nich. Stanowi tak art. 31 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

Do majątku wspólnego należą w szczególności:

• pobrane wynagrodzenie za pracę i dochody z innej działalności zarobkowej każdego z małżonków – art. 31 § 2 pkt 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego,
• dochody z majątku wspólnego i z majątku osobistego każdego z małżonków – art. 31 § 2 pkt 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego,
• środki zgromadzone na rachunkach pracowniczych funduszy, emerytalnych i podobnych wskazanych w ustawie – art. 31 § 2 pkt 3–4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jeżeli więc żona prowadziła jednoosobową działalność gospodarczą w trakcie małżeństwa, to dochody uzyskiwane z tej działalności co do zasady wchodziły do majątku wspólnego. Nie oznacza to jednak, że cała firma jako odrębny „podmiot” automatycznie stawała się wspólną własnością w znaczeniu organizacyjnym. W praktyce do rozliczenia bierze się poszczególne składniki majątkowe i prawa związane z działalnością oraz ich przynależność do majątku wspólnego albo osobistego.

Po śmierci jednego z małżonków wspólność ustawowa ustaje, a udziały małżonków w majątku wspólnym są co do zasady równe, zgodnie z art. 43 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Do spadku po zmarłym wchodzi więc co do zasady udział zmarłego w majątku wspólnym, a nie cały majątek wspólny.

Czy spłacone raty leasingu należą do spadku?

Najczęściej nie jako osobna pozycja. Zapłacone raty leasingowe są wykonaniem umowy i co do zasady nie „zamieniają się” w samodzielny składnik spadku. Dla spadkobiercy istotne jest raczej to, czy:

• przedmiot leasingu został wykupiony przed śmiercią,
• istniała opłata wstępna, kaucja lub nadpłata podlegająca rozliczeniu,
• istniało prawo wykupu o konkretnej wartości ekonomicznej,
• z majątku wspólnego sfinansowano składnik, który na dzień śmierci miał wymierną wartość.

Jeżeli pojazd został wykupiony jeszcze za życia ojca i wszedł do majątku wspólnego albo majątku osobistego żony zależnie od okoliczności nabycia, wtedy do rozliczeń bierze się już wartość wykupionego pojazdu, a nie sumę dawnych rat.

Jeżeli natomiast do dnia śmierci istniała tylko umowa leasingu i pojazd należał do leasingodawcy, to co do zasady sam samochód nie wchodził do spadku. Możliwe może być jednak badanie, czy do spadku weszły inne prawa majątkowe związane z umową. To już wymaga analizy konkretnej umowy leasingu, harmonogramu spłat, zasad wykupu i rozliczeń po rozwiązaniu umowy.

Co może należeć się dziecku po zmarłym ojcu?

To zależy od tego, czy był testament oraz jak wyglądał skład rodziny.

Jeżeli nie było testamentu, w pierwszej kolejności do spadku powołane są z ustawy dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek; dziedziczą w częściach równych, przy czym udział małżonka nie może być mniejszy niż jedna czwarta całości spadku. Wynika to z art. 931 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.

Przykładowo:

• jeżeli zmarły pozostawił żonę i jedno dziecko – każde dziedziczy po 1/2 spadku,
• jeżeli zmarły pozostawił żonę i dwoje dzieci – każde dziedziczy po 1/3 spadku,
• jeżeli dzieci jest troje lub więcej – udział żony nie może spaść poniżej 1/4 spadku.

Trzeba jednak pamiętać, że spadek po zmarłym nie jest tym samym co cały majątek małżeński. Najpierw ustaje wspólność majątkowa, potem ustala się udział zmarłego w majątku wspólnym, i dopiero ten udział wraz z majątkiem osobistym zmarłego tworzy masę spadkową.

Jeżeli więc ojciec i jego żona mieli wspólność ustawową, to zwykle schemat wygląda tak:

1. połowa majątku wspólnego pozostaje przy żyjącej żonie jako jej własny udział,
2. druga połowa majątku wspólnego wchodzi do spadku po ojcu,
3. do spadku wchodzi też majątek osobisty ojca, jeżeli taki istniał.

A jeśli był testament?

Jeżeli ojciec sporządził testament i powołał do całości spadku wyłącznie żonę, dziecko może mieć roszczenie o zachowek. Zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należy się zachowek, jeżeli zostali pominięci.

Wysokość zachowku to co do zasady:

• 1/2 wartości udziału spadkowego, który przypadałby przy dziedziczeniu ustawowym,
• 2/3 wartości tego udziału, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli uprawnionym zstępnym jest małoletni – art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego.

Roszczenie uprawnionego z tytułu zachowku przedawnia się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu, zgodnie z art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego. Jeżeli więc testament został ogłoszony wiele lat temu, roszczenie może być już przedawnione. Czy dłużnik skutecznie podniesie zarzut przedawnienia, zależy od przebiegu sprawy i konkretnych czynności przerywających bieg przedawnienia, jeżeli takie wystąpiły.

Jak ustalić, co weszło do spadku po zmarłym małżonku?

W praktyce trzeba zebrać i porównać stan majątku na dzień śmierci. W sprawie podobnej do opisanej warto ustalić zwłaszcza:

• czy między małżonkami istniała wspólność ustawowa czy rozdzielność majątkowa,
• czy leasing był zawarty przez żonę jako przedsiębiorcę,
• czy do dnia śmierci nastąpił wykup pojazdu,
• czy były wpłacone kwoty podlegające zwrotowi lub rozliczeniu,
• jakie były inne składniki majątku wspólnego: rachunki, oszczędności, wyposażenie firmy, należności, nieruchomości, ruchomości,
• czy ojciec miał majątek osobisty nabyty np. przed ślubem, przez dziedziczenie lub darowiznę.

Do majątku osobistego małżonka należą m.in. przedmioty nabyte przed powstaniem wspólności ustawowej oraz nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca lub darczyńca inaczej postanowił. Wynika to z art. 33 pkt 1 i pkt 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Dział spadku i rozliczenia ze wdową po ojcu

Aby praktycznie dochodzić swoich praw, trzeba najpierw wykazać, kto jest spadkobiercą. Można to zrobić:

• przez postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku – art. 1025 § 1 Kodeksu cywilnego w związku z przepisami Kodeksu postępowania cywilnego, albo
• przez akt poświadczenia dziedziczenia sporządzony przez notariusza, jeżeli nie ma przeszkód ustawowych, na podstawie art. 95a i nast. ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie.

Następnie spadkobiercy mogą przeprowadzić dział spadku umownie albo sądownie. Z chwilą działu spadku znosi się wspólność majątku spadkowego między spadkobiercami; podstawą jest art. 1035 Kodeksu cywilnego w związku z przepisami o współwłasności oraz art. 680–689 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.

W postępowaniu działowym można domagać się ustalenia składu i wartości spadku oraz odpowiednich spłat. Jeżeli między spadkobiercami nie ma zgody, często potrzebna jest opinia biegłego do wyceny składników majątku.

Jeżeli spór dotyczy również wcześniejszego ustania wspólności majątkowej i podziału majątku wspólnego małżonków, sprawa może wymagać równoległego rozliczenia tych dwóch mas majątkowych. Dlatego w praktyce ważna jest właściwa kolejność żądań i precyzyjne ustalenie, co było majątkiem wspólnym, a co już spadkiem.

Jak ustala się wartość spadku?

Co do zasady w sprawach działowych przyjmuje się:

• stan składników majątku z chwili otwarcia spadku, czyli z dnia śmierci spadkodawcy – art. 924 i art. 925 Kodeksu cywilnego,
• wartość według cen aktualnych, z chwili dokonywania działu lub orzekania przez sąd – zgodnie z utrwaloną praktyką orzeczniczą w sprawach działowych.

Właśnie dlatego nie wystarczy zsumować dawnych rat leasingu. Trzeba ustalić, czy z tych płatności powstał realny składnik majątkowy istniejący w dniu śmierci i jaka jest jego wartość w chwili rozliczenia.

Kiedy można mówić o roszczeniu wobec wdowy po zmarłym?

Roszczenie może polegać np. na żądaniu:

• wydania udziału w konkretnych składnikach majątku spadkowego,
• spłaty przy dziale spadku,
• zapłaty zachowku, jeżeli były podstawy i termin nie upłynął,
• rozliczenia pożytków i przychodów z majątku spadkowego, jeżeli druga osoba wyłącznie z niego korzystała – ale to zawsze zależy od konkretnych okoliczności i sposobu sformułowania żądania.

Nie da się natomiast przyjąć automatycznie, że dziecku zmarłego należy się „połowa zysku wypracowanego po śmierci” przez działalność gospodarczą wdowy. Taki wniosek byłby zbyt daleko idący bez ustalenia, z jakich składników majątkowych korzystała działalność po śmierci spadkodawcy, czy były to składniki spadkowe, jaką miały wartość i czy można wykazać konkretne pożytki lub bezpodstawne przesunięcia majątkowe. Tego rodzaju rozliczenia są silnie zależne od stanu faktycznego, dokumentów księgowych i sposobu prowadzenia firmy.

Co zrobić krok po kroku?

FAQ

Czy mogę żądać połowy wszystkich rat leasingowych zapłaconych za życia ojca?

Co do zasady nie. Same raty leasingowe zwykle nie są odrębnym składnikiem spadku. Trzeba ustalić, czy w dniu śmierci istniał składnik majątkowy lub prawo majątkowe związane z leasingiem, które podlega dziedziczeniu.

Czy samochód w leasingu wchodzi do spadku?

Najczęściej nie, jeśli do dnia śmierci nie został wykupiony. W typowym leasingu właścicielem rzeczy jest finansujący, a nie korzystający.

Czy dziecko dziedziczy część majątku firmy prowadzonej przez żonę zmarłego?

Może dziedziczyć udział w tych składnikach majątku, które należały do majątku wspólnego albo do majątku osobistego zmarłego. Zawsze trzeba badać konkretne składniki, a nie samą nazwę działalności gospodarczej.

Ile czasu jest na dochodzenie zachowku?

Co do zasady 5 lat od ogłoszenia testamentu, zgodnie z art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego.

Od czego zacząć sprawę spadkową?

Najpierw trzeba ustalić krąg spadkobierców i uzyskać stwierdzenie nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia. Dopiero potem można skutecznie prowadzić dział spadku i żądać rozliczeń.

Podsumowanie

W sprawach takich jak opisana najczęściej nie dochodzi się zwrotu części rat leasingowych jako osobnego prawa. Kluczowe jest ustalenie, co należało do majątku wspólnego małżonków i jakie prawa majątkowe istniały w dniu śmierci ojca. Jeżeli nie było testamentu, dziecko dziedziczy udział w spadku według zasad z art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego. Jeżeli był testament, trzeba odrębnie ocenić możliwość dochodzenia zachowku i termin z art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego. W praktyce o wyniku sprawy decydują dokumenty i prawidłowo przeprowadzony dział spadku.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
3. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
4. Ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie – Dz.U. 1991 nr 22 poz. 91