Zlecenie stałe po śmierci posiadacza rachunku

Czy zlecenie stałe działa po śmierci właściciela konta?

Przy aktualnym stanie prawnym odpowiedź jest zasadniczo negatywna. Jeżeli rachunek bankowy należał do osoby fizycznej i nie był rachunkiem związanym z prowadzeniem działalności gospodarczej, to zgodnie z art. 59a ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe umowa rachunku bankowego ulega rozwiązaniu z dniem śmierci posiadacza rachunku.

Oznacza to, że po śmierci klienta bank nie powinien dalej wykonywać zwykłych dyspozycji płatniczych z tego rachunku, takich jak zlecenie stałe na rzecz firmy, dostawcy usług, osoby prywatnej czy innego podmiotu. Zlecenie stałe jest technicznie cykliczną dyspozycją płatniczą, ale jego wykonanie wymaga istnienia rachunku i podstawy umownej między bankiem a posiadaczem rachunku.

Umowa rachunku bankowego została uregulowana w art. 725 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny. Zgodnie z tym przepisem bank zobowiązuje się wobec posiadacza rachunku do przechowywania jego środków pieniężnych oraz, jeżeli umowa tak stanowi, do przeprowadzania na jego zlecenie rozliczeń pieniężnych. Po śmierci posiadacza rachunku i rozwiązaniu umowy bank nie ma już zwykłej podstawy do realizowania kolejnych rozliczeń na podstawie wcześniejszych stałych dyspozycji.

Znaczenie zawiadomienia banku o śmierci klienta

W praktyce kluczowe jest to, kiedy bank uzyskał wiarygodną informację o śmierci posiadacza rachunku. Jeżeli spadkobierca, członek rodziny albo inna osoba przedstawi bankowi odpis aktu zgonu, bank powinien potraktować tę informację jako podstawę do odpowiedniego oznaczenia rachunku, wstrzymania zwykłych dyspozycji oraz zastosowania procedur przewidzianych w Prawie bankowym.

Jeżeli bank został pisemnie zawiadomiony o śmierci klienta i otrzymał poświadczoną kopię aktu zgonu, dalsze wykonywanie przez kilka miesięcy zlecenia stałego na rzecz obcego podmiotu może być nieprawidłowe. Ocena odpowiedzialności banku zależy jednak od dokumentów: regulaminu rachunku, daty zgonu, daty wpływu zawiadomienia, rodzaju rachunku, rodzaju dyspozycji oraz tego, czy przelewy były zleceniami stałymi, poleceniami zapłaty czy innymi płatnościami.

W podobnych sprawach znaczenie może mieć także to, czy rachunek został obciążony pomimo braku środków. Jeżeli problem dotyczy potrąceń, debetu albo egzekucji, pomocne mogą być omówienia: bank ściągnął z debetu oraz saldo ujemne przez komornika.

Dlaczego art. 747 Kodeksu cywilnego nie zawsze rozstrzyga sprawę na korzyść banku?

Banki w starszych sprawach powoływały się czasem na art. 747 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny. Przepis ten stanowi, że w braku odmiennej umowy zlecenie nie wygasa ani wskutek śmierci dającego zlecenie, ani wskutek utraty przez niego zdolności do czynności prawnych. Jeżeli jednak, zgodnie z umową, zlecenie wygasło, przyjmujący zlecenie powinien prowadzić czynności dalej tylko wtedy, gdy z przerwania czynności mogłaby wyniknąć szkoda, i tylko do czasu, aż spadkobierca będzie mógł zarządzić inaczej.

Nie można jednak automatycznie przenosić tej zasady na każdy rachunek bankowy po śmierci posiadacza. Umowa rachunku bankowego jest odrębną umową nazwaną, uregulowaną w art. 725 i nast. Kodeksu cywilnego, a dla rachunków osób fizycznych niezwiązanych z działalnością gospodarczą szczególne znaczenie ma art. 59a ust. 1 pkt 1 ustawy Prawo bankowe. Ten przepis przewiduje rozwiązanie umowy rachunku z dniem śmierci posiadacza rachunku.

W konsekwencji art. 747 Kodeksu cywilnego nie powinien być traktowany jako samodzielna podstawa do wykonywania przez bank przez kolejne miesiące zwykłych zleceń stałych z rachunku osoby zmarłej, jeżeli rachunek zgodnie z art. 59a ust. 1 pkt 1 ustawy Prawo bankowe uległ rozwiązaniu.

Jakie wypłaty z rachunku zmarłego są dopuszczalne?

Po śmierci posiadacza rachunku bank nie może dowolnie realizować wcześniejszych płatności, ale ustawa Prawo bankowe przewiduje szczególne sytuacje, w których wypłata środków jest możliwa.

Zwykłe zlecenie stałe na rzecz obcej firmy nie jest dyspozycją wkładem na wypadek śmierci w rozumieniu art. 56 ustawy Prawo bankowe. Nie jest też wypłatą kosztów pogrzebu ani zwrotem świadczenia publicznego. Dlatego po śmierci posiadacza rachunku i po zawiadomieniu banku nie powinno być traktowane tak samo jak wypłaty dopuszczalne wprost przez ustawę.

Co mogą zrobić spadkobiercy?

Spadkobiercy powinni w pierwszej kolejności złożyć do banku reklamację z żądaniem wskazania podstawy prawnej i umownej wykonania przelewów po śmierci posiadacza rachunku. Reklamację należy oprzeć na konkretnych faktach: dacie śmierci, dacie doręczenia aktu zgonu, numerach przelewów, kwotach oraz informacji, że przelewy nie były dyspozycją wkładem na wypadek śmierci.

Tryb rozpatrywania reklamacji określa ustawa z dnia 5 sierpnia 2015 r. o rozpatrywaniu reklamacji przez podmioty rynku finansowego i o Rzeczniku Finansowym. Zgodnie z art. 6 tej ustawy odpowiedź na reklamację powinna zostać udzielona bez zbędnej zwłoki, nie później niż w terminie 30 dni od dnia otrzymania reklamacji. W szczególnie skomplikowanych przypadkach termin może zostać wydłużony do 60 dni, jeżeli podmiot finansowy wyjaśni przyczynę opóźnienia, wskaże okoliczności wymagające ustalenia i poda przewidywany termin odpowiedzi. Zgodnie z art. 8 tej ustawy brak odpowiedzi w ustawowym terminie powoduje, że reklamację uważa się za rozpatrzoną zgodnie z wolą klienta.

Jeżeli bank podtrzyma odmowę, spadkobiercy mogą rozważyć wniosek do Rzecznika Finansowego, postępowanie polubowne albo pozew cywilny. Podstawą roszczeń może być w szczególności art. 471 Kodeksu cywilnego, jeżeli bank nienależycie wykonał zobowiązanie, albo przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu, w szczególności art. 405 Kodeksu cywilnego, jeżeli środki trafiły do podmiotu bez podstawy prawnej. Wybór podstawy roszczenia zależy od tego, przeciwko komu kierowane jest żądanie: przeciwko bankowi czy przeciwko odbiorcy przelewów.

W sprawach dotyczących rachunków firmowych, egzekucji albo zajęcia rachunków ocena może być inna. Przydatne mogą być powiązane omówienia: egzekucja ZUS z rachunku firmy, komornik a wszystkie rachunki oraz zajęcie konta spółki za długi wspólnika.

Przedawnienie roszczeń wobec banku

Trzeba pamiętać o terminach przedawnienia. Zgodnie z art. 731 Kodeksu cywilnego roszczenia wynikające ze stosunku rachunku bankowego przedawniają się z upływem dwóch lat. Przepis ten nie dotyczy roszczeń o zwrot wkładów oszczędnościowych.

Jeżeli sprawa nie mieści się w art. 731 Kodeksu cywilnego, zastosowanie mogą mieć ogólne terminy z art. 118 Kodeksu cywilnego, czyli co do zasady sześć lat, a dla roszczeń o świadczenia okresowe oraz roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej trzy lata. Koniec terminu przedawnienia przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego, chyba że termin przedawnienia jest krótszy niż dwa lata. Dlatego w starszych sprawach trzeba niezwłocznie sprawdzić, czy roszczenie nie jest już przedawnione.

FAQ

Czy bank może wykonać przelew po śmierci właściciela rachunku, jeżeli wcześniej ustanowiono zlecenie stałe?

Co do zasady nie powinien wykonywać zwykłych zleceń stałych po śmierci posiadacza prywatnego rachunku, ponieważ art. 59a ust. 1 pkt 1 ustawy Prawo bankowe przewiduje rozwiązanie umowy rachunku z dniem śmierci posiadacza. Inaczej mogą być oceniane wyłącznie wypłaty dopuszczone przez szczególne przepisy, np. art. 55 albo art. 56 ustawy Prawo bankowe.

Czy samo zawiadomienie banku o śmierci wystarczy?

Najbezpieczniej przekazać bankowi odpis aktu zgonu i zachować dowód doręczenia. Po otrzymaniu wiarygodnego dokumentu bank powinien uruchomić procedury dotyczące rachunku osoby zmarłej. Sam telefon albo nieudokumentowana informacja mogą być niewystarczające.

Czy spadkobiercy muszą wypowiedzieć zlecenie stałe?

Przy rachunku prywatnym osoby fizycznej zasadnicze znaczenie ma art. 59a ust. 1 pkt 1 ustawy Prawo bankowe, zgodnie z którym umowa rachunku rozwiązuje się z dniem śmierci posiadacza. Mimo to w piśmie do banku warto wyraźnie zażądać wstrzymania wszystkich dyspozycji stałych i rozliczenia rachunku.

Czy pieniądze z konta zmarłego zawsze wchodzą do spadku?

Co do zasady tak, ponieważ zgodnie z art. 922 § 1 Kodeksu cywilnego prawa majątkowe zmarłego przechodzą na spadkobierców. Wyjątki dotyczą m.in. wypłaty kosztów pogrzebu z art. 55 ust. 1 pkt 1 ustawy Prawo bankowe oraz dyspozycji wkładem na wypadek śmierci z art. 56 tej ustawy.

Ile czasu ma bank na odpowiedź na reklamację?

Zgodnie z art. 6 ustawy z dnia 5 sierpnia 2015 r. o rozpatrywaniu reklamacji przez podmioty rynku finansowego i o Rzeczniku Finansowym bank powinien odpowiedzieć bez zbędnej zwłoki, nie później niż w ciągu 30 dni. W sprawie szczególnie skomplikowanej termin może zostać wydłużony do 60 dni. Brak odpowiedzi w terminie wywołuje skutek z art. 8 tej ustawy, czyli uznanie reklamacji zgodnie z wolą klienta.

Podsumowanie

Jeżeli bank został prawidłowo powiadomiony o śmierci posiadacza prywatnego rachunku bankowego i mimo to przez kolejne miesiące wykonywał zlecenia stałe na rzecz obcego podmiotu, jego działanie może być kwestionowane. Aktualnie kluczowe znaczenie ma art. 59a ust. 1 pkt 1 ustawy Prawo bankowe, zgodnie z którym umowa rachunku osoby fizycznej niezwiązana z działalnością gospodarczą ulega rozwiązaniu z dniem śmierci posiadacza rachunku.

Nie każda sprawa będzie jednak identyczna. Inaczej mogą wyglądać rachunki firmowe, rachunki wspólne, płatności dokonane przed formalnym zawiadomieniem banku, a także sprawy sprzed wejścia w życie obecnego art. 59a ustawy Prawo bankowe. Dlatego przed pozwem warto przeanalizować regulamin rachunku, historię operacji i korespondencję z bankiem.

Źródła

• art. 55, art. 56, art. 59a ust. 1 pkt 1, art. 63 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe: ISAP
• art. 405, art. 471, art. 725, art. 730, art. 731, art. 747, art. 922 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny: ISAP
• art. 6 i art. 8 ustawy z dnia 5 sierpnia 2015 r. o rozpatrywaniu reklamacji przez podmioty rynku finansowego i o Rzeczniku Finansowym: ISAP