Jak bronić się przed kolejną podwyżką alimentów?

Kiedy sąd może podwyższyć alimenty?

Jeżeli rodzic zastanawia się, jak bronić się przed podwyższeniem alimentów, powinien przede wszystkim wykazać aktualne możliwości zarobkowe, obciążenia i rzeczywiste koszty utrzymania. Nie da się „uniknąć” podwyżki alimentów samym sprzeciwem. Jeżeli drugi rodzic wniesie pozew, sąd oceni, czy od czasu poprzedniego wyroku, ugody sądowej albo ugody zawartej przed mediatorem zatwierdzonej przez sąd nastąpiła zmiana stosunków w rozumieniu art. 138 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Taka zmiana może dotyczyć zarówno wzrostu usprawiedliwionych potrzeb dziecka, jak i poprawy albo pogorszenia sytuacji majątkowej i zarobkowej rodzica.

Zgodnie z art. 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego rodzice są obowiązani do świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie, chyba że dochody z majątku dziecka wystarczają na pokrycie kosztów jego utrzymania i wychowania. Z kolei art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi, że zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego. Osobnym, ale powiązanym problemem jest alimenty przy pracy za granicą.

W praktyce sąd porównuje dwie daty: moment poprzedniego ustalenia alimentów oraz obecną sytuację. Jeżeli dziecko jest starsze, chodzi do szkoły, wymaga leczenia, terapii, korepetycji albo zwiększyły się zwykłe koszty utrzymania, to może to przemawiać za podwyżką. Ale sąd musi równolegle zbadać, czy rodzic zobowiązany rzeczywiście ma możliwości płacić więcej.

Co dokładnie bierze pod uwagę sąd?

Sąd nie ogranicza się do spojrzenia na samą pensję „na rękę”. Przy ocenie możliwości zobowiązanego bierze pod uwagę nie tylko aktualne dochody, ale także możliwości zarobkowe, czyli to, ile dana osoba mogłaby zarabiać przy pełnym wykorzystaniu swoich kwalifikacji, doświadczenia, stanu zdrowia i realiów rynku pracy. Ten pogląd jest utrwalony w orzecznictwie, m.in. w uchwale pełnego składu Izby Cywilnej i Administracyjnej Sądu Najwyższego z 16 grudnia 1987 r., sygn. akt III CZP 91/86, oraz wcześniejszym orzecznictwie Sądu Najwyższego.

Oznacza to, że jeśli ktoś celowo ogranicza dochody, pracuje poniżej kwalifikacji albo rezygnuje z pracy bez ważnego powodu, sąd może przyjąć wyższe hipotetyczne możliwości zarobkowe niż rzeczywiście osiągane wpływy.

Jednocześnie art. 135 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przewiduje, że wykonanie obowiązku alimentacyjnego względem dziecka może polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o jego utrzymanie lub wychowanie. W praktyce rodzic, przy którym dziecko mieszka na co dzień, realizuje część obowiązku właśnie przez codzienną opiekę. Dlatego drugi rodzic częściej uczestniczy w kosztach głównie pieniężnie.

Czy kredyt i najem mieszkania mają znaczenie?

Tak, ale nie zawsze w takim zakresie, jak oczekuje pozwany. Sąd bada, czy wydatki są rzeczywiście konieczne, od kiedy są ponoszone i czy nie zostały podjęte kosztem obowiązku wobec dziecka. W orzecznictwie utrwalono, że rodzic nie może dowolnie kształtować swoich wydatków tak, by uszczuplać należne dziecku środki utrzymania. Z drugiej strony sąd nie powinien abstrahować od realnych kosztów życia zobowiązanego, zwłaszcza gdy chodzi o podstawowe potrzeby mieszkaniowe, leczenie, dojazdy do pracy czy utrzymanie kolejnych dzieci.

Jeżeli spłacasz kredyt, znaczenie mogą mieć w szczególności:

• na jaki cel kredyt został zaciągnięty,
• czy był to wydatek konieczny czy ponadstandardowy,
• czy zobowiązanie powstało przed ustaleniem alimentów lub przed powstaniem obowiązku alimentacyjnego,
• czy rata jest faktycznie spłacana i w jakiej wysokości,
• czy istnieją inne niezbędne koszty utrzymania.

Najem mieszkania co do zasady jest kosztem usprawiedliwionym, jeżeli odpowiada realnej potrzebie mieszkaniowej i nie ma charakteru luksusowego. Jednak także tu sąd może oceniać, czy wysokość czynszu jest racjonalna w relacji do dochodów.

Nowa rodzina i kolejne dzieci a wysokość alimentów

Jeżeli masz nowe dziecko albo utrzymujesz nową rodzinę, sąd powinien to uwzględnić. Nie oznacza to automatycznego oddalenia żądania podwyższenia alimentów, ale ma znaczenie przy ocenie Twoich rzeczywistych możliwości. Z art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wynika konieczność zbadania całokształtu sytuacji majątkowej i zarobkowej zobowiązanego, a nie tylko jednego obowiązku alimentacyjnego w oderwaniu od pozostałych.

W praktyce sąd powinien dążyć do takiego ustalenia świadczeń, aby nie doprowadzić do rażącego pokrzywdzenia jednych dzieci względem drugich. Każda sprawa zależy jednak od konkretnego stanu faktycznego: liczby dzieci, ich wieku, stanu zdrowia, kosztów utrzymania oraz dochodów obojga rodziców.

Jak bronić się przed pozwem o podwyższenie alimentów?

Najskuteczniejsza obrona polega nie na ogólnym twierdzeniu, że „mnie nie stać”, lecz na wykazaniu tego dokumentami. Zgodnie z art. 6 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z faktu tego wywodzi skutki prawne, a zgodnie z art. 232 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego strony są obowiązane wskazywać dowody dla stwierdzenia faktów, z których wywodzą skutki prawne.

W odpowiedzi na pozew warto więc przedstawić:

• zaświadczenie od pracodawcy o wynagrodzeniu,
• PIT za ostatni rok lub lata,
• umowę o pracę, umowy cywilnoprawne albo dokumenty działalności gospodarczej,
• umowę najmu i potwierdzenia opłat za czynsz oraz media,
• harmonogram spłaty kredytu i potwierdzenia przelewów,
• dokumenty dotyczące kosztów leczenia, dojazdów do pracy, rehabilitacji lub innych koniecznych wydatków,
• dokumenty potwierdzające utrzymywanie innych dzieci lub osób, wobec których masz ustawowy obowiązek alimentacyjny.

Dobrze działa też czytelne miesięczne zestawienie budżetu: dochody, koszty mieszkania, raty, wydatki na leczenie, transport, utrzymanie innych dzieci. Im bardziej konkretne dane, tym większa szansa, że sąd realnie oceni Twoją sytuację.

Czego nie warto podnosić jako głównego argumentu?

Słabym argumentem bywa samo powołanie się na dobrowolnie podjęte wydatki konsumpcyjne, luksusowy standard życia, raty za rzeczy niekonieczne albo ogólne stwierdzenie, że „wszystko zdrożało”. Sąd zwykle nadaje pierwszeństwo obowiązkowi alimentacyjnemu wobec dziecka przed wydatkami rodzica, które nie są niezbędne.

Również sama obawa przed kolejną podwyżką nie daje podstaw do działania wyprzedzającego. Dopiero konkretne żądanie drugiego rodzica albo rzeczywista zmiana stosunków uzasadnia procesową reakcję. Jeżeli natomiast Twoja sytuacja wyraźnie się pogorszyła, to w pewnych przypadkach można rozważyć własne powództwo z art. 138 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego o obniżenie alimentów.

Jak sąd porównuje potrzeby dziecka i możliwości rodzica?

Poniższa tabela pokazuje, jakie elementy są zazwyczaj analizowane w sprawie o podwyższenie alimentów:

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, kiedy obrona przed podwyższeniem alimentów może być skuteczna, a kiedy sama trudna sytuacja rodzica nie wystarczy.

FAQ

Czy matka dziecka może żądać podwyższenia alimentów co roku?

Może złożyć pozew w każdym czasie, ale skuteczność żądania zależy od wykazania zmiany stosunków z art. 138 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Sam upływ czasu nie zawsze wystarcza.

Czy kredyt hipoteczny albo gotówkowy automatycznie chroni przed podwyżką?

Nie. Sąd ocenia cel kredytu, jego konieczność, moment zaciągnięcia i całokształt sytuacji finansowej. Samo istnienie rat nie wyklucza podwyższenia alimentów.

Czy sąd patrzy na dochód rzeczywisty czy na to, ile mógłbym zarabiać?

Na oba elementy. Oprócz aktualnych dochodów sąd bada też możliwości zarobkowe, czyli potencjał uzyskiwania wyższych dochodów przy pełnym wykorzystaniu kwalifikacji i możliwości pracy.

Czy nowe dziecko ma znaczenie w sprawie alimentacyjnej?

Tak. Utrzymywanie kolejnego dziecka jest istotną okolicznością przy ocenie Twoich możliwości finansowych, ale nie wyłącza obowiązku wobec wcześniejszego dziecka.

Jakie dokumenty są najważniejsze w odpowiedzi na pozew?

Przede wszystkim dokumenty dochodowe, umowa najmu, rachunki, potwierdzenia spłat kredytu, dokumenty leczenia, orzeczenia dotyczące innych alimentów i czytelne miesięczne zestawienie kosztów.

Źródła

• art. 133 § 1, art. 135 § 1 i § 2, art. 138 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 6 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 232 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
• uchwała pełnego składu Izby Cywilnej i Administracyjnej Sądu Najwyższego z 16 grudnia 1987 r., sygn. akt III CZP 91/86
• orzecznictwo Sądu Najwyższego dotyczące ustalania możliwości zarobkowych zobowiązanego w sprawach alimentacyjnych, w tym wytyczne utrwalone w starszym orzecznictwie, nadal wykorzystywane w praktyce