Kredyt firmowy po śmierci przedsiębiorcy a zarząd sukcesyjny

Kompetencje zarządcy sukcesyjnego

zarząd sukcesyjny po śmierci przedsiębiorcy służy zachowaniu ciągłości przedsiębiorstwa w spadku, ale jego zakres i czas trwania trzeba oceniać według ustawy o zarządzie sukcesyjnym. Zarząd sukcesyjny ma zapewnić dalsze funkcjonowanie firmy po śmierci przedsiębiorcy prowadzącego jednoosobową działalność gospodarczą. Zarządca sukcesyjny działa we własnym imieniu, ale na rachunek właścicieli przedsiębiorstwa w spadku, co wynika z art. 21 ust. 1 ustawy z dnia 5 lipca 2018 r. o zarządzie sukcesyjnym przedsiębiorstwem osoby fizycznej i innych ułatwieniach związanych z sukcesją przedsiębiorstw.

Najważniejsze ograniczenie wynika z art. 22 ust. 1 i 2 tej ustawy. Zarządca sukcesyjny samodzielnie dokonuje tylko czynności zwykłego zarządu w sprawach wynikających z prowadzenia przedsiębiorstwa w spadku. Natomiast czynności przekraczające zwykły zarząd wymagają zgody wszystkich właścicieli przedsiębiorstwa w spadku, a jeżeli takiej zgody nie ma – zezwolenia sądu.

W praktyce bieżące opłacanie faktur, wypłata wynagrodzeń, wykonywanie dotychczasowych umów czy zakup towarów potrzebnych do zwykłego funkcjonowania firmy zwykle mieści się w zwykłym zarządzie. Zaciągnięcie nowego kredytu, ustanowienie nowego limitu odnawialnego albo dodatkowego zabezpieczenia dla banku najczęściej będzie już czynnością przekraczającą zwykły zarząd, bo zwiększa zadłużenie przedsiębiorstwa i wpływa na ryzyko majątkowe właścicieli.

Nie ma przepisu, który wprost wymieniałby „kredyt w rachunku” jako czynność przekraczającą zwykły zarząd, ale taki wniosek wynika z charakteru tej czynności oraz z utrwalonej praktyki obrotu. Ocena zawsze zależy od konkretnego stanu faktycznego: znaczenia kredytu dla działalności, jego kwoty, okresu finansowania, zabezpieczeń oraz tego, czy chodzi o kontynuację dotychczasowego finansowania, czy o całkiem nowe zobowiązanie.

Rachunek bankowy przedsiębiorstwa po śmierci właściciela

Zgodnie z art. 59a ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe, po śmierci przedsiębiorcy bank nadal prowadzi rachunek bankowy związany z prowadzoną działalnością gospodarczą, jeżeli został ustanowiony zarząd sukcesyjny. Z kolei art. 59a ust. 2 Prawa bankowego przewiduje, że w okresie od ustanowienia do dnia wygaśnięcia zarządu sukcesyjnego dostęp do środków pieniężnych zgromadzonych na tym rachunku oraz prawo do wydawania dyspozycji przysługują zarządcy sukcesyjnemu.

To jednak nie oznacza automatycznie prawa do zaciągania każdego nowego zobowiązania bankowego. Dysponowanie istniejącym rachunkiem i środkami na nim zgromadzonymi to co innego niż zawarcie nowej umowy kredytowej lub aneksu zwiększającego zadłużenie. Jeżeli bank oczekuje podpisania nowej umowy limitu odnawialnego albo nowego kredytu obrotowego, trzeba badać zasady z art. 22 ustawy o zarządzie sukcesyjnym, a nie tylko przepisy o dostępie do rachunku.

Jeżeli chcesz uporządkować także kwestie dziedziczenia długów i odpowiedzialności spadkobierców, zobacz również: wypłata pieniędzy z konta po śmierci współwłaściciela.

Kto jest właścicielem przedsiębiorstwa w spadku

Odpowiedź na pytanie o zgodę na kredyt zależy przede wszystkim od tego, kto w danym momencie jest „właścicielem przedsiębiorstwa w spadku” w rozumieniu art. 3 ustawy o zarządzie sukcesyjnym.

Zgodnie z art. 3 pkt 1 tej ustawy właścicielem przedsiębiorstwa w spadku jest osoba, która zgodnie z prawomocnym postanowieniem o stwierdzeniu nabycia spadku, zarejestrowanym aktem poświadczenia dziedziczenia albo europejskim poświadczeniem spadkowym nabyła składniki niematerialne i materialne przedsiębiorstwa na podstawie powołania do spadku z ustawy albo testamentu, albo nabyła przedsiębiorstwo albo udział w przedsiębiorstwie na podstawie zapisu windykacyjnego.

Z kolei art. 3 pkt 2 tej ustawy stanowi, że właścicielem przedsiębiorstwa w spadku jest także małżonek przedsiębiorcy w przypadku określonym w art. 2 ust. 2 ustawy, czyli wtedy, gdy przedsiębiorstwo w chwili śmierci przedsiębiorcy stanowiło w całości mienie przedsiębiorcy i jego małżonka.

Jeżeli więc między małżonkami istniała ustawowa wspólność majątkowa, a przedsiębiorstwo należało do majątku wspólnego, małżonek zmarłego ma własny udział w przedsiębiorstwie w spadku. Ten udział nie wynika ze spadkobrania, lecz z ustroju majątkowego małżeńskiego i z tego, że przedsiębiorstwo w chwili śmierci było objęte wspólnością.

Jednocześnie sam testament nie przesądza jeszcze wobec banku, że jedyny syn jest już wykazanym właścicielem przedsiębiorstwa w spadku. W praktyce potrzebny jest dokument wskazany w art. 3 pkt 1 ustawy, czyli najczęściej zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia albo prawomocne postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku.

Czy wystarczy zgoda samego małżonka

W opisanym stanie faktycznym najbezpieczniejszy wniosek jest następujący: zgoda samego małżonka może wystarczyć tylko wtedy, gdy na moment zawierania umowy kredytowej to właśnie małżonek jest jedynym dającym się wykazać właścicielem przedsiębiorstwa w spadku poza udziałem wynikającym ze wspólności majątkowej, a inni następcy prawni nie mają jeszcze statusu właścicieli w rozumieniu art. 3 pkt 1 ustawy.

Trzeba jednak zachować ostrożność. Jeżeli został już sporządzony i zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia albo zapadło prawomocne postanowienie sądu, z którego wynika, że spadek po przedsiębiorcy nabył syn powołany w testamencie, to od tego momentu właścicielem przedsiębiorstwa w spadku będzie również ten syn – obok małżonka w zakresie udziału wynikającego z majątku wspólnego. Wtedy do czynności przekraczającej zwykły zarząd potrzebna będzie zgoda wszystkich tych właścicieli.

Inaczej mówiąc: dopóki nie ma formalnego potwierdzenia praw spadkobiercy testamentowego dokumentem z art. 3 pkt 1 ustawy, bank i zarządca sukcesyjny mogą opierać się na aktualnie wykazanym stanie prawnym. Po uzyskaniu takiego dokumentu krąg osób, których zgoda jest potrzebna, może się zmienić.

Czy potrzebna jest zgoda sądu

Zgodnie z art. 22 ust. 2 ustawy o zarządzie sukcesyjnym zezwolenie sądu jest potrzebne tylko w razie braku zgody wszystkich właścicieli przedsiębiorstwa w spadku. Jeżeli wszyscy właściciele wyrażą zgodę, nie ma potrzeby występowania do sądu wyłącznie „na wszelki wypadek”.

Istotny jest też art. 22 ust. 3 tej ustawy. Jeżeli dla ważności czynności przekraczającej zwykły zarząd wymagana jest forma szczególna, oświadczenie obejmujące zgodę właściciela przedsiębiorstwa w spadku składa się w tej samej formie. W przypadku typowej umowy kredytu bankowego przepisy prawa nie wymagają co do zasady aktu notarialnego, ale bank może wymagać określonej formy zgód, podpisów lub obecności wszystkich osób uprawnionych zgodnie ze swoją procedurą.

Jeżeli między właścicielami przedsiębiorstwa powstaje spór co do kredytu, inwestycji albo dalszego prowadzenia firmy, pomocna może być także szersza sprawa spadkowa - przebieg i koszty, zwłaszcza gdy konflikt dotyczy zarządu majątkiem po zmarłym.

Testament, zapis windykacyjny i wpływ na przedsiębiorstwo

W pytaniu wskazano, że jeden z synów został powołany w testamencie do całego spadku, a pozostałe dzieci mają otrzymać zapisy windykacyjne niezwiązane z przedsiębiorstwem. To rozróżnienie ma duże znaczenie.

Jeżeli przedsiębiorstwo albo udział w przedsiębiorstwie nie zostały objęte zapisem windykacyjnym, to sam zapis windykacyjny dotyczący innych składników majątku nie daje zapisobiercy statusu właściciela przedsiębiorstwa w spadku. Wynika to wprost z art. 3 pkt 1 ustawy o zarządzie sukcesyjnym, który wiąże ten status z nabyciem przedsiębiorstwa albo udziału w przedsiębiorstwie na podstawie zapisu windykacyjnego.

Jeżeli zatem pozostałe dzieci otrzymały w testamencie inne składniki majątku, ale nie przedsiębiorstwo ani udział w nim, ich zgoda na kredyt dla przedsiębiorstwa w spadku co do zasady nie będzie potrzebna tylko z tego powodu. Mogą im przysługiwać inne roszczenia spadkowe, np. o zachowek – ale to już odrębna kwestia.

Praktyczny wniosek dla opisanej sytuacji

W opisanym stanie faktycznym otwarcie kredytu w rachunku odnawialnym dla przedsiębiorstwa w spadku należy traktować jako czynność przekraczającą zwykły zarząd. Podstawą jest art. 22 ust. 2 ustawy o zarządzie sukcesyjnym.

Jeżeli na dzień zawierania umowy jedynym wykazanym właścicielem przedsiębiorstwa w spadku jest małżonek zmarłej w zakresie udziału wynikającego z majątku wspólnego, a spadkobierca testamentowy nie legitymuje się jeszcze dokumentem wskazanym w art. 3 pkt 1 ustawy, to co do zasady zgoda małżonka powinna wystarczyć i nie trzeba kierować wniosku do sądu.

Jeżeli jednak przed podpisaniem umowy pojawi się akt poświadczenia dziedziczenia albo prawomocne postanowienie sądu potwierdzające nabycie spadku przez syna, wtedy będzie on również właścicielem przedsiębiorstwa w spadku i jego zgoda stanie się potrzebna. W braku takiej zgody trzeba wystąpić do sądu o zezwolenie na dokonanie czynności przekraczającej zwykły zarząd.

W praktyce warto przed rozmową z bankiem skompletować: odpis aktu zgonu, dokument ustanowienia zarządcy sukcesyjnego, dokumenty potwierdzające ustrój majątkowy małżonków, testament oraz – jeśli już istnieje – akt poświadczenia dziedziczenia lub postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku. Pozwala to ograniczyć ryzyko, że bank odmówi podpisania umowy z powodu nieustalonego kręgu uprawnionych.

FAQ

Czy zarządca sukcesyjny może sam podpisać nową umowę kredytu?

Co do zasady nie, jeżeli jest to czynność przekraczająca zwykły zarząd. Wtedy stosuje się art. 22 ust. 2 ustawy o zarządzie sukcesyjnym i potrzebna jest zgoda wszystkich właścicieli przedsiębiorstwa w spadku albo zezwolenie sądu.

Czy sam testament wystarcza, by syn był uznany za właściciela przedsiębiorstwa w spadku?

Nie zawsze. Dla wykazania tego statusu wobec osób trzecich znaczenie mają dokumenty z art. 3 pkt 1 ustawy o zarządzie sukcesyjnym, w szczególności zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia albo prawomocne postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku.

Czy małżonek zmarłego jest właścicielem przedsiębiorstwa w spadku, jeśli była wspólność majątkowa?

Tak, jeżeli przedsiębiorstwo w chwili śmierci należało do majątku wspólnego. Wynika to z art. 3 pkt 2 w związku z art. 2 ust. 2 ustawy o zarządzie sukcesyjnym.

Kiedy trzeba iść do sądu?

Wtedy, gdy planowana czynność przekracza zwykły zarząd, a nie ma zgody wszystkich właścicieli przedsiębiorstwa w spadku. Sąd nie zastępuje zgody „na zapas”, lecz rozstrzyga przy braku porozumienia.

Czy bank może żądać więcej dokumentów niż wynika to wprost z pytania spadkowego?

Tak. Bank ocenia także ryzyko kredytowe, reprezentację i zabezpieczenia. Dlatego może wymagać dodatkowych dokumentów, mimo że z punktu widzenia prawa spadkowego sytuacja wydaje się już dość jasna.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93

2. Ustawa z dnia 5 lipca 2018 r. o zarządzie sukcesyjnym przedsiębiorstwem osoby fizycznej i innych ułatwieniach związanych z sukcesją przedsiębiorstw – Dz.U. 2018 poz. 1629

3. Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe – Dz.U. 1997 nr 140 poz. 939