Czy bank może ściągnąć dług z debetu na koncie?

Czy bank mógł przekazać urządowi skarbowemu pieniądze z debetu?

Co do zasady zajęcie rachunku bankowego nie powinno powodować, że bank finansuje egzekucję z własnych środków i tworzy po stronie klienta zadłużenie z tytułu wykorzystanego debetu. Zajęcie rachunku dotyczy wierzytelności przysługującej posiadaczowi rachunku wobec banku, a więc przede wszystkim środków pieniężnych zgromadzonych na rachunku. Wynika to z konstrukcji umowy rachunku bankowego opisanej w art. 725 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny oraz z przepisów o zajęciu rachunku bankowego.

Jeżeli na rachunku nie było dodatniego salda, bank powinien ustalić, czy istnieją środki podlegające zajęciu. Sam fakt, że umowa rachunku przewiduje limit debetowy albo kredyt odnawialny, nie oznacza jeszcze, że organ egzekucyjny może automatycznie zaspokoić się z niewykorzystanej części tego limitu. Limit jest co do zasady możliwością skorzystania z finansowania banku, a nie środkami należącymi już do dłużnika.

Inaczej trzeba oceniać sytuację, gdy saldo ujemne powstało nie dlatego, że bank przekazał pieniądze organowi egzekucyjnemu, lecz dlatego, że wcześniej zostały wykonane autoryzowane operacje klienta, opłaty bankowe, transakcje kartowe, prowizje albo inne rozliczenia przewidziane umową. Dlatego w praktyce kluczowe jest sprawdzenie historii rachunku i dokumentu zajęcia.

Podstawa zajęcia rachunku w egzekucji administracyjnej

Przy zaległościach podatkowych urząd skarbowy działa jako administracyjny organ egzekucyjny na podstawie ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Zgodnie z art. 80 § 1 tej ustawy organ dokonuje zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego przez przesłanie do banku zawiadomienia o zajęciu i wzywa bank, aby bez zgody organu nie dokonywał wypłat do wysokości zajętej wierzytelności, lecz przekazał zajętą kwotę organowi albo zawiadomił go o przeszkodzie w przekazaniu.

Na podstawie art. 80 § 2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji zajęcie jest skuteczne z chwilą doręczenia bankowi zawiadomienia o zajęciu. Oznacza to, że od tego momentu bank nie powinien wykonywać dyspozycji klienta w zakresie objętym zajęciem, z wyjątkiem przypadków przewidzianych w przepisach.

Istotny jest także art. 81 § 1 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Przepis ten przewiduje, że zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego zobowiązanego jest skuteczne w odniesieniu do rachunków bankowych zobowiązanego prowadzonych przez bank, niezależnie od tego, czy organ egzekucyjny wskazał w zawiadomieniu numery tych rachunków. W praktyce oznacza to, że urząd skarbowy nie musi znać każdego numeru rachunku dłużnika w danym banku.

Egzekucja administracyjna a egzekucja komornicza z rachunku

W egzekucji sądowej prowadzonej przez komornika podstawowe znaczenie ma art. 889 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. Komornik zajmuje wierzytelność z rachunku bankowego przez przesłanie bankowi zawiadomienia o zajęciu i wzywa bank, aby nie dokonywał wypłat bez zgody komornika do wysokości zajęcia, lecz przekazał zajętą kwotę komornikowi albo zawiadomił go o przeszkodzie.

Różnica praktyczna polega między innymi na tym, że w egzekucji administracyjnej ustawa wyraźnie wskazuje skuteczność zajęcia wobec rachunków prowadzonych przez bank niezależnie od wskazania ich numerów. W egzekucji cywilnej aktualne przepisy Kodeksu postępowania cywilnego również pozwalają na elektroniczne ustalanie rachunków i kierowanie zajęć do banków, ale podstawą działania komornika pozostaje tytuł wykonawczy i przepisy art. 889 i nast. Kodeksu postępowania cywilnego.

Dlaczego debet nie jest zwykłym dodatnim saldem rachunku?

Umowa rachunku bankowego, o której mowa w art. 725 Kodeksu cywilnego, polega na tym, że bank zobowiązuje się względem posiadacza rachunku do przechowywania jego środków pieniężnych oraz do przeprowadzania rozliczeń pieniężnych. Jeżeli na rachunku jest dodatnie saldo, posiadacz rachunku ma wobec banku roszczenie o wypłatę tych środków.

Debet albo kredyt w rachunku działa inaczej. Jeżeli bank przyznaje limit, to umożliwia klientowi korzystanie ze środków banku na warunkach określonych w umowie. Umowa kredytu została zdefiniowana w art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe jako zobowiązanie banku do oddania kredytobiorcy do dyspozycji określonej kwoty środków pieniężnych na oznaczony czas i cel, a kredytobiorcy do zwrotu kwoty kredytu z odsetkami i zapłaty prowizji, jeżeli została przewidziana.

Dlatego niewykorzystany debet nie jest tym samym co pieniądze zgromadzone na rachunku. Organ egzekucyjny nie powinien być zaspokajany przez to, że bank uruchamia kredyt klienta bez jego dyspozycji wyłącznie po to, aby przekazać środki na zajęcie. Jeżeli bank faktycznie tak zrobił, trzeba sprawdzić, czy miał do tego podstawę w umowie rachunku, regulaminie, historii operacji i treści zawiadomienia o zajęciu.

Kwota wolna od zajęcia na rachunku bankowym

W przypadku rachunków oszczędnościowych, rachunków oszczędnościowo-rozliczeniowych oraz terminowych lokat oszczędnościowych osoby fizycznej znaczenie może mieć art. 54 ust. 1 Prawa bankowego. Przepis ten przewiduje kwotę wolną od zajęcia na podstawie sądowego lub administracyjnego tytułu wykonawczego w każdym miesiącu kalendarzowym, w którym obowiązuje zajęcie, do wysokości 75% minimalnego wynagrodzenia za pracę.

Kwota wolna nie oznacza, że dług znika. Ogranicza jedynie możliwość zabrania określonej części środków z rachunku. Nie ma też zastosowania do każdego rachunku i każdego rodzaju egzekucji. Przykładowo przy rachunkach firmowych sytuacja jest inna niż przy prywatnym rachunku oszczędnościowo-rozliczeniowym. Dodatkowe wyłączenia dotyczą określonych świadczeń, między innymi na podstawie art. 54a Prawa bankowego.

Co zrobić, jeżeli bank twierdzi, że powstał dług z debetu?

W pierwszej kolejności należy zebrać dokumenty. Potrzebne będą: umowa rachunku bankowego, regulamin obowiązujący w dacie zajęcia, historia rachunku z okresu przed i po zajęciu, zawiadomienie o zajęciu, korespondencja banku oraz ewentualny tytuł wykonawczy, na podstawie którego obecnie działa komornik.

Następnie warto złożyć do banku reklamację. Zgodnie z art. 3 ustawy z dnia 5 sierpnia 2015 r. o rozpatrywaniu reklamacji przez podmioty rynku finansowego, o Rzeczniku Finansowym i o Funduszu Edukacji Finansowej klient podmiotu rynku finansowego może złożyć reklamację dotyczącą zastrzeżeń wobec usług świadczonych przez ten podmiot. Art. 6 tej ustawy przewiduje zasadniczo 30-dniowy termin na odpowiedź, a w szczególnie skomplikowanych przypadkach art. 7 pozwala wydłużyć go maksymalnie do 60 dni. Art. 8 tej ustawy stanowi, że niedotrzymanie terminu powoduje uznanie reklamacji za rozpatrzoną zgodnie z wolą klienta.

Jeżeli z dokumentów wynika, że bank bez podstawy uruchomił debet i przekazał środki organowi egzekucyjnemu, można rozważać roszczenia wobec banku. Podstawą może być odpowiedzialność kontraktowa z art. 471 Kodeksu cywilnego, jeżeli bank nienależycie wykonał umowę rachunku, albo przepisy o nienależnym świadczeniu, w szczególności art. 410 § 2 Kodeksu cywilnego, jeżeli spełniono świadczenie bez podstawy prawnej. Ocena zależy jednak od pełnej dokumentacji.

Przedawnienie roszczenia banku o spłatę debetu

Roszczenia banku o zapłatę zadłużenia z rachunku albo kredytu są co do zasady roszczeniami związanymi z działalnością gospodarczą banku. Zgodnie z art. 118 Kodeksu cywilnego termin przedawnienia roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej wynosi 3 lata, chyba że przepis szczególny przewiduje inny termin. Koniec terminu przedawnienia przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego, jeżeli termin przedawnienia wynosi co najmniej 2 lata.

Jeżeli jednak bank uzyskał prawomocny wyrok, nakaz zapłaty albo inny tytuł, sytuację trzeba ocenić osobno. Art. 125 § 1 Kodeksu cywilnego przewiduje, że roszczenie stwierdzone prawomocnym orzeczeniem sądu albo ugodą przed sądem przedawnia się zasadniczo z upływem 6 lat, a roszczenie o świadczenia okresowe należne w przyszłości z upływem 3 lat. W sprawach starszych znaczenie mogą mieć przepisy przejściowe po zmianach terminów przedawnienia.

Jeżeli komornik prowadzi egzekucję na podstawie tytułu wykonawczego, nie wystarczy napisać do komornika, że dług jest sporny. Komornik nie bada zasadności długu. W zależności od sytuacji można rozważyć powództwo przeciwegzekucyjne z art. 840 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, wniosek dotyczący doręczenia nakazu zapłaty, zażalenie albo inne środki procesowe. Dobór środka zależy od tego, czy nakaz był prawidłowo doręczony, kiedy powstał dług i kiedy bank skierował sprawę do sądu.

Skarga na czynności egzekucyjne i reklamacja bankowa

Jeżeli problem dotyczy działania organu egzekucyjnego w postępowaniu administracyjnym, zobowiązany może korzystać ze środków przewidzianych w ustawie o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Skarga na czynność egzekucyjną jest uregulowana w art. 54 tej ustawy. Zarzuty w sprawie egzekucji administracyjnej dotyczące na przykład istnienia lub wymagalności obowiązku są uregulowane w art. 33 tej ustawy.

Jeżeli problem dotyczy działania komornika sądowego, podstawowym środkiem jest skarga na czynności komornika z art. 767 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Skargę wnosi się do sądu rejonowego przy komorniku, a termin i szczegóły zależą od rodzaju czynności. Gdy spór dotyczy samego banku, a nie komornika, właściwa jest przede wszystkim reklamacja bankowa i ewentualnie pozew przeciwko bankowi.

Jak praktycznie sprawdzić, co zrobił bank?

Warto porównać daty. Najważniejsze jest ustalenie, czy w dniu wpływu zajęcia na rachunku istniały dodatnie środki, czy saldo było zerowe, czy ujemne. Następnie trzeba sprawdzić, czy przelew do organu egzekucyjnego został zaksięgowany jako wypłata z dodatniego salda, jako wykorzystanie przyznanego limitu, czy jako inna operacja.

W reklamacji do banku dobrze jest zażądać wskazania konkretnej podstawy prawnej i umownej obciążenia rachunku oraz przekazania środków organowi. Bank powinien wyjaśnić, czy działał wyłącznie na podstawie zajęcia, czy także na podstawie postanowień umowy rachunku, regulaminu limitu debetowego albo innej dyspozycji klienta.

FAQ

Podsumowanie

Bank powinien wykonać zajęcie rachunku bankowego w granicach przepisów i rzeczywiście istniejących wierzytelności dłużnika wobec banku. Dodatnie saldo oraz późniejsze wpływy na rachunek mogą zostać przekazane organowi egzekucyjnemu. Niewykorzystany debet albo kredyt w rachunku nie powinien być natomiast automatycznie traktowany jak pieniądze dłużnika gotowe do egzekucji.

Jeżeli po dawnym zajęciu pojawiło się zadłużenie wobec banku, a obecnie sprawę prowadzi komornik, należy jednocześnie sprawdzić dokumenty bankowe i dokumenty sądowe. Dopiero po ustaleniu, skąd powstał debet i czy bank ma tytuł wykonawczy, można ocenić, czy właściwa będzie reklamacja, pozew przeciwko bankowi, powództwo przeciwegzekucyjne czy inny środek prawny.

Źródła

• Art. 725, art. 471, art. 410 § 2, art. 118 oraz art. 125 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.
• Art. 889 § 1, art. 767 § 1 oraz art. 840 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 33, art. 54, art. 80 i art. 81 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji.
• Art. 54, art. 54a oraz art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe.
• Art. 3, art. 6, art. 7 i art. 8 ustawy z dnia 5 sierpnia 2015 r. o rozpatrywaniu reklamacji przez podmioty rynku finansowego, o Rzeczniku Finansowym i o Funduszu Edukacji Finansowej.