Zmiana obywatelstwa na niemieckie a renta i emerytura

Czy zmiana obywatelstwa na niemieckie zwiększy rentę lub emeryturę?

Co do zasady nie. Prawo do renty lub emerytury z niemieckiego ustawowego ubezpieczenia emerytalnego zależy od spełnienia warunków przewidzianych w niemieckim Kodeksie socjalnym, przede wszystkim od okresów ubezpieczenia i składek. Dla zwykłej emerytury powszechnej § 35 SGB VI wymaga osiągnięcia wieku emerytalnego oraz spełnienia ogólnego okresu wyczekiwania, a § 50 ust. 1 SGB VI określa ten ogólny okres wyczekiwania na 5 lat.

Jeżeli osoba mieszka w Niemczech od wielu lat, ale nigdy nie pracowała tam i nie opłacała składek do Deutsche Rentenversicherung, samo obywatelstwo niemieckie nie spowoduje naliczenia niemieckiej emerytury. Okresy pobierania zwykłej pomocy socjalnej nie są tym samym co okresy składkowe. Inaczej może być w przypadku określonych okresów bezrobocia, wychowywania dzieci, opieki lub innych okresów zaliczalnych, ale każdorazowo trzeba sprawdzić indywidualny przebieg ubezpieczenia.

Jeżeli rozważana jest zmiana obywatelstwa na niemieckie, warto odróżnić tę kwestię od zagadnienia podwójne obywatelstwo. Obywatelstwo może mieć znaczenie dla stabilności pobytu, praw politycznych lub niektórych procedur administracyjnych, ale nie zastępuje stażu ubezpieczeniowego.

Szczególnym wariantem jest sytuacja osoby mającej dwa obywatelstwa i polski staż ubezpieczeniowy; osobno omawiamy wpływ podwójnego obywatelstwa na emeryturę z ZUS.

Polska renta lub emerytura przy zamieszkaniu w Niemczech

Jeżeli świadczenie zostało nabyte w Polsce, jego wypłata za granicę w obrębie Unii Europejskiej jest zasadniczo chroniona przez art. 7 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004. Przepis ten przewiduje uchylenie klauzul zamieszkania dla świadczeń pieniężnych objętych rozporządzeniem, czyli świadczenie nie powinno być obniżone, zmienione, zawieszone, zniesione ani zajęte tylko dlatego, że uprawniony mieszka w innym państwie członkowskim.

Nie oznacza to jednak, że ZUS zamieni polską rentę na niemiecką. ZUS wypłaca świadczenie wynikające z polskich okresów ubezpieczenia i polskich przepisów. Niemiecka instytucja może wypłacić własne świadczenie tylko wtedy, gdy istnieją niemieckie okresy ubezpieczenia albo inne okresy uznawane przez niemieckie prawo.

W sprawach z elementem niemieckim przydatne może być także porównanie zasad innych świadczeń, na przykład gdy chodzi o rentę po bliskiej osobie w Niemczech. Każde świadczenie ma jednak odrębne przesłanki.

Jak działa koordynacja świadczeń między Polską i Niemcami?

W Unii Europejskiej nie istnieje jedna wspólna emerytura europejska. Każde państwo prowadzi własny system, ale państwa członkowskie koordynują uprawnienia osób, które pracowały lub mieszkały w kilku krajach. Podstawą jest rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 oraz rozporządzenie wykonawcze Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009.

Najważniejsze zasady są następujące:

• art. 6 rozporządzenia nr 883/2004 nakazuje uwzględniać, w razie potrzeby, okresy ubezpieczenia, zatrudnienia, pracy na własny rachunek lub zamieszkania przebyte w innych państwach członkowskich;
• art. 52 rozporządzenia nr 883/2004 określa sposób obliczania świadczeń emerytalno-rentowych, w tym obliczenie świadczenia niezależnego oraz proporcjonalnego;
• art. 45 rozporządzenia nr 987/2009 reguluje składanie wniosków o świadczenia, gdy w sprawie występują instytucje kilku państw.

W praktyce osoba mieszkająca w Niemczech może złożyć wniosek w Deutsche Rentenversicherung, a instytucja niemiecka powinna skomunikować się z ZUS w sprawie polskich okresów ubezpieczenia. Osoba mieszkająca w Polsce składa wniosek w ZUS. Wniosek powinien obejmować wszystkie państwa, w których były okresy ubezpieczenia.

Minimalne warunki niemieckiej emerytury i renty

Podstawowe znaczenie ma niemiecka ustawa Sozialgesetzbuch Sechstes Buch, czyli SGB VI. W niemieckim systemie nie wystarczy samo zamieszkanie ani samo obywatelstwo. Trzeba wykazać okresy, które niemieckie prawo uznaje za ubezpieczeniowe, składkowe lub zaliczalne.

Jeżeli dana osoba w Niemczech nie pracowała, ale przez lata pobierała świadczenia socjalne, należy ustalić, czy którykolwiek z tych okresów został zgłoszony jako okres ubezpieczeniowy. Najbezpieczniej zwrócić się do Deutsche Rentenversicherung o aktualny przebieg ubezpieczenia, czyli Versicherungsverlauf, oraz o wyjaśnienie, które okresy zostały uznane.

Niemieckie świadczenia socjalne a obywatelstwo

Trzeba odróżnić niemiecką rentę lub emeryturę od pomocy socjalnej. Niemiecka pomoc na utrzymanie może zależeć od miejsca zwykłego pobytu w Niemczech, sytuacji majątkowej, dochodów, zdolności do pracy, wieku oraz prawa pobytu, a nie wyłącznie od obywatelstwa.

Przykładowo podstawowe zabezpieczenie na starość i przy trwałej niezdolności do pracy, czyli Grundsicherung im Alter und bei Erwerbsminderung, wynika z § 41 i nast. SGB XII. Świadczenie to jest świadczeniem socjalnym zależnym od potrzeby, a nie emeryturą z tytułu opłaconych składek. Osoba zdolna do pracy może podlegać innym zasadom, w szczególności dotyczącym Bürgergeld na podstawie SGB II, gdzie znaczenie mają między innymi § 7 SGB II i przepisy o prawie pobytu obywateli UE.

Możliwe jest także świadczenie mieszkaniowe, czyli Wohngeld, przewidziane w Wohngeldgesetz. Jego przyznanie zależy od dochodu, kosztów mieszkania, liczby domowników i spełnienia warunków ustawowych. Nie jest to jednak renta ani emerytura.

Czy trzeba zrzec się obywatelstwa polskiego?

Nie. Z punktu widzenia prawa polskiego obywatel polski nie traci obywatelstwa polskiego automatycznie przez nabycie obywatelstwa innego państwa. Art. 34 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej stanowi, że obywatel polski nie może utracić obywatelstwa polskiego, chyba że sam się go zrzeknie. Z kolei art. 46 ust. 1 ustawy z dnia 2 kwietnia 2009 r. o obywatelstwie polskim przewiduje, że obywatel polski, który zrzeka się obywatelstwa polskiego, traci je po uzyskaniu zgody Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej.

Po stronie niemieckiej od 27 czerwca 2024 r. obowiązują zmienione zasady wynikające z reformy Staatsangehörigkeitsgesetz. Niemieckie prawo co do zasady dopuszcza wielokrotne obywatelstwo, a § 10 StAG nie wymaga już generalnie rezygnacji z dotychczasowego obywatelstwa jako warunku naturalizacji. Nadal trzeba jednak spełnić warunki naturalizacji, między innymi dotyczące legalnego pobytu, tożsamości, znajomości języka, porządku prawnego, niekaralności i utrzymania, chyba że konkretny wyjątek ma zastosowanie.

Co powinna zrobić osoba w opisanej sytuacji?

Jeżeli ktoś mieszka w Niemczech od wielu lat, ma polskie obywatelstwo, pobiera rentę z ZUS i nie pracował w Niemczech, najrozsądniejsze działania są następujące:

1. uzyskać z ZUS aktualną decyzję i informację o rodzaju świadczenia, jego podstawie oraz możliwości dalszej wypłaty w Niemczech;
2. wystąpić do Deutsche Rentenversicherung o Versicherungsverlauf i sprawdzenie, czy w Niemczech istnieją jakiekolwiek okresy ubezpieczeniowe lub zaliczalne;
3. jeżeli sytuacja dochodowa jest trudna, skontaktować się z właściwym niemieckim Sozialamt, Jobcenter albo Wohngeldstelle w celu sprawdzenia prawa do świadczeń socjalnych lub mieszkaniowych;
4. nie rezygnować z obywatelstwa polskiego bez analizy skutków prawnych, rodzinnych, majątkowych, spadkowych i administracyjnych;
5. przed złożeniem wniosku o naturalizację w Niemczech sprawdzić aktualne wymogi § 10 StAG i sytuację pobytową.

Jeżeli problem dotyczy jednocześnie pracy w Polsce, działalności w Niemczech albo rozliczeń z instytucjami ubezpieczeniowymi, pomocne może być również omówienie zasad dotyczących pracy i działalności w Niemczech.

FAQ

Podsumowanie

Zmiana obywatelstwa na niemieckie nie jest sposobem na automatyczne uzyskanie niemieckiej renty lub emerytury. O takich świadczeniach decydują okresy ubezpieczenia, składki, wiek, stan zdrowia i przepisy SGB VI. Jeżeli osoba pracowała wyłącznie w Polsce, podstawowym świadczeniem pozostaje świadczenie z ZUS, które może być wypłacane w Niemczech na zasadach koordynacji unijnej.

W trudnej sytuacji finansowej warto sprawdzić nie tylko emeryturę lub rentę, lecz także niemieckie świadczenia socjalne, mieszkaniowe i pomoc zależną od dochodu. W tym zakresie decydują przepisy SGB XII, SGB II albo Wohngeldgesetz oraz konkretna sytuacja rodzinna i majątkowa.

Źródła

• art. 34 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r.
• art. 46 ust. 1 ustawy z dnia 2 kwietnia 2009 r. o obywatelstwie polskim
• § 10 Staatsangehörigkeitsgesetz oraz ustawa modernizująca niemieckie prawo obywatelstwa, obowiązująca od 27 czerwca 2024 r.
• § 35, § 43, § 50 ust. 1 i § 235 Sozialgesetzbuch Sechstes Buch, czyli SGB VI
• § 7 Sozialgesetzbuch Zweites Buch, czyli SGB II
• § 41 i nast. Sozialgesetzbuch Zwölftes Buch, czyli SGB XII
• Wohngeldgesetz
• art. 6, art. 7 i art. 52 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego
• art. 45 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 z dnia 16 września 2009 r. dotyczącego wykonywania rozporządzenia nr 883/2004
• umowa między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec o zabezpieczeniu społecznym, sporządzona w Warszawie dnia 8 grudnia 1990 r.