Brak zapłaty za usługę budowlaną – co może zrobić wykonawca?

Z opisanego problemu wynika, że wykonawca zrealizował prace budowlane lub remontowe, natomiast kontrahent od dłuższego czasu nie płaci wynagrodzenia. W takiej sytuacji zasadnicze pytania są trzy: jak zakwalifikować umowę, kiedy roszczenie się przedawni oraz czy wykonawca może odzyskać zamontowane materiały bez procesu.

Umowa o roboty budowlane czy umowa o dzieło?

Jeżeli przedmiotem umowy było oddanie obiektu albo jego istotnej części, wykonanej zgodnie z projektem i zasadami wiedzy technicznej, zastosowanie może mieć art. 647 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Zgodnie z tym przepisem wykonawca zobowiązuje się do oddania przewidzianego w umowie obiektu, a inwestor do dokonania wymaganych czynności związanych z przygotowaniem robót, odebrania obiektu i zapłaty umówionego wynagrodzenia.

Przy mniejszych pracach remontowych, wykończeniowych albo montażowych umowa może zostać uznana za umowę o dzieło. Zgodnie z art. 627 Kodeksu cywilnego przyjmujący zamówienie zobowiązuje się do wykonania oznaczonego dzieła, a zamawiający do zapłaty wynagrodzenia. Kwalifikacja zależy od rzeczywistego zakresu prac, dokumentacji, sposobu odbioru, znaczenia projektu, stopnia zorganizowania procesu oraz treści zawartej umowy, a nie tylko od nazwy wpisanej w dokumencie.

Przedawnienie roszczenia o zapłatę

Termin przedawnienia ma kluczowe znaczenie, ponieważ po jego upływie dłużnik może uchylić się od zapłaty przez podniesienie zarzutu przedawnienia – art. 117 § 2 Kodeksu cywilnego. W sporze między przedsiębiorcami sąd co do zasady nie uwzględnia przedawnienia z urzędu; zarzut musi podnieść pozwany.

Jeżeli umowa zostanie zakwalifikowana jako umowa o dzieło, zastosowanie ma art. 646 Kodeksu cywilnego. Roszczenia z umowy o dzieło przedawniają się z upływem 2 lat od dnia oddania dzieła, a jeżeli dzieło nie zostało oddane – od dnia, w którym zgodnie z umową miało być oddane.

Jeżeli natomiast była to umowa o roboty budowlane, Kodeks cywilny nie przewiduje osobnego krótkiego terminu przedawnienia dla roszczenia wykonawcy o wynagrodzenie. W przypadku roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej stosuje się art. 118 Kodeksu cywilnego, czyli termin 3-letni. Zgodnie z art. 118 zdanie drugie Kodeksu cywilnego koniec terminu przedawnienia przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego, chyba że termin przedawnienia jest krótszy niż 2 lata.

Wniesienie pozwu do sądu, w tym pozwu w elektronicznym postępowaniu upominawczym, przerywa bieg przedawnienia na podstawie art. 123 § 1 pkt 1 Kodeksu cywilnego. Samo wezwanie do zapłaty, telefon do dłużnika albo wysłanie e-maila nie przerywa przedawnienia. Uznanie długu przez dłużnika, np. pisemne potwierdzenie salda albo prośba o rozłożenie należności na raty, może przerwać przedawnienie na podstawie art. 123 § 1 pkt 2 Kodeksu cywilnego.

Co można doliczyć do należności?

Jeżeli dłużnik opóźnia się z zapłatą, wierzyciel może żądać odsetek za czas opóźnienia na podstawie art. 481 § 1 Kodeksu cywilnego. Gdy obie strony działają jako przedsiębiorcy, często zastosowanie ma ustawa z dnia 8 marca 2013 r. o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowych. Wtedy wierzyciel może żądać odsetek ustawowych za opóźnienie w transakcjach handlowych na podstawie art. 7 ust. 1 tej ustawy, jeżeli spełnił swoje świadczenie i nie otrzymał zapłaty w terminie.

Dodatkowo art. 10 ust. 1 tej ustawy przewiduje rekompensatę za koszty odzyskiwania należności. Jej wysokość zależy od wartości świadczenia pieniężnego:

Jeżeli rzeczywiste koszty dochodzenia należności są wyższe, art. 10 ust. 2 ustawy z dnia 8 marca 2013 r. pozwala żądać zwrotu uzasadnionych kosztów odzyskiwania należności przewyższających tę rekompensatę.

Czy można wymontować materiały, za które kontrahent nie zapłacił?

Co do zasady nie należy samowolnie wchodzić do lokalu dłużnika i wymontowywać elementów, które zostały już zamontowane w ramach wykonanej usługi. Nawet jeżeli wykonawca kupił materiały za własne pieniądze, po ich wydaniu, zamontowaniu albo trwałym połączeniu z lokalem sytuacja własnościowa może się zmienić.

Zgodnie z art. 47 § 1 Kodeksu cywilnego część składowa rzeczy nie może być odrębnym przedmiotem własności i innych praw rzeczowych. Zgodnie z art. 47 § 2 Kodeksu cywilnego częścią składową rzeczy jest wszystko, czego nie można odłączyć bez uszkodzenia lub istotnej zmiany całości albo bez uszkodzenia lub istotnej zmiany przedmiotu odłączonego. Jeżeli więc zamontowane elementy stały się częścią składową lokalu lub budynku, nie mogą być traktowane jak odrębna rzecz należąca nadal do wykonawcy.

Jeżeli materiały są jeszcze rzeczami ruchomymi i nie zostały trwale połączone z nieruchomością, trzeba dodatkowo zbadać treść umowy. Zgodnie z art. 155 § 2 Kodeksu cywilnego, jeżeli przedmiotem umowy zobowiązującej do przeniesienia własności są rzeczy oznaczone tylko co do gatunku albo rzeczy przyszłe, do przeniesienia własności potrzebne jest przeniesienie posiadania rzeczy. W praktyce przy robotach remontowych lub budowlanych często dochodzi do wydania materiałów i wykonania prac w lokalu zamawiającego, co znacząco utrudnia późniejsze twierdzenie, że wykonawca może je po prostu zabrać.

Samowolne odzyskanie materiałów może naruszać zakaz samowolnego naruszania posiadania z art. 342 Kodeksu cywilnego. Posiadacz lokalu może wtedy wystąpić z roszczeniem posesoryjnym z art. 344 § 1 Kodeksu cywilnego o przywrócenie stanu poprzedniego i zaniechanie naruszeń. W takim procesie sąd bada przede wszystkim ostatni spokojny stan posiadania i fakt jego naruszenia, a nie to, kto ma rację w sporze o zapłatę.

W skrajnych przypadkach wejście do lokalu bez zgody osoby uprawnionej może być oceniane także przez pryzmat art. 193 Kodeksu karnego, czyli naruszenia miru domowego. Zabranie cudzej rzeczy ruchomej może rodzić zarzut z art. 278 § 1 Kodeksu karnego, a uszkodzenie elementów lokalu przy demontażu – z art. 288 § 1 Kodeksu karnego. Odpowiedzialność karna zależy od konkretnych okoliczności, zamiaru, statusu rzeczy oraz sposobu działania.

Czy właściciel lokalu może wpuścić wykonawcę do środka?

Jeżeli lokal jest dzierżawiony albo wynajmowany przez dłużnika, właściciel lokalu nie powinien samodzielnie umożliwiać osobie trzeciej wejścia do lokalu w celu demontażu rzeczy, jeżeli sprzeciwia się temu posiadacz lokalu. Dzierżawca albo najemca korzysta z ochrony posiadania na podstawie art. 336, art. 342 i art. 344 Kodeksu cywilnego. Właściciel może mieć własne roszczenia wobec dzierżawcy lub najemcy, ale nie oznacza to, że może legalnie pomagać wierzycielowi w samowolnym odzyskaniu materiałów.

Bezpieczniejszą drogą jest uzyskanie dobrowolnej pisemnej zgody dłużnika na demontaż określonych elementów albo dochodzenie zapłaty w sądzie. Jeżeli istnieje obawa, że dłużnik wyzbywa się majątku, można rozważyć zabezpieczenie roszczenia na podstawie art. 730 § 1 i art. 730¹ § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. Trzeba wtedy uprawdopodobnić roszczenie oraz interes prawny w udzieleniu zabezpieczenia.

Jak dochodzić zapłaty bez nadmiernych kosztów?

Pierwszym krokiem powinno być pisemne wezwanie do zapłaty. W wezwaniu warto wskazać: numer umowy lub zlecenia, zakres wykonanych prac, datę odbioru, numer faktury albo rachunku, kwotę główną, odsetki, termin zapłaty oraz informację o skierowaniu sprawy do sądu po bezskutecznym upływie terminu. Wezwanie należy wysłać w sposób pozwalający udowodnić doręczenie, np. listem poleconym, kurierem albo e-mailem z potwierdzeniem odbioru, jeżeli strony używały tego kanału komunikacji.

Jeżeli dłużnik nadal nie płaci, można rozważyć kilka dróg:

• postępowanie upominawcze – sąd może wydać nakaz zapłaty, jeżeli roszczenie pieniężne jest zasadne i nie budzi wątpliwości; podstawą są art. 498 i nast. Kodeksu postępowania cywilnego,
• postępowanie nakazowe – jest korzystne kosztowo, ale wymaga dokumentów wskazanych w art. 485 Kodeksu postępowania cywilnego, np. zaakceptowanego przez dłużnika rachunku albo pisemnego uznania długu,
• elektroniczne postępowanie upominawcze – zgodnie z art. 505²⁸ i nast. Kodeksu postępowania cywilnego pozew składa się elektronicznie, a roszczenie musi stać się wymagalne w okresie 3 lat przed wniesieniem pozwu, co wynika z art. 505^29a Kodeksu postępowania cywilnego,
• zwykły pozew o zapłatę – właściwy, gdy sprawa jest sporna, wymaga dowodów z dokumentów, świadków, opinii biegłego albo dłużnik kwestionuje zakres i jakość prac,
• cesja wierzytelności – na podstawie art. 509 § 1 Kodeksu cywilnego wierzyciel może przenieść wierzytelność na osobę trzecią, chyba że sprzeciwia się temu ustawa, zastrzeżenie umowne albo właściwość zobowiązania.

Koszty sądowe i zwolnienie od kosztów

W zwykłej sprawie o zapłatę opłata od pozwu wynosi zasadniczo 5% wartości przedmiotu sporu, nie mniej niż 30 zł i nie więcej niż 200 000 zł – art. 13 ust. 2 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. W sprawach rozpoznawanych w postępowaniu uproszczonym opłaty są stałe i wynikają z art. 28 tej ustawy.

W postępowaniu nakazowym powód uiszcza 1/4 opłaty od pozwu, co wynika z art. 19 ust. 2 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Również w elektronicznym postępowaniu upominawczym opłata jest niższa niż w zwykłym pozwie, ale trzeba liczyć się z tym, że po skutecznym sprzeciwie dłużnika sprawa nie zakończy się automatycznie zapłatą i może być potrzebne dalsze dochodzenie roszczenia.

Osoba fizyczna prowadząca działalność gospodarczą może złożyć wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych na podstawie art. 102 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, jeżeli wykaże, że nie jest w stanie ponieść kosztów bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Osoba prawna albo jednostka organizacyjna może powołać się na art. 103 tej ustawy i musi wykazać, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie kosztów. W praktyce sąd ocenia dokumenty finansowe, historię działalności, obroty, zobowiązania i realną możliwość wygospodarowania środków na proces.

Czy brak zapłaty jest oszustwem?

Nie każdy brak zapłaty za usługę budowlaną jest przestępstwem. Zgodnie z art. 286 § 1 Kodeksu karnego oszustwo polega na doprowadzeniu innej osoby do niekorzystnego rozporządzenia mieniem w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, za pomocą wprowadzenia jej w błąd, wyzyskania błędu albo niezdolności do należytego pojmowania działania.

Dla odpowiedzialności z art. 286 § 1 Kodeksu karnego istotne jest to, czy już w chwili zawierania umowy albo składania zamówienia dłużnik działał z zamiarem niezapłacenia i wprowadził wykonawcę w błąd. Sam fakt, że po wykonaniu prac kontrahent nie płaci, zwykle oznacza spór cywilny, a nie automatycznie oszustwo. Znaczenie mogą mieć jednak takie okoliczności jak posługiwanie się fałszywymi danymi, ukrywanie niewypłacalności, zamawianie usług bez zamiaru zapłaty, równoczesne oszukiwanie wielu wykonawców albo natychmiastowe wyzbywanie się majątku.

W orzecznictwie podkreśla się, że granicą między sporem cywilnym a oszustwem jest zamiar sprawcy istniejący już w chwili zawierania umowy. W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 21 listopada 2007 r., sygn. V KK 66/07, wskazano, że dla przypisania oszustwa konieczne jest ustalenie, iż sprawca już w momencie zamówienia towaru z odroczonym terminem płatności miał zamiar niezapłacenia należności. Podobnie w wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 28 lutego 2002 r., sygn. II AKa 4/02, zaakcentowano, że nie każda nierzetelna realizacja umowy cywilnoprawnej stanowi przestępstwo oszustwa.

Sprzedaż długu albo windykacja

Sprzedaż wierzytelności jest dopuszczalna na podstawie art. 509 § 1 Kodeksu cywilnego. Po cesji nabywca wierzytelności wstępuje w prawa dotychczasowego wierzyciela. Zgodnie z art. 512 Kodeksu cywilnego, dopóki dłużnik nie dowie się o przelewie, spełnienie świadczenia do rąk poprzedniego wierzyciela ma skutek względem nabywcy, chyba że w chwili zapłaty dłużnik wiedział o przelewie. Dlatego po cesji należy zadbać o prawidłowe zawiadomienie dłużnika.

Trzeba jednak pamiętać, że firmy skupujące wierzytelności zwykle płacą znacznie mniej niż nominalna wartość długu. Im starsze roszczenie, im słabsze dowody i im bardziej niewypłacalny dłużnik, tym niższa cena. Alternatywą może być zlecenie windykacji polubownej albo sądowej, ale umowę z firmą windykacyjną należy dokładnie sprawdzić pod kątem prowizji, kosztów dodatkowych i sposobu działania.

FAQ

Podsumowanie

Wykonawca, któremu nie zapłacono za usługę budowlaną, powinien skupić się na udokumentowaniu wykonanych prac, pilnowaniu przedawnienia i dochodzeniu zapłaty zgodnie z procedurą cywilną. Najbardziej ryzykownym rozwiązaniem jest samowolne wymontowanie materiałów z lokalu dłużnika, zwłaszcza gdy zostały już trwale połączone z nieruchomością albo lokal znajduje się w posiadaniu najemcy lub dzierżawcy.

Najbezpieczniejsze działania to: pisemne wezwanie do zapłaty, naliczenie odsetek i rekompensaty, ocena możliwości postępowania nakazowego albo EPU, a w razie potrzeby złożenie pozwu i ewentualny wniosek o zabezpieczenie roszczenia. Sprzedaż wierzytelności może być rozwiązaniem praktycznym, ale zwykle oznacza odzyskanie tylko części należności.

Źródła

• Art. 47, art. 117, art. 118, art. 123, art. 155, art. 336, art. 342, art. 344, art. 481, art. 509, art. 512, art. 627, art. 646 i art. 647 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.
• Art. 485, art. 498, art. 505²⁸, art. 505^29a, art. 730 i art. 730¹ ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 13, art. 19, art. 28, art. 102 i art. 103 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.
• Art. 7 i art. 10 ustawy z dnia 8 marca 2013 r. o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowych.
• Art. 193, art. 278, art. 286 i art. 288 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny.
• Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 listopada 2007 r., sygn. V KK 66/07.
• Wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 28 lutego 2002 r., sygn. II AKa 4/02.