Obowiązek alimentacyjny wobec dziadka – kiedy wnuk może odpowiadać?

Jaka jest kolejność obowiązku alimentacyjnego wobec dziadka?

Podstawą jest art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym obowiązek alimentacyjny polega na dostarczaniu środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania. W relacji z osobą starszą chodzi przede wszystkim o środki utrzymania.

Kluczowy jest art. 129 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który stanowi, że obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych – bliższych stopniem przed dalszymi. W praktyce oznacza to, że wobec dziadka w pierwszej kolejności zobowiązane są jego dzieci. Dopiero później można rozważać odpowiedzialność wnuków.

Jeżeli dzieci dziadka jest kilkoro, to zgodnie z art. 129 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego osoby te odpowiadają stosownie do swoich możliwości zarobkowych i majątkowych. Nie działa tu zasada, że całość można automatycznie przerzucić na jedną osobę mieszkającą najbliżej.

Kiedy wnuk może zostać zobowiązany do alimentów na dziadka?

Odpowiedzialność wnuka ma charakter subsydiarny. Wynika to wprost z art. 132 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przepis przewiduje, że obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych środków utrzymania jest niemożliwe albo połączone z nadmiernymi trudnościami.

Sam fakt, że dzieci dziadka mieszkają za granicą, nie odbierają telefonów albo od lat nie interesują się rodzicem, nie oznacza jeszcze automatycznego przejścia obowiązku na wnuka. Trzeba wykazać, że rzeczywiście nie da się od nich uzyskać potrzebnych środków albo że byłoby to nadmiernie utrudnione.

W przypadku pełnoletniego dziadka trzeba też pamiętać o przesłance niedostatku. Z art. 133 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wynika, że uprawniony do alimentów, który nie jest dzieckiem, może żądać świadczeń alimentacyjnych tylko wtedy, gdy znajduje się w niedostatku. Chodzi o sytuację, w której własnymi siłami i z własnych dochodów nie może zaspokoić usprawiedliwionych potrzeb życiowych.

W zbliżonych sprawach warto też odróżnić obowiązek alimentacyjny wobec wstępnych od innych relacji rodzinnych, np. takich jak alimenty dla rodziców, gdzie również decydują przepisy o niedostatku i możliwościach majątkowych zobowiązanego.

Czy wnuk ma obowiązek osobistej opieki nad dziadkiem?

Co do zasady nie ma przepisu, który nakładałby na wnuka automatyczny, bezpośredni obowiązek osobistego sprawowania codziennej opieki nad dziadkiem tylko dlatego, że mieszka w Polsce albo jest „najbliżej”. Obowiązek alimentacyjny z art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego dotyczy przede wszystkim dostarczania środków utrzymania.

W praktyce wykonanie obowiązku alimentacyjnego może czasem przybrać formę osobistych starań, ale zależy to od konkretnej sytuacji, orzeczenia sądu oraz relacji rodzinnych. Nie oznacza to jednak, że wnuk może zostać przymuszony do stałej osobistej opieki nad seniorem tylko na podstawie samego pokrewieństwa.

To odrębna kwestia niż pytanie, czy możliwa jest osobista pomoc członka rodziny. Pokazuje to także problem wnuk a opieka nad babcią, gdzie znaczenie ma nie tylko pokrewieństwo, lecz także realne możliwości i tryb dochodzenia roszczeń.

Czy szpital może sam skierować dziadka do domu pomocy społecznej?

Szpital nie decyduje samodzielnie o tym, że konkretny krewny ma odebrać pacjenta i zapłacić za jego dalszy pobyt. Jeżeli osoba po zakończeniu leczenia wymaga wsparcia opiekuńczego, w praktyce uruchamiana jest procedura z udziałem pomocy społecznej, a w razie potrzeby także sądu opiekuńczego.

Zgodnie z art. 54 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej osobie wymagającej całodobowej opieki z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawności, niemogącej samodzielnie funkcjonować w codziennym życiu i której nie można zapewnić niezbędnej pomocy w formie usług opiekuńczych, przysługuje prawo do umieszczenia w domu pomocy społecznej.

Skierowanie do DPS i ustalenie odpłatności następuje w drodze decyzji administracyjnej organu gminy właściwej dla tej osoby, po przeprowadzeniu wywiadu środowiskowego i zbadaniu sytuacji rodzinnej oraz dochodowej. Jeżeli stan zdrowia albo brak możliwości działania przez samego seniora utrudnia procedurę, w praktyce angażowany bywa ośrodek pomocy społecznej oraz sąd opiekuńczy.

Dlatego odpowiedź brzmi: szpital może zainicjować działania, zawiadomić właściwe służby i wskazać potrzebę zabezpieczenia opieki, ale nie może własną decyzją obciążyć wnuka alimentami ani opłatą za DPS.

Kto płaci za pobyt dziadka w domu pomocy społecznej?

Podstawą jest art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. Zgodnie z tym przepisem obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w DPS są w kolejności:

1. mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich – przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka,
2. małżonek, zstępni przed wstępnymi,
3. gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej.

W przypadku dziadka oznacza to, że po nim samym w pierwszej kolejności badana jest sytuacja jego małżonka, a następnie zstępnych, czyli przede wszystkim dzieci, a nie wnuków jako pierwszych. Wnuk pojawia się w tej sekwencji jako zstępny dalszego stopnia, więc znaczenie ma także kolejność wynikająca z art. 129 i art. 132 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jednocześnie obowiązek ponoszenia opłaty za DPS nie oznacza, że każda osoba z rodziny zapłaci. Znaczenie mają szczegółowe kryteria dochodowe i administracyjna procedura ustalenia odpłatności. W praktyce organ bada dochód oraz sytuację osobistą danej osoby, a nie samo pokrewieństwo.

Czy brak kontaktu z dziećmi dziadka wystarczy, aby obciążyć wnuka?

Nie. Sam brak kontaktu nie wystarcza. Aby uznać, że obowiązek może przejść na dalszego krewnego, trzeba wykazać jedną z przesłanek z art. 132 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego: brak osoby bliższej, niemożność wykonania obowiązku przez tę osobę albo niemożliwość lub nadmierne utrudnienie uzyskania od niej środków utrzymania na czas.

Jeżeli dzieci dziadka mieszkają za granicą, ale można ustalić ich adresy, sytuację życiową i dochodzić od nich świadczeń, to co do zasady to one pozostają pierwszymi zobowiązanymi. Sama wygoda organu albo rodziny nie może zmieniać ustawowej kolejności.

Podobnie jak w sprawach o dziadkowie a alimenty, również tutaj odpowiedzialność dalszego krewnego pojawia się dopiero po zbadaniu, czy osoby bliższe rzeczywiście nie mogą wykonać obowiązku.

Czy opiekun lub inna osoba działająca za seniora może dochodzić alimentów?

Tak, ale zależy to od podstawy umocowania. Jeżeli osoba starsza nie działa samodzielnie, w jej imieniu może występować przedstawiciel ustawowy, opiekun, kurator albo pełnomocnik – zależnie od tego, jaka instytucja została ustanowiona. Samo faktyczne zajmowanie się seniorem nie zawsze daje prawo do wytoczenia powództwa.

W sprawach rodzinnych znaczenie ma więc nie tylko to, kto opiekuje się osobą potrzebującą, lecz także czy ma formalne umocowanie. Pokazuje to również problem opiekun alimenty.

Jak wygląda odpowiedzialność kilku dzieci dziadka?

Jeżeli dziadek ma kilkoro dzieci, nie oznacza to automatycznie, że każde ma płacić po równo. Zgodnie z art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego.

W konsekwencji jedno dziecko może zostać zobowiązane do wyższych świadczeń, inne do niższych, a wobec jeszcze innego roszczenie może okazać się niezasadne, jeżeli jego sytuacja życiowa na to nie pozwala. Dopiero gdy te osoby realnie nie są w stanie zaspokoić potrzeb dziadka albo nie da się od nich wyegzekwować świadczeń, można analizować dalszą kolejność.

Co to oznacza w praktyce dla wnuka mieszkającego w Polsce?

Jeżeli wnuk jest jedyną osobą z rodziny przebywającą w kraju, to nadal nie oznacza, że automatycznie staje się finansowo odpowiedzialny za dziadka. Ani szpital, ani ośrodek pomocy społecznej nie mogą pominąć ustawowej kolejności tylko dlatego, że z wnukiem łatwiej się skontaktować.

Ryzyko pojawia się dopiero wtedy, gdy po zbadaniu sprawy okaże się, że dzieci dziadka nie żyją, są całkowicie niewypłacalne albo uzyskanie od nich środków jest faktycznie niemożliwe lub nadmiernie utrudnione, a sam dziadek pozostaje w niedostatku. Wtedy możliwe jest skierowanie roszczeń wobec wnuka, ale wymaga to indywidualnej oceny prawnej i dowodowej.

FAQ

Czy wnuk musi odebrać dziadka ze szpitala?

Nie ma ogólnego przepisu, który automatycznie nakazywałby wnukowi odebranie dziadka ze szpitala. Jeżeli senior wymaga dalszej opieki, sprawa może zostać skierowana do pomocy społecznej i sądu opiekuńczego.

Czy dzieci dziadka mieszkające za granicą nadal są pierwsze w kolejności?

Tak. Sam pobyt za granicą nie uchyla obowiązku z art. 129 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Trzeba dopiero ocenić, czy uzyskanie od nich świadczeń jest realnie niemożliwe albo nadmiernie utrudnione.

Czy brak kontaktu rodzinnego zwalnia dzieci dziadka z odpowiedzialności?

Nie automatycznie. Brak relacji rodzinnych sam w sobie nie znosi obowiązku alimentacyjnego. Znaczenie mają przesłanki ustawowe oraz konkretne dowody dotyczące możliwości finansowych i faktycznej dostępności zobowiązanych.

Czy szpital może wystawić wnukowi rachunek za pobyt dziadka w placówce?

Nie w ten sposób. Odpłatność za pobyt w DPS ustala się w odrębnej procedurze administracyjnej na podstawie ustawy o pomocy społecznej, a nie przez jednostronne obciążenie wnuka przez szpital.

Czy wnuk odpowiada za całość kosztów, jeśli jest jedynym krewnym w Polsce?

Nie automatycznie. Decyduje ustawowa kolejność zobowiązanych oraz konkretna sytuacja dzieci dziadka, a następnie możliwości majątkowe samego wnuka.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
2. Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej – Dz.U. 2004 nr 64 poz. 593