Przywłaszczenie mienia przez nieletniego

Przywłaszczenie czy kradzież w sklepie?

W opisanej sytuacji chodzi o 14-letniego chłopca, który w centrum handlowym zabrał rzecz o wartości 128 zł. Potocznie często mówi się o przywłaszczeniu, ale w sprawach sklepowych najczęściej mamy do czynienia z kradzieżą, czyli zabraniem cudzej rzeczy ruchomej w celu jej przywłaszczenia. Przywłaszczenie w ścisłym znaczeniu występuje zwykle wtedy, gdy sprawca wszedł legalnie w posiadanie rzeczy, a następnie potraktował ją jak swoją.

Z punktu widzenia czynu o wartości 128 zł najważniejszy jest art. 119 § 1 ustawy z dnia 20 maja 1971 r. – Kodeks wykroczeń. Przepis ten obejmuje zarówno kradzież, jak i przywłaszczenie cudzej rzeczy ruchomej, jeżeli jej wartość nie przekracza 800 zł. Gdy wartość rzeczy jest wyższa niż 800 zł, kradzież może stanowić przestępstwo z art. 278 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, a przywłaszczenie przestępstwo z art. 284 § 1 albo § 3 Kodeksu karnego.

W przypadku dziecka w wieku 14 lat nie stosuje się jednak zwykłej odpowiedzialności karnej dorosłych. Zgodnie z art. 10 § 1 Kodeksu karnego odpowiedzialności karnej na zasadach ogólnych podlega ten, kto popełnia czyn zabroniony po ukończeniu 17 lat. Wyjątek z art. 10 § 2 Kodeksu karnego dotyczy tylko niektórych najpoważniejszych przestępstw popełnionych po ukończeniu 15 lat i nie obejmuje typowej kradzieży sklepowej rzeczy o wartości 128 zł.

Jeżeli 14-letni syn ukradł rzecz w sklepie, warto porównać także kradzież telefonu w szkole przez ucznia.

Dlaczego sprawą zajmuje się sąd rodzinny?

Podstawowym aktem prawnym jest obecnie ustawa z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich. Zastąpiła ona dawną ustawę z dnia 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich. Dlatego w sprawach aktualnych nie należy już opierać się na poprzedniej ustawie, lecz na nowych przepisach.

Zgodnie z art. 1 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich przepisy tej ustawy stosuje się w sprawach o czyny karalne popełnione przez osoby, które dopuściły się takiego czynu po ukończeniu 13 lat, ale przed ukończeniem 17 lat. 14-latek mieści się więc w tej kategorii.

Ustawa posługuje się pojęciem czynu karalnego. W sprawie kradzieży rzeczy o wartości 128 zł chodzi o czyn wyczerpujący znamiona wykroczenia z art. 119 § 1 Kodeksu wykroczeń, które może być rozpoznawane przez sąd rodzinny jako czyn karalny nieletniego. Nie oznacza to jednak, że dziecko otrzyma karę przewidzianą dla osoby dorosłej w Kodeksie wykroczeń.

Co grozi nieletniemu za kradzież rzeczy o wartości 128 zł?

Wobec nieletniego sąd rodzinny może zastosować środki przewidziane w ustawie o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich. Z art. 6 ustawy z dnia 9 czerwca 2022 r. wynika podział na środki wychowawcze, środek leczniczy oraz środek poprawczy. Przy jednorazowej kradzieży rzeczy o niewielkiej wartości, bez wcześniejszych problemów wychowawczych, w praktyce najczęściej rozważane są środki wychowawcze.

Katalog środków wychowawczych wynika z art. 7 ustawy z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich. Sąd rodzinny może w szczególności: udzielić nieletniemu upomnienia, zobowiązać go do określonego postępowania, zobowiązać do naprawienia szkody, przeproszenia pokrzywdzonego, wykonania określonych prac na rzecz pokrzywdzonego lub społeczności lokalnej, ustanowić nadzór rodziców albo opiekuna, ustanowić nadzór kuratora, skierować nieletniego do ośrodka kuratorskiego albo zastosować inne środki wskazane w tym przepisie.

Sąd rodzinny powinien kierować się przede wszystkim dobrem nieletniego oraz potrzebą osiągnięcia celów wychowawczych. Wynika to z art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich. Znaczenie mają więc nie tylko wartość rzeczy i sam fakt zabrania towaru, ale także: dotychczasowe zachowanie dziecka, sytuacja rodzinna, nauka, wpływ grupy rówieśniczej, reakcja po zdarzeniu, naprawienie szkody i postawa rodziców.

Jeżeli zastanawiają się Państwo, co grozi nieletniemu za kradzież i jak wygląda postępowanie sądu rodzinnego, warto pamiętać, że w takich sprawach celem postępowania jest przede wszystkim wychowanie i zapobieżenie kolejnym naruszeniom prawa.

Jak przygotować się do sprawy w sądzie rodzinnym?

Najpierw należy ustalić, co dokładnie znajduje się w aktach sprawy: notatka ochrony sklepu, protokół ujęcia, wyjaśnienia dziecka, zapis monitoringu, ewentualne zeznania pracowników sklepu, dane kolegów obecnych na miejscu. Jeżeli dziecko twierdzi, że nie działało świadomie, zostało namówione, nie wiedziało o schowaniu rzeczy albo ktoś mu ją podrzucił, monitoring i relacje świadków mogą być kluczowe.

W sprawie, w której dziecko zostało zatrzymane w centrum handlowym, przydatny może być również tekst omawiający kradzież w sklepie a procedury, zwłaszcza gdy rodzice mają wątpliwości co do przebiegu ujęcia przez ochronę i późniejszych czynności.

Rodzice powinni zgromadzić dokumenty pokazujące dotychczasowe funkcjonowanie dziecka: opinię wychowawcy, informację o wynikach w nauce, zajęciach sportowych, aktywnościach pozaszkolnych, ewentualnie zaświadczenia od psychologa lub pedagoga. Nie chodzi o usprawiedliwianie czynu, lecz o przedstawienie sądowi pełnego obrazu sytuacji wychowawczej.

Czy 14-latek potrzebuje adwokata lub radcy prawnego?

Nie w każdej sprawie udział obrońcy jest obowiązkowy, ale nieletni może korzystać z pomocy obrońcy. W praktyce pomoc adwokata albo radcy prawnego jest szczególnie przydatna, gdy dziecko nie rozumie procedury, istnieje spór co do przebiegu zdarzenia, są nagrania z monitoringu, w sprawie występuje kilku nieletnich albo rodzice chcą złożyć wnioski dowodowe.

Obrońca może pomóc w zapoznaniu się z aktami, ocenie dowodów, sformułowaniu wniosków o zabezpieczenie lub odtworzenie monitoringu, przygotowaniu dziecka do wysłuchania oraz przedstawieniu sądowi argumentów wychowawczych. W sprawach nieletnich bardzo ważne jest, aby dziecko mówiło prawdę, ale jednocześnie rozumiało znaczenie swoich wyjaśnień.

Jeżeli w sprawie występuje szerszy problem wychowawczy, presja grupy albo zachowania wskazujące na demoralizację, pomocny może być materiał pokazujący postępowanie po wywołaniu pożaru przez nieletnich.

Odpowiedzialność rodziców i naprawienie szkody

Jeżeli rzecz została odzyskana w stanie nienaruszonym, sklep zwykle nie ponosi realnej szkody majątkowej, choć sprawa może i tak trafić do sądu rodzinnego. Jeżeli towar został zniszczony, uszkodzony albo nie wrócił do sklepu, pojawia się kwestia naprawienia szkody.

Na gruncie prawa cywilnego odpowiedzialność może zależeć od konkretnego stanu faktycznego. Zgodnie z art. 426 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny małoletni, który nie ukończył 13 lat, nie ponosi odpowiedzialności za wyrządzoną szkodę. 14-latek nie korzysta już z tego wyłączenia, więc jego odpowiedzialność może być oceniana według zasad ogólnych, w szczególności art. 415 Kodeksu cywilnego. Równocześnie art. 427 Kodeksu cywilnego przewiduje odpowiedzialność osoby zobowiązanej do nadzoru nad małoletnim, jeżeli szkoda pozostaje w związku z nienależytym nadzorem, chyba że osoba ta wykaże brak winy w nadzorze albo to, że szkoda powstałaby także przy starannym wykonywaniu nadzoru.

W praktyce, przy rzeczy o wartości 128 zł, najważniejsze jest szybkie wyjaśnienie sprawy, zwrot rzeczy albo zapłata równowartości szkody, jeżeli szkoda rzeczywiście powstała, oraz pokazanie sądowi, że rodzice podjęli działania wychowawcze.

FAQ

Źródła

• Art. 1 ust. 1 pkt 2, art. 3 ust. 1, art. 6 i art. 7 ustawy z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich.
• Art. 10 § 1 i § 2, art. 278 § 1, art. 284 § 1 i § 3 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny.
• Art. 119 § 1 ustawy z dnia 20 maja 1971 r. – Kodeks wykroczeń.
• Art. 415, art. 426 i art. 427 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.