Wydziedziczenie dzieci w testamencie a zachowek dla wnuka

Wnuk po wydziedziczonym dziecku a prawo do zachowku

Zgodnie z art. 1011 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, zstępni wydziedziczonego zstępnego są uprawnieni do zachowku, chociażby wydziedziczony przeżył spadkodawcę. Oznacza to, że jeżeli ojciec w testamencie wydziedziczył syna lub córkę, to dziecko tej osoby, czyli wnuk spadkodawcy, nie traci automatycznie prawa do zachowku.

W opisanej sytuacji testament notarialny powołuje do całości spadku drugą żonę spadkodawcy, a dzieci spadkodawcy zostały wydziedziczone. Jeżeli wydziedziczenie dotyczyło wyłącznie dzieci spadkodawcy, a nie wnuka, to wnuk może dochodzić zachowku od osoby, która otrzymała spadek, czyli od żony spadkodawcy jako spadkobierczyni testamentowej. Podstawą roszczenia jest art. 991 § 2 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym uprawniony do zachowku może żądać od spadkobiercy zapłaty sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia albo uzupełnienia zachowku.

Warto przy tym odróżnić dwie kwestie. Postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku służy ustaleniu, kto jest spadkobiercą. Natomiast roszczenie o zachowek jest odrębnym roszczeniem pieniężnym i zwykle dochodzi się go najpierw przez wezwanie do zapłaty, a w razie sporu przez pozew.

Jak obliczyć zachowek dla małoletniego wnuka?

Wysokość zachowku ustala się na podstawie art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego. Przepis ten stanowi, że zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się: 2/3 wartości udziału spadkowego, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny jest małoletni, a w pozostałych przypadkach 1/2 wartości tego udziału.

Dla obliczeń istotny jest także art. 992 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem przy ustalaniu udziału spadkowego będącego podstawą do obliczenia zachowku uwzględnia się także spadkobierców niegodnych oraz spadkobierców, którzy spadek odrzucili, ale nie uwzględnia się spadkobierców, którzy zrzekli się dziedziczenia albo zostali wydziedziczeni.

Jeżeli spadkodawca pozostawił żonę, dwoje dzieci, oboje dzieci zostało wydziedziczonych, a tylko jedno z nich ma małoletnie dziecko, to przy typowym obliczeniu zachowku dla tego wnuka przyjmuje się, że do wyliczenia podstawy wchodzą żona spadkodawcy i wnuk w miejsce wydziedziczonego zstępnego. W takim modelu udział wnuka stanowiący podstawę obliczenia zachowku wynosi 1/2.

Jeżeli jedynym składnikiem spadku jest dom wart 400 000 zł, brak jest długów spadkowych, zapisów windykacyjnych i darowizn doliczanych do substratu zachowku, a wnuk jest małoletni, wyliczenie wygląda następująco:

Takie obliczenie jest jednak tylko przykładem. Substrat zachowku może być inny niż sama wartość domu. Zgodnie z art. 993 Kodeksu cywilnego przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę, z wyjątkami wynikającymi z art. 994 Kodeksu cywilnego. Wartość przedmiotu darowizny ustala się według stanu z chwili jej dokonania i według cen z chwili ustalania zachowku, co wynika z art. 995 § 1 Kodeksu cywilnego. Jeżeli w spadku były długi, wpływają one na wartość czynną spadku.

Czy warto podważać wydziedziczenie dzieci?

Wydziedziczenie jest skuteczne tylko wtedy, gdy spełnia warunki z art. 1008 Kodeksu cywilnego i art. 1009 Kodeksu cywilnego. Art. 1008 Kodeksu cywilnego pozwala spadkodawcy pozbawić zstępnego, małżonka albo rodzica prawa do zachowku, jeżeli uprawniony: wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego, dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu, wolności albo rażącej obrazy czci, albo uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych. Z kolei art. 1009 Kodeksu cywilnego wymaga, aby przyczyna wydziedziczenia wynikała z treści testamentu.

Jeżeli testament wskazuje jako przyczynę nieutrzymywanie kontaktów, a w rzeczywistości kontakty były utrzymywane albo brak kontaktu wynikał z zachowania samego spadkodawcy, można kwestionować skuteczność wydziedziczenia. Trzeba jednak ocenić, czy podważenie wydziedziczenia jest korzystne finansowo.

W opisanym stanie faktycznym utrzymanie wydziedziczenia może być korzystniejsze dla małoletniego wnuka, ponieważ na podstawie art. 1011 Kodeksu cywilnego wnuk zachowuje własne prawo do zachowku. Gdyby wydziedziczenie dzieci zostało skutecznie podważone, roszczenie o zachowek przysługiwałoby przede wszystkim dzieciom spadkodawcy jako osobom bezpośrednio uprawnionym z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego. Przy żonie i dwojgu dzieciach ustawowy udział każdego dziecka wynosiłby co do zasady 1/3 na podstawie art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego, a zachowek dorosłego dziecka zwykle 1/2 z tego udziału, czyli 1/6 wartości substratu zachowku.

Jeżeli więc jedynym majątkiem byłby dom wart 400 000 zł, dorosłe dziecko mogłoby żądać przykładowo około 66 667 zł, natomiast małoletni wnuk po wydziedziczonym dziecku w opisanym modelu około 133 333 zł. To pokazuje, że decyzja o podważaniu wydziedziczenia powinna być poprzedzona dokładnym przeliczeniem skutków.

Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku a zachowek

Jeżeli żona spadkodawcy złożyła do sądu wniosek o stwierdzenie nabycia spadku na podstawie testamentu, sąd będzie badał przede wszystkim, kto nabył spadek. Właściwość sądu spadku w takim postępowaniu określa art. 628 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. Zgodnie z tym przepisem właściwy jest sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy, a jeżeli nie da się go ustalić, sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część.

Jeżeli sąd nie zobowiązał uczestnika do złożenia odpowiedzi na wniosek, nie ma automatycznego obowiązku składania pisma. Warto jednak odpowiedzieć albo stawić się na rozprawie, jeżeli zamierza się kwestionować ważność testamentu, podnosić brak skutecznego wydziedziczenia albo wskazać istotne okoliczności dotyczące spadkobierców i zstępnych.

Sam udział w postępowaniu spadkowym nie zastępuje dochodzenia zachowku. Po ogłoszeniu testamentu i ustaleniu osoby zobowiązanej do zapłaty można wysłać wezwanie do zapłaty zachowku. Jeżeli spadkobierczyni nie zapłaci dobrowolnie, konieczny będzie pozew o zapłatę.

Termin przedawnienia roszczenia o zachowek

Roszczenia o zachowek nie należy odkładać na wiele lat. Zgodnie z art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego roszczenie uprawnionego z tytułu zachowku przeciwko spadkobiercy testamentowemu przedawnia się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu. Jeżeli zachowku dochodzi się od osoby obdarowanej albo zapisobiercy windykacyjnego, zastosowanie może mieć art. 1007 § 2 Kodeksu cywilnego, który przewiduje 5 lat od otwarcia spadku.

Przedawnienie nie powoduje automatycznego wygaśnięcia roszczenia, ale pozwany może podnieść zarzut przedawnienia. W praktyce taki zarzut może doprowadzić do oddalenia powództwa. Dlatego warto ustalić datę ogłoszenia testamentu i nie czekać z wezwaniem oraz pozwem do końca terminu.

Czy rodzic potrzebuje zgody sądu, aby dochodzić zachowku w imieniu małoletniego?

Rodzice wykonują zarząd majątkiem dziecka na podstawie art. 101 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, ale zgodnie z art. 101 § 3 tego kodeksu nie mogą bez zezwolenia sądu opiekuńczego albo sądu spadku dokonywać czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka ani wyrażać zgody na dokonywanie takich czynności przez dziecko.

Samo wezwanie do zapłaty zachowku zasadniczo służy ochronie majątku dziecka. W praktyce jednak przy dochodzeniu znaczącej kwoty, zawieraniu ugody, rezygnacji z części roszczenia, cofnięciu pozwu albo uznaniu niekorzystnych warunków rozliczenia należy liczyć się z koniecznością uzyskania zgody sądu. Bezpiecznym rozwiązaniem jest złożenie wniosku o zezwolenie na dochodzenie zachowku w imieniu małoletniego, zwłaszcza gdy kwota jest wysoka i sprawa może zakończyć się ugodą.

Wniosek składa się do sądu opiekuńczego właściwego według art. 569 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, czyli co do zasady do sądu opiekuńczego miejsca zamieszkania dziecka, a w braku miejsca zamieszkania do sądu miejsca jego pobytu. W sprawach związanych ze spadkiem po nowelizacjach przepisów możliwe jest także uzyskanie zezwolenia sądu spadku, jeżeli sprawa mieści się w zakresie art. 101 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jaki sąd rozpoznaje pozew o zachowek?

Właściwość miejscową w sprawie o zachowek określa art. 39 Kodeksu postępowania cywilnego. Powództwo z tytułu dziedziczenia, zachowku, zapisu, polecenia i innych rozrządzeń testamentowych wytacza się wyłącznie przed sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy, a jeżeli tego miejsca w Polsce nie da się ustalić, przed sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część.

Właściwość rzeczowa zależy od wartości roszczenia. Zgodnie z art. 17 pkt 4 Kodeksu postępowania cywilnego sprawy o prawa majątkowe, w których wartość przedmiotu sporu przewyższa 100 000 zł, należą co do zasady do sądu okręgowego. Jeżeli więc pozew o zachowek dotyczy kwoty około 133 333 zł, sprawę będzie rozpoznawał zwykle sąd okręgowy właściwy miejscowo według art. 39 Kodeksu postępowania cywilnego.

FAQ

Czy wnuk dostanie zachowek, jeżeli jego rodzic został wydziedziczony?

Tak, jest to możliwe. Art. 1011 Kodeksu cywilnego wprost przewiduje, że zstępni wydziedziczonego zstępnego są uprawnieni do zachowku, nawet jeśli wydziedziczony rodzic żył w chwili śmierci spadkodawcy.

Czy zachowek dla małoletniego wnuka zawsze wynosi 2/3 spadku?

Nie. Art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego mówi o 2/3 wartości udziału spadkowego, który stanowi podstawę obliczenia zachowku, a nie o 2/3 całego spadku. Najpierw trzeba ustalić udział, potem pomnożyć go przez 2/3.

Czy trzeba odpowiadać na wniosek o stwierdzenie nabycia spadku?

Jeżeli sąd nie zobowiązał do odpowiedzi, nie ma ogólnego obowiązku składania pisma. Warto jednak odpowiedzieć, gdy kwestionuje się testament, skuteczność wydziedziczenia albo trzeba wskazać sądowi istotne fakty dotyczące spadkobierców i zstępnych.

Czy zgoda sądu rodzinnego jest potrzebna do ugody o zachowek dziecka?

Najczęściej tak, jeżeli ugoda dotyczy istotnej kwoty albo obejmuje zrzeczenie się części roszczenia. Art. 101 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wymaga zezwolenia sądu opiekuńczego albo sądu spadku na czynności przekraczające zwykły zarząd majątkiem dziecka.

Od kiedy liczy się 5 lat przedawnienia zachowku?

W roszczeniu przeciwko spadkobiercy testamentowemu termin 5 lat liczy się od ogłoszenia testamentu, zgodnie z art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego. Przy roszczeniach wobec obdarowanego albo zapisobiercy windykacyjnego znaczenie może mieć art. 1007 § 2 Kodeksu cywilnego.

Źródła

• Art. 931, art. 991, art. 992, art. 993, art. 994, art. 995, art. 1007, art. 1008, art. 1009, art. 1010 i art. 1011 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.
• Art. 39, art. 17 pkt 4, art. 569 § 1 i art. 628 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 101 § 1 i art. 101 § 3 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.