Pomoc finansowa od znajomej – darowizna, pożyczka i podatek

Co najlepiej zrobić w opisanej sytuacji

W przedstawionym stanie faktycznym nie warto „nazywać” przelewu w sposób sztuczny, np. jako zaliczki na usługę, jeżeli w rzeczywistości znajoma chce po prostu pomóc Pani finansowo. Taki zabieg może zostać zakwestionowany przez urząd skarbowy albo później przez spadkobierców znajomej jako czynność pozorna w rozumieniu art. 83 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.

Najbezpieczniejsze cywilnoprawnie i podatkowo są zwykle dwa rozwiązania: darowizna albo pożyczka. Wybór zależy od tego, czy pieniądze mają być definitywnie przekazane, czy mają zostać później zwrócone.

Jeżeli z góry zakłada Pani zwrot całej kwoty po sprzedaży domu, to najbardziej naturalną konstrukcją jest pożyczka. Jeżeli natomiast znajoma chce przekazać pieniądze bez obowiązku zwrotu, właściwa będzie darowizna.

Sprzedaż domu odziedziczonego przez córkę – czy trzeba czekać 3 lata?

W tej części pierwotna odpowiedź wymaga doprecyzowania. W przypadku odpłatnego zbycia nieruchomości nabytej w spadku 5-letni termin liczy się od końca roku kalendarzowego, w którym nieruchomość nabył lub wybudował spadkodawca – tak stanowi art. 10 ust. 5 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych.

To oznacza, że córka nie zawsze musi czekać kilka lat od śmierci spadkodawcy. Jeżeli zmarły był właścicielem domu odpowiednio długo, sprzedaż może być już dziś poza zakresem opodatkowania PIT. Trzeba więc ustalić dokładną datę nabycia lub wybudowania domu przez spadkodawcę.

Jeżeli córka sprzeda dom bez podatku albo nawet z obowiązkiem rozliczenia PIT, może następnie przekazać Pani środki jako darowiznę. Darowizny między zstępnymi i wstępnymi korzystają z pełnego zwolnienia po spełnieniu warunków z art. 4a ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn, czyli co do zasady po zgłoszeniu nabycia na formularzu SD-Z2 w terminie 6 miesięcy oraz przy udokumentowaniu otrzymania pieniędzy przelewem, przekazem pocztowym lub wpłatą na rachunek płatniczy nabywcy.

Darowizna od znajomej – jaki podatek i jakie formalności

Darowizna to umowa, przez którą darczyńca zobowiązuje się do bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego kosztem swego majątku – art. 888 § 1 Kodeksu cywilnego. Jeżeli znajoma przekazuje pieniądze bez obowiązku zwrotu, mamy co do zasady właśnie darowiznę.

Przy darowiźnie pieniędzy od osoby niespokrewnionej nie ma zwolnienia przewidzianego dla najbliższej rodziny z art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn. Zastosowanie mają więc zasady dla III grupy podatkowej. W praktyce znaczenie mają dwie kwestie: kwota wolna i obowiązek złożenia zeznania SD-3 po przekroczeniu ustawowego limitu. Wysokość kwoty wolnej i stawki zależy od aktualnego brzmienia ustawy obowiązującego w dacie powstania obowiązku podatkowego, więc przed wykonaniem darowizny warto sprawdzić bieżące progi na dzień zawarcia umowy. Dla porównania, przy wsparciu od najbliższej rodziny mogą działać znacznie korzystniejsze zasady, które omawiamy w materiale o pomocy finansowej od rodziców przy budowie domu i rozliczeniu darowizny.

Obowiązek podatkowy przy darowiźnie środków pieniężnych powstaje co do zasady z chwilą spełnienia przyrzeczonego świadczenia, jeżeli umowa nie została zawarta w formie aktu notarialnego – art. 6 ust. 1 pkt 4 ustawy o podatku od spadków i darowizn. Oznacza to, że znaczenie ma realne przekazanie pieniędzy, a nie sam zamiar pomocy.

Jeżeli wybiorą Panie darowiznę, warto:

• sporządzić prostą pisemną umowę darowizny,
• przekazać środki wyłącznie przelewem,
• w tytule przelewu wpisać zgodnie z prawdą np. „darowizna pieniężna na rzecz …”,
• zachować potwierdzenia przelewu i umowę,
• złożyć wymagane zeznanie podatkowe w terminie, jeżeli przekroczona zostanie kwota wolna.

Nie ma natomiast sensu wpisywać fikcyjnych tytułów przelewu. Jeżeli urząd ustali, że „zaliczka” była w rzeczywistości darowizną, rozliczy czynność według jej rzeczywistego charakteru.

Czy syn znajomej może później podważać darowiznę

Tak, takie ryzyko istnieje, ale nie wynika ono z samego faktu, że strony nazwą przelew darowizną. Spadkobierca mógłby próbować podnosić np. nieważność oświadczenia woli z powodu braku świadomości lub swobody po stronie darczyńcy na podstawie art. 82 Kodeksu cywilnego, pozorność czynności na podstawie art. 83 § 1 Kodeksu cywilnego albo wadę oświadczenia woli związaną z podstępem lub groźbą, jeżeli miałby na to dowody.

W praktyce im lepiej udokumentowana i racjonalnie uzasadniona czynność, tym mniejsze ryzyko sporu. Znaczenie może mieć stan zdrowia znajomej, jej samodzielność decyzyjna, treść umowy, sposób przekazania środków i to, czy decyzja była swobodna.

Trzeba też pamiętać, że darowizna dokonana przez znajomą może mieć znaczenie przy późniejszych roszczeniach o zachowek. Zgodnie z art. 993 Kodeksu cywilnego przy obliczaniu zachowku dolicza się darowizny do spadku. Kwestia, czy i w jakim zakresie konkretna darowizna będzie doliczana, zależy jednak od relacji osobistych, daty darowizny oraz tego, kto dochodzi zachowku. Wobec osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku istotne znaczenie ma art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego. Jeżeli więc celem ma być ograniczenie przyszłego ryzyka roszczeń ze strony syna znajomej, darowizna nie zawsze jest rozwiązaniem najlepszym.

Pożyczka od znajomej – często bezpieczniejsza niż darowizna

Jeżeli pieniądze mają zostać oddane po sprzedaży domu, pożyczka jest zwykle bardziej spójna z rzeczywistą treścią ustaleń stron. Zgodnie z art. 720 § 1 Kodeksu cywilnego przez umowę pożyczki dający pożyczkę zobowiązuje się przenieść na własność biorącego określoną ilość pieniędzy, a biorący zobowiązuje się zwrócić tę samą ilość pieniędzy.

Pożyczka może być nieoprocentowana. Sam brak odsetek nie powoduje automatycznie nieważności umowy. Dla bezpieczeństwa należy jednak bardzo dokładnie opisać:

• kwotę pożyczki,
• termin i sposób wypłaty,
• termin zwrotu albo zasady jego ustalenia,
• czy możliwa jest wcześniejsza spłata,
• czy pożyczkodawca może wypowiedzieć umowę,
• czy strony przewidują zabezpieczenie.

Jeżeli termin zwrotu nie został oznaczony, biorący pożyczkę ma obowiązek zwrócić ją w ciągu 6 tygodni po wypowiedzeniu przez dającego pożyczkę – art. 723 Kodeksu cywilnego. Dlatego w takiej sytuacji lepiej wpisać konkretny termin lub mechanizm zwrotu, np. określoną datę albo termin liczony od sprzedaży nieruchomości.

Podatkowo pożyczka co do zasady podlega podatkowi od czynności cywilnoprawnych. Stawka PCC dla umowy pożyczki wynosi 0,5% podstawy opodatkowania – art. 7 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych. Obowiązek podatkowy ciąży na biorącym pożyczkę – art. 4 pkt 7 tej ustawy – a deklarację PCC-3 składa się co do zasady w terminie 14 dni od powstania obowiązku podatkowego, zgodnie z art. 10 ust. 1 ustawy o PCC. Przy pożyczce od dalszej rodziny zakres zwolnień jest inny niż przy najbliższych krewnych; osobno omawiamy pożyczkę od kuzyna i podatek PCC.

W praktyce przy pożyczce od osoby niespokrewnionej trzeba więc zwykle liczyć się z PCC, ale jest to podatek z reguły niższy niż przy większej darowiźnie od osoby z III grupy podatkowej.

Czy można przyjąć pieniądze jako zaliczkę lub zadatek w działalności

Tego rozwiązania nie polecam, jeżeli usługa nie ma być rzeczywiście wykonana albo kwota nie odpowiada realnemu wynagrodzeniu. Wtedy pojawia się ryzyko uznania czynności za pozorną na podstawie art. 83 § 1 Kodeksu cywilnego, a podatkowo mogą powstać niepotrzebne komplikacje w PIT i VAT – zależnie od rodzaju działalności i statusu podatnika.

Zadatek i zaliczka mają sens tylko wtedy, gdy strony rzeczywiście zawierają umowę na konkretną usługę lub roboty. Zadatek pełni dodatkowo funkcję zabezpieczającą na podstawie art. 394 § 1 Kodeksu cywilnego. Nie powinien więc służyć jako zastępcza etykieta dla prywatnej pomocy finansowej.

Jeżeli urząd skarbowy uzna, że formalnie wpisana „zaliczka” nie miała związku z rzeczywistą usługą, może zakwestionować sposób rozliczenia. Taki wariant jest też słaby dowodowo wobec ewentualnego sporu ze spadkobiercą znajomej.

Darowizna czy pożyczka – porównanie

Co z umorzeniem pożyczki w przyszłości

Można sobie wyobrazić sytuację, w której najpierw strony zawierają pożyczkę, a później znajoma zwalnia Panią z długu. Z punktu widzenia cywilnego jest to dopuszczalne na podstawie art. 508 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym zobowiązanie wygasa, gdy wierzyciel zwalnia dłużnika z długu, a dłużnik zwolnienie przyjmuje.

Trzeba jednak pamiętać, że takie późniejsze zwolnienie z długu może rodzić własne skutki podatkowe i własne ryzyko spadkowe. Nie jest to więc automatycznie sposób prostszy od zwykłej darowizny. W praktyce może jedynie odroczyć problem, a nie go usunąć.

Jakie rozwiązanie wydaje się najrozsądniejsze

Jeżeli rzeczywiście zamierza Pani pieniądze oddać po sprzedaży nieruchomości, najuczciwiej i najbezpieczniej będzie zawrzeć pisemną umowę pożyczki, rozliczyć PCC 0,5%, określić jasny termin zwrotu i przekazać pieniądze przelewem bankowym.

Jeżeli natomiast środki mają być bezzwrotne, należy przyjąć, że jest to darowizna i rozliczyć ją zgodnie z ustawą o podatku od spadków i darowizn. Trzeba się jednak liczyć z tym, że taka darowizna może później pojawić się w sporze ze spadkobiercami znajomej.

Natomiast sztuczne konstruowanie zaliczki, zadatku lub fikcyjnej umowy usługowej tylko po to, aby uniknąć podatku albo utrudnić dochodzenie roszczeń przez spadkobiercę, niesie zwykle większe ryzyko niż prawidłowo udokumentowana pożyczka lub darowizna.

Przykłady

Poniższe przykłady pokazują, jak te zasady działają w praktyce przy różnych wariantach pomocy finansowej.

FAQ

Czy wystarczy wpisać odpowiedni tytuł przelewu, żeby nie było podatku?

Nie. O skutkach podatkowych decyduje rzeczywisty charakter czynności. Sam opis przelewu nie zmieni darowizny w pożyczkę ani pożyczki w zaliczkę.

Czy pożyczka od znajomej może być bez odsetek?

Tak. Kodeks cywilny nie wymaga, aby pożyczka była oprocentowana. Najważniejsze jest jasne określenie obowiązku zwrotu i terminu spłaty.

Czy syn znajomej po jej śmierci może żądać ode mnie zwrotu pieniędzy?

Jeżeli była to pożyczka, roszczenie o zwrot co do zasady wchodzi do spadku. Jeżeli była to darowizna, może próbować ją kwestionować albo dochodzić roszczeń związanych z zachowkiem – zależnie od okoliczności sprawy.

Czy darowizna od córki dla matki jest opodatkowana?

Co do zasady może korzystać z pełnego zwolnienia na podstawie art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn, jeżeli zostaną spełnione warunki ustawowe, w szczególności zgłoszenie w terminie i przekazanie pieniędzy w sposób udokumentowany.

Czy warto iść do notariusza?

Przy zwykłej pożyczce pieniędzy nie jest to konieczne. Przy większej darowiźnie albo przy obawach o późniejsze podważanie czynności przez spadkobierców dodatkowa, staranna dokumentacja może jednak mieć duże znaczenie dowodowe.

Źródła

• art. 82, art. 83 § 1, art. 394 § 1, art. 508, art. 720 § 1, art. 723, art. 888 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny,
• art. 6 ust. 1 pkt 4, art. 4a ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn,
• art. 4 pkt 7, art. 7 ust. 1 pkt 4, art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych,
• art. 10 ust. 5 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych,
• art. 993 i art. 994 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.