Jak zabezpieczyć finansowo ubezwłasnowolnioną pasierbicę po śmierci opiekunów

Co trzeba ustalić na początku

W opisanej sytuacji kluczowe są trzy odrębne kwestie: kto będzie dziedziczył, kto będzie dochodził zachowku oraz kto po śmierci obecnych opiekunów będzie reprezentował ubezwłasnowolnioną pasierbicę i zarządzał jej majątkiem. Bez uporządkowania wszystkich tych elementów samo sporządzenie testamentu może okazać się niewystarczające.

Jeżeli pasierbica nie została przez Pana przysposobiona, nie należy do kręgu spadkobierców ustawowych po Panu. Wynika to z art. 931-935¹ ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, które określają zamknięty krąg spadkobierców ustawowych. Oznacza to, że po Panu z ustawy dziedziczyłaby przede wszystkim Pana córka oraz małżonka – zgodnie z art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli chcecie Państwo, aby pasierbica otrzymała majątek po Panu lub po żonie, trzeba to uregulować świadomie i z wyprzedzeniem.

Testament – podstawowe narzędzie, ale nie usuwa problemu zachowku

Najprostszym rozwiązaniem jest sporządzenie testamentu, w którym powoła Pan pasierbicę do całości lub części spadku. Możliwość powołania spadkobiercy w testamencie wynika z art. 941 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym rozrządzić majątkiem na wypadek śmierci można jedynie przez testament.

Trzeba jednak pamiętać, że testament nie eliminuje roszczeń o zachowek. Jeżeli Pana córka byłaby pominięta w dziedziczeniu, to co do zasady mogłaby żądać zachowku od spadkobiercy testamentowego na podstawie art. 991 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego. Uprawnionymi do zachowku są zstępni, małżonek i rodzice spadkodawcy, jeżeli byliby powołani do spadku z ustawy.

Wysokość zachowku wynosi:

• co do zasady połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby przy dziedziczeniu ustawowym,
• dwie trzecie tej wartości, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli uprawnionym zstępnym jest małoletni – art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego.

W praktyce oznacza to, że jeżeli po Panu z ustawy dziedziczyłaby żona i córka, to punktem wyjścia do obliczenia zachowku córki byłby jej udział ustawowy. Dopiero od tego wylicza się należny ułamek zachowku.

Przy obliczaniu zachowku znaczenie mają również darowizny doliczane do spadku według art. 993-995 Kodeksu cywilnego. To istotne, bo próba „wyprowadzenia” majątku za życia nie zawsze rozwiązuje problem zachowku.

Czy można wyłączyć zachowek

Pełne wyłączenie zachowku jest możliwe tylko w określonych prawem sytuacjach. Najczęściej rozważa się dwie drogi: zrzeczenie się dziedziczenia oraz wydziedziczenie.

Zrzeczenie się dziedziczenia

Zgodnie z art. 1048 Kodeksu cywilnego spadkobierca ustawowy może przez umowę z przyszłym spadkodawcą zrzec się dziedziczenia po nim. Taka umowa musi być zawarta w formie aktu notarialnego – art. 1048 Kodeksu cywilnego. Skutek zrzeczenia co do zasady obejmuje również zstępnych zrzekającego się, chyba że strony postanowią inaczej – art. 1049 § 1 Kodeksu cywilnego.

Osoba, która zrzekła się dziedziczenia, zostaje wyłączona od dziedziczenia tak, jakby nie dożyła otwarcia spadku – art. 1049 § 2 Kodeksu cywilnego. W praktyce zazwyczaj oznacza to również brak prawa do zachowku.

Jeżeli więc córka zgodziłaby się zawrzeć z Panem notarialną umowę zrzeczenia się dziedziczenia, byłoby to jedno z najmocniejszych rozwiązań ograniczających późniejsze roszczenia. To jednak wymaga jej dobrowolnej zgody.

Wydziedziczenie

Wydziedziczenie jest możliwe tylko w testamencie i tylko z przyczyn wskazanych w ustawie. Wynika to z art. 1008 Kodeksu cywilnego. Spadkodawca może pozbawić zstępnego, małżonka lub rodzica zachowku, jeżeli uprawniony:

• postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego wbrew woli spadkodawcy,
• dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci,
• uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Zgodnie z art. 1009 Kodeksu cywilnego przyczyna wydziedziczenia powinna wynikać z treści testamentu. Sam konflikt rodzinny lub subiektywne poczucie krzywdy zwykle nie wystarcza. Jeżeli brak rzeczywistej ustawowej podstawy, wydziedziczenie może zostać skutecznie podważone.

Jeżeli więc nie ma twardych i możliwych do udowodnienia przesłanek z art. 1008 Kodeksu cywilnego, nie warto opierać całej strategii wyłącznie na wydziedziczeniu.

Darowizna, zapis windykacyjny, polecenie – co może pomóc

Oprócz zwykłego powołania do spadku można rozważyć także inne rozwiązania testamentowe i majątkowe. Ich przydatność zależy jednak od składu majątku i od tego, czy po stronie osoby ubezwłasnowolnionej będzie działał sprawny opiekun.

Zapis windykacyjny

Jeżeli istotnym składnikiem majątku jest konkretna rzecz, np. udział w mieszkaniu, można rozważyć zapis windykacyjny w testamencie notarialnym. Podstawę stanowi art. 981¹ § 1 Kodeksu cywilnego. Zapisem windykacyjnym można postanowić, że oznaczona osoba nabywa z chwilą otwarcia spadku określony przedmiot, np. nieruchomość, udział we współwłasności czy określone prawa majątkowe.

Trzeba jednak podkreślić, że zapis windykacyjny również nie likwiduje automatycznie roszczeń o zachowek. Wartość przedmiotu objętego zapisem windykacyjnym także może mieć znaczenie przy rozliczeniach z tytułu zachowku – art. 999¹ oraz art. 1039¹ Kodeksu cywilnego.

Darowizna za życia

Darowizna może być użyteczna, ale wymaga ostrożności. Darowizny uczynione na rzecz spadkobierców albo osób uprawnionych do zachowku dolicza się do substratu zachowku według art. 993 Kodeksu cywilnego. Wobec osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku stosuje się ograniczenia czasowe z art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego. Ocena skutków zależy więc od tego, komu, kiedy i co zostało przekazane.

W sprawach rodzinnych darowizna „z myślą o obejściu zachowku” często kończy się późniejszym sporem sądowym. Dlatego przed jej dokonaniem trzeba policzyć ryzyko roszczeń.

Dyspozycja wkładem na wypadek śmierci – ograniczone zastosowanie

W poprzednim stanie publikacji trafnie wskazano na możliwość rozporządzenia środkami z rachunku bankowego, ale trzeba doprecyzować ważne ograniczenie. Zgodnie z art. 56 ust. 1 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe posiadacz rachunku oszczędnościowego, rachunku oszczędnościowo-rozliczeniowego lub rachunku terminowej lokaty oszczędnościowej może polecić bankowi dokonanie po swojej śmierci wypłaty z rachunku wyłącznie na rzecz: małżonka, wstępnych, zstępnych lub rodzeństwa.

To oznacza, że nie można skutecznie złożyć takiej dyspozycji na rzecz pasierbicy, jeżeli nie pozostaje ona wobec Pana w jednym z tych stosunków. Jeżeli chodzi o rachunek żony, trzeba osobno ocenić, czy pasierbica jest jej zstępną – wówczas dyspozycja co do zasady jest dopuszczalna.

Limit takich wypłat określa art. 56 ust. 2 Prawa bankowego – łączna kwota dyspozycji nie może być wyższa niż dwudziestokrotność przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw bez wypłat nagród z zysku, ogłaszanego przez Prezesa GUS za ostatni miesiąc przed śmiercią posiadacza rachunku.

W praktyce dyspozycja wkładem na wypadek śmierci może więc być pomocna dla matki wobec własnej córki, ale nie rozwiązuje problemu zabezpieczenia pasierbicy przez ojczyma.

Umowa dożywocia – nie zawsze możliwa przy ubezwłasnowolnieniu

Umowa dożywocia jest uregulowana w art. 908-916 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z art. 908 § 1 Kodeksu cywilnego właściciel nieruchomości może przenieść jej własność na nabywcę w zamian za zapewnienie sobie dożywotniego utrzymania.

W praktyce umowa dożywocia bywa korzystna, ponieważ nie jest darowizną i co do zasady wartość nieruchomości przeniesionej w wykonaniu prawidłowej umowy dożywocia nie jest doliczana do substratu zachowku tak jak darowizna. Ma to istotne znaczenie w sporach rodzinnych.

W opisanym stanie faktycznym problemem jest jednak status pasierbicy jako osoby ubezwłasnowolnionej. Jeżeli jest ubezwłasnowolniona całkowicie, nie ma zdolności do czynności prawnych – art. 12 Kodeksu cywilnego. Czynność prawna dokonana przez osobę, która nie ma zdolności do czynności prawnych, jest nieważna – art. 14 § 1 Kodeksu cywilnego.

To oznacza, że pasierbica nie może samodzielnie zawrzeć umowy dożywocia. W jej imieniu działałby opiekun. Dodatkowo czynność przekraczająca zakres zwykłego zarządu majątkiem osoby pozostającej pod opieką wymaga zezwolenia sądu opiekuńczego – art. 156 w zw. z art. 175 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

Przeniesienie nieruchomości na rzecz osoby ubezwłasnowolnionej w konstrukcji dożywocia nie jest więc z góry wykluczone, ale wymaga bardzo ostrożnego przygotowania i oceny, czy taki model rzeczywiście służy interesowi tej osoby. W praktyce notariusz i sąd opiekuńczy będą badać, czy transakcja jest dla niej korzystna i czy obowiązki po jej stronie mogą być należycie wykonywane przez opiekuna.

Kwestia opiekuna po śmierci obecnych opiekunów

Samo przekazanie majątku nie wystarczy, jeżeli po Państwa śmierci zabraknie osoby, która będzie zarządzać sprawami pasierbicy. Przy osobie całkowicie ubezwłasnowolnionej ustanawia się opiekę – art. 13 § 1 Kodeksu cywilnego w zw. z art. 145 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Opiekuna ustanawia sąd opiekuńczy. Warto jeszcze za życia uzgodnić w rodzinie lub z zaufaną osobą, kto realnie mógłby tę funkcję przejąć. Po śmierci opiekuna sąd będzie musiał ustanowić nowego. Jeżeli istnieje kandydat, który zna sytuację życiową i majątkową pasierbicy, znacznie ułatwia to późniejsze postępowanie.

W praktyce warto przygotować:

• zestawienie majątku i stałych kosztów utrzymania pasierbicy,
• informacje o leczeniu, świadczeniach, rachunkach i zobowiązaniach,
• dane osoby, która mogłaby objąć opiekę,
• testamenty obu małżonków skoordynowane ze sobą.

Jeżeli sprawa obejmuje element zagraniczny albo przyszły spadkobierca mieszka poza Polską, przy planowaniu dalszych formalności może być pomocny materiał o tym, jak wygląda pełnomocnictwo z zagranicy do spraw spadkowych w Polsce.

Jakie rozwiązanie jest zwykle najrozsądniejsze

W opisanej sytuacji najczęściej rozważa się łącznie kilka instrumentów:

Najbezpieczniejszy wariant w wielu podobnych sprawach to:

1. sporządzenie testamentów przez oboje małżonków,
2. sprawdzenie, czy możliwa jest notarialna umowa zrzeczenia się dziedziczenia z córką,
3. uporządkowanie środków pieniężnych żony przez dyspozycję wkładem na wypadek śmierci, o ile ma to sens w jej relacji do córki,
4. ustalenie osoby, która będzie mogła przejąć opiekę nad pasierbicą i reprezentować ją po śmierci obecnych opiekunów.

Przykłady

Poniższe przykłady pokazują, jak te zasady działają w praktyce przy różnych układach rodzinnych i majątkowych.

FAQ

Czy pasierbica dziedziczy po ojczymie z ustawy?

Nie. Jeżeli nie doszło do przysposobienia, pasierbica nie należy do kręgu spadkobierców ustawowych z art. 931-935¹ Kodeksu cywilnego. Aby dziedziczyła po ojczymie, trzeba ją powołać w testamencie albo zastosować inne dopuszczalne prawem rozwiązanie.

Czy córkę z pierwszego małżeństwa można po prostu pominąć w testamencie?

Tak, ale pominięcie w testamencie nie odbiera jej automatycznie prawa do zachowku. Roszczenie o zachowek wynika z art. 991 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego.

Czy wydziedziczenie zawsze eliminuje zachowek?

Tylko wtedy, gdy istnieje rzeczywista podstawa z art. 1008 Kodeksu cywilnego i została wskazana w testamencie zgodnie z art. 1009 Kodeksu cywilnego. Bezzasadne wydziedziczenie może zostać zakwestionowane.

Czy można zrobić dyspozycję bankową na rzecz pasierbicy?

Ojczym co do zasady nie może wskazać nieprzysposobionej pasierbicy w dyspozycji z art. 56 ust. 1 Prawa bankowego. Matka może natomiast wskazać własną córkę, bo należy ona do kręgu ustawowo uprawnionych.

Czy osoba ubezwłasnowolniona może sama przyjąć spadek?

Nie działa samodzielnie. W zależności od rodzaju ubezwłasnowolnienia działa za nią albo z nią przedstawiciel ustawowy. Przy czynnościach przekraczających zwykły zarząd, w tym często w sprawach spadkowych, potrzebna może być zgoda sądu opiekuńczego na podstawie art. 156 w zw. z art. 175 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Wnioski praktyczne

W Państwa sytuacji samo wskazanie pasierbicy w testamencie najczęściej nie wystarczy. Trzeba jednocześnie ocenić ryzyko zachowku po stronie córki, sprawdzić, czy możliwe jest zrzeczenie się dziedziczenia, oraz uporządkować przyszłą opiekę i zarząd majątkiem osoby ubezwłasnowolnionej.

Najwięcej zależy od konkretnych faktów: rodzaju ubezwłasnowolnienia, wartości majątku, tego, czy w grę wchodzą nieruchomości, oraz czy córka byłaby skłonna zawrzeć notarialną umowę zrzeczenia się dziedziczenia. Bez tej analizy łatwo wybrać rozwiązanie pozornie korzystne, które po śmierci spadkodawcy wywoła spór o zachowek albo problemy z reprezentacją pasierbicy.

Źródła

• art. 12, art. 14 § 1, art. 56, art. 941, art. 991 § 1-2, art. 993-995, art. 1008-1009, art. 1048-1049, art. 908-916, art. 981¹ § 1 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 145 § 1, art. 156 w zw. z art. 175 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 56 ust. 1-2 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe