Czy ojciec może zabrać dziecko bez zgody matki?

W opisanej sytuacji najważniejsze jest odróżnienie dwóch kwestii: formalnie równych praw rodziców oraz realnej ochrony dobra dziecka. Sam fakt, że ojciec ma władzę rodzicielską, nie daje mu automatycznie prawa do narzucenia kilkudniowego pobytu dzieci u siebie w warunkach ostrego konfliktu i pod presją gróźb.

Zgodnie z art. 93 § 1 oraz art. 97 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom, a jeżeli przysługuje obojgu, każde z nich jest obowiązane i uprawnione do jej wykonywania. Jednocześnie art. 95 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi, że władza rodzicielska powinna być wykonywana tak, jak tego wymaga dobro dziecka i interes społeczny.

Równe prawa rodziców nie oznaczają prawa do samowoli

Jeżeli nie ma jeszcze postanowienia sądu o miejscu pobytu dzieci, kontaktach albo ograniczeniu władzy rodzicielskiej, co do zasady oboje rodzice mają takie same prawa. Wynika to z art. 97 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Nie oznacza to jednak, że jeden rodzic może jednostronnie zdecydować o zabraniu bardzo małych dzieci na dłuższy czas, jeżeli drugi rodzic się temu sprzeciwia z uzasadnionych powodów.

W sprawach istotnych dotyczących dziecka rodzice rozstrzygają wspólnie, a w razie braku porozumienia rozstrzyga sąd opiekuńczy – art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Dłuższy wyjazd, zmiana miejsca pobytu czy zabranie niemowlęcia i małego dziecka na tydzień w warunkach silnego konfliktu może być potraktowane właśnie jako sprawa istotna, zwłaszcza gdy dotyczy dzieci w wieku 2 lat i 3 miesięcy.

W praktyce przy tak małych dzieciach sąd ocenia nie tylko formalne prawa rodziców, ale przede wszystkim ich wiek, rytm opieki, karmienie, więź z opiekunem pierwszoplanowym, dotychczasowy model pieczy i poziom konfliktu między rodzicami. Dlatego nie da się przyjąć automatycznie, że ojciec „ma prawo” zabrać dzieci na tydzień wyłącznie dlatego, że jest ojcem.

Czy matka musi wydać dzieci na żądanie ojca?

Nie ma przepisu, który nakazywałby matce wydać dzieci tylko dlatego, że ojciec tego żąda i grozi policją. Jeżeli nie ma orzeczenia o kontaktach lub pieczy naprzemiennej, a rodzice pozostają w konflikcie, odmowa wydania dzieci może być uzasadniona, gdy służy ochronie ich dobra.

Trzeba jednak zachować ostrożność: długotrwałe i całkowite odcinanie dziecka od drugiego rodzica także może zostać później ocenione negatywnie przez sąd. Dlatego najlepiej nie poprzestawać na samej odmowie, lecz od razu wystąpić do sądu o uregulowanie sytuacji.

Jeżeli problem dotyczy także zmiany miejsca pobytu dziecka, pomocne mogą być materiały o tym, kiedy dopuszczalna jest wyprowadzka z dzieckiem oraz jakie są granice samodzielnych decyzji jednego z rodziców.

Czy policja może nakazać oddanie dzieci ojcu?

Zasadniczo nie. Policja nie jest organem właściwym do rozstrzygania sporu rodziców o bieżącą pieczę nad dzieckiem. Jeżeli brak prawomocnego orzeczenia albo wykonalnego postanowienia zabezpieczającego, funkcjonariusze co do zasady nie „przyznają” dziecka jednemu z rodziców.

Policja może natomiast interweniować, gdy pojawia się zagrożenie życia, zdrowia lub bezpieczeństwa dziecka, przemoc domowa, naruszenie nietykalności, groźby karalne albo gdy istnieje podstawa do wykonania orzeczenia sądu. W praktyce funkcjonariusze często ograniczają się do ustalenia sytuacji, sporządzenia notatki i pouczenia stron o drodze sądowej.

Jeżeli ojciec grozi, że zabierze dziecko i ukryje miejsce pobytu, warto znać konsekwencje, jakie może wywołać uprowadzenie rodzicielskie oraz kiedy sprawa przestaje być tylko konfliktem rodzinnym.

Groźby, szantaż i przemoc psychiczna

Opisane zachowania – wulgaryzmy, wymuszanie powrotu, presja, straszenie odebraniem dzieci – mogą w konkretnym stanie faktycznym wypełniać znamiona przemocy domowej. Zgodnie z art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej przez przemoc domową rozumie się jednorazowe albo powtarzające się umyślne działanie lub zaniechanie naruszające prawa lub dobra osobiste osoby doznającej przemocy, w szczególności narażające ją na niebezpieczeństwo, naruszające jej godność, nietykalność cielesną lub powodujące szkody na zdrowiu psychicznym.

Jeżeli groźby mają charakter bezprawny i wzbudzają uzasadnioną obawę ich spełnienia, mogą wchodzić w grę także przepisy karne, w szczególności art. 190 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny. Ocena zależy jednak od treści wypowiedzi, okoliczności i dostępnych dowodów.

W takiej sytuacji warto:

• zachowywać wiadomości SMS, nagrania głosowe i komunikatory,
• spisać chronologię zdarzeń z datami,
• wskazać świadków, np. rodziców lub inne osoby obecne przy awanturach,
• zgłosić przemoc domową na policji lub do ośrodka pomocy społecznej,
• rozważyć wniosek o zabezpieczenie kontaktów albo o ich odbywanie w sposób dostosowany do wieku dzieci.

Jakie wnioski złożyć do sądu rodzinnego?

W opisanej sytuacji najczęściej składa się do sądu rejonowego, wydziału rodzinnego i nieletnich, wniosek o:

• ustalenie miejsca pobytu dzieci przy matce – na podstawie art. 26 § 1 i 2 Kodeksu cywilnego w zw. z art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego,
• uregulowanie kontaktów ojca z dziećmi – na podstawie art. 113 § 1 i art. 113¹ § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego,
• zabezpieczenie na czas postępowania – na podstawie art. 730 § 1, art. 730¹ § 1 i 2 oraz art. 755 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego,
• ograniczenie władzy rodzicielskiej ojca, jeżeli dobro dzieci jest zagrożone – na podstawie art. 109 § 1 i 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Wniosek o zabezpieczenie jest szczególnie istotny, bo pozwala uzyskać tymczasowe rozstrzygnięcie jeszcze przed końcem sprawy. Sąd może np. ustalić, że do czasu prawomocnego zakończenia postępowania miejscem pobytu dzieci będzie miejsce zamieszkania matki, a kontakty ojca będą odbywać się w określonych dniach i godzinach.

Co zrobić, jeśli ojciec samowolnie zabierze dzieci?

Jeżeli ojciec zabierze dzieci i nie odda ich w uzgodnionym czasie albo ukryje miejsce ich pobytu, należy działać od razu. Zakres działań zależy od tego, czy istnieje już orzeczenie sądu oraz czy chodzi o zwykłe opóźnienie w oddaniu dzieci, czy o faktyczne bezprawne zatrzymanie.

Jeżeli pojawia się ryzyko wyjazdu poza Polskę bez porozumienia rodziców, warto zapoznać się także z problematyką wywiezienia za granicę, bo takie sytuacje są oceniane znacznie surowiej niż zwykły spór o kontakty.

Czy można ograniczyć ojcu władzę rodzicielską?

Tak, ale nie „na wszelki wypadek”. Zgodnie z art. 109 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jeżeli dobro dziecka jest zagrożone, sąd opiekuńczy wyda odpowiednie zarządzenia. Na podstawie art. 109 § 2 tego aktu sąd może m.in. określić, jakie czynności nie mogą być przez rodziców dokonywane bez zezwolenia sądu, poddać wykonywanie władzy rodzicielskiej stałemu nadzorowi kuratora albo skierować do określonej placówki czy specjalisty.

W bardziej poważnych przypadkach wchodzą w grę także art. 110 i art. 111 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, dotyczące zawieszenia i pozbawienia władzy rodzicielskiej. To jednak środki dalej idące, stosowane wtedy, gdy są ku temu konkretne podstawy. Same kłótnie rodziców zwykle nie wystarczą – potrzebne są dowody zagrożenia dobra dzieci.

Jak zabezpieczyć siebie i dzieci już teraz?

Na dziś najbezpieczniejsze są działania praktyczne i dowodowe:

• nie wydawać dzieci na długi, nieuzgodniony wyjazd, jeżeli obawia się Pani, że nie wrócą albo że sytuacja jest dla nich zbyt destabilizująca,
• unikać samodzielnych „ustnych układów” bez świadków,
• komunikować się z ojcem w formie wiadomości, aby pozostał ślad ustaleń,
• jak najszybciej złożyć wniosek do sądu rodzinnego wraz z wnioskiem o zabezpieczenie,
• w razie przemocy lub awantur zgłaszać interwencje, aby powstawała dokumentacja,
• korzystać ze wsparcia OPS, asystenta rodziny, psychologa lub procedury „Niebieskiej Karty”, jeśli zachowania ojca mają charakter przemocy domowej.

Jeżeli w tle sprawy są też niepożądane osoby z otoczenia drugiego rodzica, bywają potrzebne dodatkowe środki ochrony dobra małoletniego. W takich sytuacjach pomocny może być materiał, jak uchronić dziecko od kontaktu, gdy kontakt budzi realne zastrzeżenia co do bezpieczeństwa lub wpływu na dziecko.

FAQ

Czy ojciec może zabrać dziecko bez zgody matki, jeśli ma pełnię władzy rodzicielskiej?

Nie ma jednej odpowiedzi dla każdej sytuacji. Jeżeli oboje rodzice mają pełnię władzy rodzicielskiej, każde z nich może sprawować bieżącą pieczę, ale nie daje to prawa do samowolnego narzucenia długiego pobytu dziecka wbrew uzasadnionemu sprzeciwowi drugiego rodzica, zwłaszcza przy silnym konflikcie i bardzo małych dzieciach.

Czy policja każe oddać dziecko ojcu?

Zwykle nie. Bez orzeczenia sądu policja co do zasady nie rozstrzyga, przy którym rodzicu dziecko ma zostać. Może interweniować, gdy zagrożone jest bezpieczeństwo dziecka albo dochodzi do przemocy, gróźb lub innych naruszeń prawa.

Jaki wniosek złożyć do sądu w pierwszej kolejności?

Najczęściej wniosek o ustalenie miejsca pobytu dzieci przy matce, o uregulowanie kontaktów ojca z dziećmi oraz o zabezpieczenie tych kwestii na czas postępowania. To pozwala szybko uporządkować sytuację.

Czy grożenie odebraniem dzieci to przemoc psychiczna?

Może nią być, jeśli jest elementem nacisku, zastraszania i kontroli. Ocena zależy od całokształtu zachowań, ich częstotliwości oraz wpływu na Pani poczucie bezpieczeństwa i dobro dzieci.

Co zrobić, jeśli ojciec wywiezie dziecko za granicę?

Trzeba działać natychmiast: zawiadomić policję, zgromadzić dokumenty i pilnie skonsultować sprawę prawną. W zależności od kraju i okoliczności zastosowanie mogą mieć przepisy o bezprawnym uprowadzeniu dziecka za granicę.

Podsumowanie

Ojciec nie uzyskuje prawa do tygodniowego zabrania dzieci tylko dlatego, że grozi policją. Przy braku orzeczenia sądu i przy istniejącym konflikcie decydujące znaczenie ma dobro dzieci, o którym mówi art. 95 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W opisanej sytuacji najrozsądniejsze jest szybkie złożenie do sądu rodzinnego wniosku o ustalenie miejsca pobytu dzieci, uregulowanie kontaktów i zabezpieczenie, a równolegle dokumentowanie gróźb oraz korzystanie z ochrony przed przemocą domową.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
3. Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej – Dz.U. 2005 nr 180 poz. 1493
4. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny – Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553
5. Konwencja dotycząca cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę, sporządzona w Hadze dnia 25 października 1980 r. – Dz.U. 1995 nr 108 poz. 528