Zapewnienie opieki chorej matce – obowiązki dzieci, DPS i ubezwłasnowolnienie

Czy dom opieki bez zgody matki może oznaczać znęcanie się?

Osoba pełnoletnia, która nie została ubezwłasnowolniona, ma pełną zdolność do czynności prawnych i co do zasady sama decyduje o miejscu pobytu, leczeniu oraz codziennych sprawach. Rodzina nie może automatycznie przejąć decyzji tylko dlatego, że rodzic jest starszy, schorowany albo podejmuje decyzje oceniane przez bliskich jako nierozsądne.

Nie oznacza to jednak, że córka lub syn powinni bezrefleksyjnie spełnić każde żądanie chorej matki. Jeżeli matka wymaga całodobowej opieki, nie przyjmuje leków, nie rozpoznaje zagrożeń, gubi się, nie je albo nie zachowuje higieny, trzeba szukać rozwiązania, które będzie bezpieczne faktycznie i prawnie.

Art. 207 Kodeksu karnego dotyczy umyślnego znęcania się fizycznego lub psychicznego. W aktualnym stanie prawnym znęcanie się nad osobą nieporadną ze względu na wiek, stan psychiczny lub fizyczny jest zagrożone karą pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 8 lat. Samo zapewnienie matce miejsca w domu opieki, gdy rzeczywiście wymaga stałej opieki, nie powinno być uznane za znęcanie się, jeśli celem jest ochrona jej zdrowia i życia, a nie udręczenie, poniżenie czy izolowanie.

Trzeba jednak odróżnić zorganizowanie opieki od bezprawnego przetrzymywania. Jeżeli matka jest świadoma, rozumie skutki swoich decyzji i żąda opuszczenia prywatnej placówki, rodzina oraz placówka powinny ustalić bezpieczny sposób dalszej opieki, a nie fizycznie uniemożliwiać jej wyjście bez podstawy prawnej.

Jak bezpiecznie zapewnić opiekę chorej matce?

Najbezpieczniej działać etapowo i dokumentować podjęte czynności. Warto zebrać dokumentację medyczną, wypisy ze szpitala, zalecenia lekarzy, informacje o lekach i ocenę samodzielności matki. Jeżeli rodzic jest wypisywany ze szpitala, należy ustalić, czy wymaga opieki domowej, rehabilitacji, pielęgniarki, ZOL, hospicjum domowego, usług opiekuńczych albo DPS.

Jeżeli córka lub syn mieszkają w innym mieście, pracują, mają własną rodzinę albo nie mają warunków mieszkaniowych, nie muszą automatycznie zabierać rodzica do siebie. Brak możliwości osobistej opieki nie zwalnia jednak z rozsądnego działania: warto zawiadomić właściwy ośrodek pomocy społecznej, opisać sytuację rodzica i poprosić o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego.

Gdy matka mieszka z osobą uzależnioną od alkoholu, agresywną albo zaniedbującą jej potrzeby, trzeba rozważyć kontakt z OPS, Policją, lekarzem rodzinnym albo dzielnicowym. Jeżeli dochodzi do przemocy, gróźb, zabierania pieniędzy lub zaniedbań, sprawa może wymagać wszczęcia procedury Niebieskiej Karty.

Usługi opiekuńcze i dom pomocy społecznej

Ustawa o pomocy społecznej przewiduje pomoc dla osoby, która z powodu wieku, choroby lub innych przyczyn wymaga pomocy innych osób. Zgodnie z art. 50 tej ustawy osobie samotnej, która takiej pomocy jest pozbawiona, mogą przysługiwać usługi opiekuńcze lub specjalistyczne usługi opiekuńcze. Pomoc może być przyznana także osobie, która ma rodzinę, ale rodzina, małżonek, wstępni lub zstępni nie mogą zapewnić potrzebnego wsparcia.

Usługi opiekuńcze obejmują przede wszystkim pomoc w codziennych potrzebach, opiekę higieniczną, zaleconą przez lekarza pielęgnację oraz – w miarę możliwości – zapewnienie kontaktów z otoczeniem. Usługi opiekuńcze w miejscu zamieszkania mogą być obecnie przyznane także w formie usług sąsiedzkich. Zakres, okres i miejsce świadczenia usług określa ośrodek pomocy społecznej.

Jeżeli pomoc w domu nie wystarcza, zastosowanie może mieć art. 54 ustawy o pomocy społecznej. Osobie wymagającej całodobowej opieki z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawności, niemogącej samodzielnie funkcjonować w codziennym życiu i takiej, której nie można zapewnić niezbędnej pomocy w formie usług opiekuńczych, przysługuje prawo do umieszczenia w domu pomocy społecznej. Co do zasady wymaga to zgody osoby kierowanej albo jej przedstawiciela ustawowego.

DPS bez zgody chorej osoby

Najtrudniejsze są sytuacje, w których chora matka odmawia pomocy, ale obiektywnie nie jest w stanie bezpiecznie funkcjonować. Nie każda odmowa pozwala rodzinie lub placówce zastąpić wolę osoby dorosłej. Jeśli matka zachowuje rozeznanie i rozumie skutki decyzji, jej wola ma istotne znaczenie, nawet gdy rodzina uważa tę decyzję za ryzykowną.

Inaczej wygląda sytuacja osoby chorej psychicznie, z niepełnosprawnością intelektualną albo takiej, której stan psychiczny uniemożliwia świadome wyrażenie zgody, a brak opieki zagraża jej życiu. Ustawa o ochronie zdrowia psychicznego przewiduje, że w określonych przypadkach o przyjęciu do DPS bez zgody orzeka sąd opiekuńczy. Wniosek może złożyć właściwy organ pomocy społecznej, a w niektórych sytuacjach także kierownik szpitala psychiatrycznego.

Jeżeli problem dotyczy przede wszystkim DPS, pomocne może być omówienie spraw o umieszczenie osoby w DPS bez zgody. Takie postępowanie nie służy wygodzie rodziny, lecz ochronie osoby, która bez całodobowej opieki może być narażona na poważne niebezpieczeństwo.

Porzucenie osoby nieporadnej

Art. 210 Kodeksu karnego przewiduje odpowiedzialność za porzucenie małoletniego poniżej 15 lat albo osoby nieporadnej ze względu na stan psychiczny lub fizyczny, jeżeli sprawca działa wbrew obowiązkowi troszczenia się o taką osobę. Aktualnie czyn ten jest zagrożony karą pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat, a jeżeli następstwem jest śmierć osoby porzuconej – od 2 do 15 lat.

Porzucenie oznacza pozostawienie osoby własnemu losowi, bez opieki i bez zapewnienia jej natychmiastowego wsparcia. Nie chodzi więc o każdą odmowę osobistego zamieszkania z rodzicem, lecz o sytuację, w której osoba nieporadna zostaje realnie pozbawiona pomocy. Dlatego bezpieczniejsze jest powiadomienie OPS, lekarza, placówki lub sądu, niż przewiezienie chorej matki do pustego mieszkania i pozostawienie jej samej.

Obowiązki dorosłych dzieci wobec rodziców i alimenty

Kodeks rodzinny i opiekuńczy stanowi w art. 87, że rodzice i dzieci są obowiązani do wzajemnego szacunku i wspierania się. Wsparcie może mieć charakter osobisty, organizacyjny, emocjonalny lub materialny. Przepis ten nie daje jednak prostego roszczenia o to, aby sąd nakazał dorosłemu dziecku codzienną osobistą opiekę nad rodzicem.

Inaczej wygląda obowiązek alimentacyjny. Zgodnie z art. 128 i następnymi Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obowiązek dostarczania środków utrzymania obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Rodzic może domagać się alimentów od dziecka, jeżeli znajduje się w stanie niedostatku, czyli nie może własnymi siłami zaspokoić podstawowych, usprawiedliwionych potrzeb, takich jak mieszkanie, żywność, leki, leczenie czy konieczna opieka.

Wysokość alimentów zależy od usprawiedliwionych potrzeb rodzica oraz zarobkowych i majątkowych możliwości dziecka. Jeżeli dzieci jest kilkoro, obowiązek może obciążać je odpowiednio do ich sytuacji. Więcej o praktycznym podziale obowiązków między rodzeństwo omawia artykuł o tym, jak wygląda opieka i alimenty na rodziców.

Warto też pamiętać o art. 144¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zobowiązany może uchylić się od świadczeń alimentacyjnych, jeżeli żądanie alimentów jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. W relacji dorosłe dziecko – rodzic może mieć to znaczenie zwłaszcza przy rażąco nagannym zachowaniu rodzica w przeszłości.

Przestępstwo niealimentacji

Art. 209 Kodeksu karnego wiąże przestępstwo niealimentacji przede wszystkim z uchylaniem się od obowiązku alimentacyjnego określonego co do wysokości orzeczeniem sądowym, ugodą albo innym tytułem. Odpowiedzialność karna zasadniczo wchodzi w grę, gdy zaległość odpowiada co najmniej 3 świadczeniom okresowym albo opóźnienie świadczenia innego niż okresowe wynosi co najmniej 3 miesiące.

Jeżeli uchylanie się od alimentów naraża osobę uprawnioną na niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, odpowiedzialność jest surowsza. W typowej sytuacji córka lub syn nie odpowiadają karnie tylko dlatego, że rodzic uważa, iż powinni płacić więcej. Najpierw trzeba ustalić, czy istnieje konkretny obowiązek alimentacyjny, jaka jest jego wysokość i czy rodzic rzeczywiście pozostaje w niedostatku.

Ubezwłasnowolnienie chorej matki

Ubezwłasnowolnienie jest poważną ingerencją w prawa osoby dorosłej i nie służy do rozwiązywania zwykłych konfliktów rodzinnych. Zgodnie z art. 13 Kodeksu cywilnego ubezwłasnowolnienie całkowite może dotyczyć osoby, która ukończyła 13 lat i wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem. Dla osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie ustanawia się opiekę.

Ubezwłasnowolnienie częściowe może dotyczyć osoby pełnoletniej, gdy jej stan nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, ale potrzebna jest pomoc do prowadzenia jej spraw. Wtedy ustanawia się kuratora. Sama choroba, podeszły wiek, niepełnosprawność fizyczna albo trudny charakter nie wystarczają. Trzeba wykazać, jak stan psychiczny wpływa na zdolność kierowania postępowaniem albo prowadzenia spraw.

Wniosek o ubezwłasnowolnienie składa się do sądu okręgowego. Mogą go złożyć w szczególności małżonek osoby, której dotyczy wniosek, jej krewni w linii prostej, rodzeństwo, przedstawiciel ustawowy oraz prokurator. Córka jest więc osobą uprawnioną do złożenia wniosku, ale musi przedstawić konkretne okoliczności i dowody: dokumentację medyczną, historię leczenia, opis codziennego funkcjonowania, zeznania świadków oraz inne materiały potwierdzające potrzebę ochrony matki.

Więcej o podobnych sprawach można przeczytać w omówieniu dotyczącym ubezwłasnowolnienia członka rodziny i obowiązków opiekuna prawnego.

Opiekun lub kurator osoby ubezwłasnowolnionej

Po uprawomocnieniu się postanowienia o ubezwłasnowolnieniu sąd opiekuńczy ustanawia opiekuna dla osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie albo kuratora dla osoby ubezwłasnowolnionej częściowo. Opiekun reprezentuje podopiecznego, sprawuje pieczę nad jego osobą i majątkiem, ale nie działa dowolnie. Podlega nadzorowi sądu opiekuńczego i w ważniejszych sprawach musi uzyskać zezwolenie sądu.

Do ważniejszych spraw mogą należeć między innymi: umieszczenie w placówce, istotne decyzje medyczne, sprzedaż lub obciążenie nieruchomości, odrzucenie spadku, zaciągnięcie pożyczki, dokonanie darowizny czy wypłata większych kwot z rachunku bankowego. Praktyczne kwestie związane z taką rolą opisuje też artykuł o tym, jak zostać opiekunem prawnym chorego rodzica.

Skutki zaniedbania obowiązków rodzinnych

Nieudzielanie rodzicowi żadnego wsparcia może mieć znaczenie nie tylko na gruncie pomocy społecznej, alimentów czy odpowiedzialności karnej za skrajne zaniechania. W relacjach rodzinnych może też wpływać na decyzje spadkowe. Rodzic może sporządzić testament, pominąć dziecko w dziedziczeniu, a w wyjątkowych przypadkach także je wydziedziczyć.

Zgodnie z art. 1008 Kodeksu cywilnego wydziedziczenie może nastąpić w testamencie, jeżeli uprawniony do zachowku wbrew woli spadkodawcy uporczywie postępuje w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego, dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób określonego ciężkiego zachowania albo uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych. Każdorazowo wymaga to oceny konkretnych okoliczności.

FAQ

Źródła

• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, w szczególności art. 207, 209 i 210.
• Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w szczególności art. 50 i 54.
• Ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego, w szczególności art. 38 i 39.
• Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 87, 128, 129, 133 i 144¹.
• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 13, 14, 16 i 1008.
• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności przepisy o postępowaniu w sprawach o ubezwłasnowolnienie.
• Postanowienie Sądu Najwyższego z 3 grudnia 1974 r., I CR 580/74; postanowienie Sądu Najwyższego z 19 sierpnia 1971 r., I CR 297/71; postanowienie Sądu Najwyższego z 21 stycznia 1971 r., II CR 655/70.