Przekazanie majątku małżonkowi w trakcie małżeństwa

Czy można zrzec się swojej części majątku wspólnego?

W typowej sytuacji, gdy małżonków łączy ustawowa wspólność majątkowa, nie można mówić o konkretnej „połowie” domu, mieszkania, samochodu czy oszczędności należącej do jednego z małżonków. Majątek wspólny objęty jest wspólnością łączną, a nie udziałową. Oznacza to, że w czasie trwania wspólności żaden z małżonków nie ma wyodrębnionego udziału, którym mógłby swobodnie rozporządzać.

Ma to istotne znaczenie praktyczne. Małżonek nie może po prostu podpisać oświadczenia, że rezygnuje ze swojej części całego majątku wspólnego na rzecz żony albo męża. Zgodnie z art. 35 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w czasie trwania wspólności ustawowej małżonek nie może żądać podziału majątku wspólnego ani rozporządzać udziałem, który w razie ustania wspólności przypadnie mu w majątku wspólnym lub w poszczególnych przedmiotach należących do tego majątku.

Jeżeli celem jest to, aby określone składniki majątku należały wyłącznie do żony, trzeba dobrać właściwą konstrukcję prawną: umowę majątkową małżeńską, ustanowienie rozdzielności i podział majątku, darowiznę, sprzedaż udziału albo połączenie tych czynności.

Umowa majątkowa małżeńska u notariusza

Podstawowym przepisem jest art. 47 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zgodnie z nim małżonkowie mogą przez umowę zawartą w formie aktu notarialnego wspólność ustawową rozszerzyć, ograniczyć albo ustanowić rozdzielność majątkową lub rozdzielność majątkową z wyrównaniem dorobków. Taka umowa może być zawarta zarówno przed ślubem, jak i w trakcie małżeństwa.

Jeżeli małżonkowie chcą przesunąć określone składniki majątku między majątkiem osobistym a majątkiem wspólnym, często rozważa się rozszerzenie wspólności. Taka umowa może być przydatna na przykład wtedy, gdy jeden z małżonków ma nieruchomość w majątku osobistym i chce, aby weszła ona do majątku wspólnego. Trzeba jednak pamiętać o ograniczeniach wynikających z art. 49 K.r.o., zwłaszcza dotyczących niektórych praw osobistych i przyszłych nabyć z dziedziczenia, zapisu lub darowizny.

W praktyce notarialna umowa majątkowa bywa też stosowana jako przeniesienie do wspólności mieszkania, domu albo działki, które wcześniej należały do jednego małżonka. Trzeba jednak każdorazowo sprawdzić, z jakiego tytułu dany składnik został nabyty i czy nie ma przeszkód prawnych albo podatkowych.

Jak przekazać majątek wyłącznie żonie?

Jeżeli chodzi o majątek wspólny, najczęściej nie wystarczy samo oświadczenie jednego małżonka. Najbezpieczniejszy model zależy od tego, co ma zostać przekazane:

• cały majątek wspólny – zwykle najpierw ustanawia się rozdzielność majątkową, a następnie dokonuje podziału majątku wspólnego, przyznając określone składniki jednemu z małżonków;
• udział w nieruchomości – po ustaniu wspólności można przenieść udział na drugiego małżonka, ale czynność wymaga aktu notarialnego;
• rzeczy ruchome albo pieniądze – możliwa jest umowa darowizny, ale przy większych wartościach trzeba pamiętać o podatku od spadków i darowizn oraz o dowodach przekazania;
• majątek osobisty jednego małżonka – można rozważyć darowiznę, sprzedaż albo rozszerzenie wspólności, zależnie od celu i rodzaju składnika majątku.

Jeżeli celem jest trwałe przekazanie żonie domu, mieszkania lub działki, notariusz powinien ustalić, czy nieruchomość należy do majątku wspólnego, osobistego, czy jest objęta współwłasnością udziałową. Dopiero na tej podstawie można wybrać właściwą czynność.

Rozdzielność majątkowa i podział majątku wspólnego

Ustanowienie rozdzielności majątkowej powoduje, że od tej chwili nie powstają już nowe składniki majątku wspólnego. Dotychczasowy majątek wspólny nie znika jednak automatycznie. Po ustaniu wspólności małżonkowie mogą dokonać jego podziału: umownie, a gdy nie ma zgody – przed sądem.

Jeżeli podział obejmuje nieruchomość, umowa podziału majątku powinna zostać zawarta w formie aktu notarialnego. W takiej umowie można ustalić, że określone składniki przypadną żonie, a mąż otrzyma spłatę, dopłatę albo z niej zrezygnuje. Rezygnacja ze spłaty przy dużej wartości majątku powinna być oceniona także podatkowo, ponieważ ekonomicznie może przypominać nieodpłatne przysporzenie.

Nie należy mylić rozdzielności majątkowej z rozwodem. Małżonkowie mogą ustanowić rozdzielność i nadal pozostawać w małżeństwie. Mogą też później zmienić ustrój majątkowy, jeżeli oboje się na to zgodzą i zachowają formę aktu notarialnego.

Darowizna między małżonkami

Darowizna na rzecz żony jest możliwa, ale trzeba ustalić, co dokładnie ma być przedmiotem darowizny. Inaczej wygląda darowizna pieniędzy z majątku osobistego, inaczej darowizna udziału w nieruchomości po ustanowieniu rozdzielności, a jeszcze inaczej próba „oddania” udziału w majątku wspólnym, zanim taki udział w ogóle powstanie.

Jeżeli darowizna dotyczy nieruchomości, użytkowania wieczystego albo udziału w nieruchomości, potrzebny jest akt notarialny. Wynika to z art. 158 Kodeksu cywilnego. Przy darowiźnie pieniędzy dla zachowania zwolnienia podatkowego najbezpieczniejsze jest przekazanie środków przelewem lub przekazem pocztowym, tak aby można było udokumentować ich otrzymanie.

Małżonek należy do najbliższej rodziny objętej tzw. grupą zero w podatku od spadków i darowizn. Co do zasady darowizna może być zwolniona z podatku, jeżeli zostanie zgłoszona właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego na formularzu SD-Z2 w terminie 6 miesięcy od dnia powstania obowiązku podatkowego. Zgłoszenie nie jest wymagane m.in. wtedy, gdy nabycie następuje na podstawie aktu notarialnego albo gdy łączna wartość nabyć od tej samej osoby nie przekracza ustawowego limitu. Przy darowiźnie pieniędzy trzeba dodatkowo wykazać ich przekazanie na rachunek nabywcy, rachunek w banku lub SKOK albo przekazem pocztowym.

Brak zgłoszenia w terminie może oznaczać utratę zwolnienia podatkowego. Aktualne przepisy przewidują jednak możliwość przywrócenia terminu w szczególnych przypadkach, jeżeli uchybienie nastąpiło bez winy podatnika. Nie należy więc zakładać automatycznie, że każdą spóźnioną darowiznę da się bez problemu naprawić – wymaga to indywidualnej oceny.

Przekazanie majątku a wierzyciele i przyszłe spory

Przekazanie majątku małżonkowi nie powinno służyć pokrzywdzeniu wierzycieli. Jeżeli czynność zostanie dokonana po to, aby uniemożliwić zaspokojenie długów, wierzyciel może w określonych warunkach korzystać ze skargi pauliańskiej i żądać uznania czynności za bezskuteczną względem siebie.

Warto też pamiętać o skutkach spadkowych. Jeżeli cały majątek zostanie przekazany jednemu małżonkowi, może to mieć znaczenie przy późniejszych roszczeniach o zachowek, rozliczeniach między spadkobiercami albo ocenie darowizn dokonanych za życia. W sprawach rodzinnych i majątkowych takie decyzje rzadko są wyłącznie „techniczne”.

FAQ

Czy mąż może zrzec się swojej części majątku wspólnego na rzecz żony?

Nie wprost, jeżeli trwa ustawowa wspólność majątkowa. W takim majątku nie ma udziałów, którymi małżonek mógłby rozporządzać. Najczęściej trzeba ustanowić rozdzielność majątkową i dopiero potem podzielić majątek albo zastosować inną właściwą czynność notarialną.

Czy do przekazania majątku żonie zawsze potrzebny jest notariusz?

Nie zawsze, ale bardzo często. Akt notarialny jest konieczny przy umowie majątkowej małżeńskiej oraz przy przeniesieniu własności nieruchomości lub udziału w nieruchomości. Przy darowiźnie pieniędzy akt notarialny zwykle nie jest wymagany, ale trzeba zadbać o dowody przekazania i obowiązki podatkowe.

Czy rozszerzenie wspólności to to samo co darowizna?

Nie. Rozszerzenie wspólności zmienia ustrój majątkowy małżonków i może spowodować wejście określonego składnika do majątku wspólnego. Darowizna jest natomiast nieodpłatnym przysporzeniem na rzecz drugiej osoby. Wybór rozwiązania wpływa na treść aktu, podatki i późniejsze rozliczenia.

Czy darowizna dla żony jest opodatkowana?

Darowizna między małżonkami może korzystać ze zwolnienia z podatku od spadków i darowizn. Trzeba jednak spełnić warunki ustawowe, w szczególności zgłosić darowiznę w terminie 6 miesięcy, jeżeli zgłoszenie jest wymagane, oraz odpowiednio udokumentować darowiznę pieniędzy.

Czy można przekazać żonie mieszkanie bez rozwodu?

Tak, rozwód nie jest konieczny. Małżonkowie mogą zmienić ustrój majątkowy, dokonać podziału majątku po ustanowieniu rozdzielności albo zawrzeć inną umowę notarialną. Sposób zależy od tego, czy mieszkanie jest majątkiem wspólnym, osobistym, czy współwłasnością udziałową.

Czy przekazanie majątku chroni przed długami?

Nie zawsze. Jeżeli czynność ma pokrzywdzić wierzycieli, może zostać zakwestionowana. Wierzyciel może w określonych przypadkach żądać uznania czynności za bezskuteczną względem niego. Dlatego przy długach trzeba analizować nie tylko prawo rodzinne, ale także prawo cywilne i egzekucyjne.

Podsumowanie

Przekazanie majątku na rzecz współmałżonka jest możliwe, ale nie zawsze odbywa się przez prostą darowiznę. Przy ustawowej wspólności majątkowej małżonkowie nie mają udziałów w majątku wspólnym, więc nie można skutecznie „oddać swojej części” bez wcześniejszego uporządkowania ustroju majątkowego. Najczęściej potrzebna jest umowa majątkowa małżeńska, rozdzielność majątkowa, podział majątku albo darowizna konkretnego składnika.

Najważniejsze jest ustalenie, czy majątek jest wspólny czy osobisty, czy obejmuje nieruchomość, czy istnieją kredyty lub wierzyciele oraz jakie skutki podatkowe wywoła planowana czynność. Dopiero po takiej analizie można bezpiecznie dobrać formę prawną.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
3. Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn - Dz.U. 1983 nr 45 poz. 207