Rozdzielność majątkowa przed rozwodem – jak działa i kiedy warto

Czy przed rozwodem można ustanowić rozdzielność majątkową?

Tak. Przed rozwodem małżonkowie mogą zmienić ustrój majątkowy na dwa sposoby:

• umownie – przez zawarcie umowy majątkowej małżeńskiej w formie aktu notarialnego na podstawie art. 47 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy,
• sądownie – przez żądanie ustanowienia rozdzielności majątkowej z ważnych powodów na podstawie art. 52 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jeżeli drugi małżonek nie chce podpisać aktu notarialnego, pozostaje droga sądowa. To właśnie ona ma znaczenie w sytuacjach konfliktowych, typowych przy rozstaniu i przed rozwodem.

W praktyce, jeżeli rozważają Państwo także dalsze kroki dotyczące wspólnego dorobku, warto przeczytać materiał o podziale przed rozwodem.

Kiedy sąd ustanowi rozdzielność bez zgody małżonka?

Podstawą jest art. 52 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym z ważnych powodów każdy z małżonków może żądać ustanowienia przez sąd rozdzielności majątkowej.

Przepisy nie definiują zamkniętego katalogu „ważnych powodów”. W orzecznictwie i praktyce sądowej chodzi o taką sytuację, w której dalsze trwanie wspólności majątkowej poważnie zagraża interesowi majątkowemu jednego z małżonków albo dobru rodziny. Często chodzi o:

• długotrwałą separację faktyczną,
• brak współdziałania w zarządzie majątkiem wspólnym,
• ukrywanie dochodów lub składników majątku,
• lekkomyślne zadłużanie rodziny,
• trwały i głęboki konflikt uniemożliwiający wspólne decyzje finansowe.

Sam pozew o rozwód nie wystarcza jeszcze automatycznie do ustanowienia rozdzielności. Jest jednak ważnym elementem stanu faktycznego, zwłaszcza jeżeli małżonkowie już nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego i nie podejmują wspólnie decyzji majątkowych.

Jeżeli problemem jest całkowita odmowa współdziałania przez drugiego małżonka, pomocny może być też materiał o tym, czy możliwa jest rozdzielność bez zgody.

Od kiedy działa rozdzielność majątkowa orzeczona przez sąd?

Zgodnie z art. 52 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego rozdzielność majątkowa powstaje z dniem oznaczonym w wyroku, który ją ustanawia. Co ważne, w wyjątkowych wypadkach sąd może ustanowić rozdzielność z dniem wcześniejszym niż dzień wytoczenia powództwa.

To oznacza, że można żądać nie tylko samej rozdzielności, ale także odpowiednio wcześniejszej daty jej powstania, jeżeli już wcześniej nastąpił trwały rozpad wspólnoty gospodarczej małżonków. Takie żądanie trzeba jednak dobrze uzasadnić dowodami, np. oddzielnym zamieszkiwaniem, odrębnym finansowaniem wydatków, osobnymi rachunkami czy brakiem wspólnych decyzji.

W praktyce data wsteczna nie jest regułą. Sąd bada, czy rzeczywiście wystąpił stan wyjątkowy, a nie tylko zwykły konflikt małżeński.

Czy do inwestycji w majątku osobistym potrzebna jest zgoda małżonka?

To zależy od tego, o jaką zgodę chodzi.

Jeżeli działka i dom stanowią majątek osobisty jednego małżonka, to co do zasady właściciel może samodzielnie rozporządzać swoim majątkiem osobistym. Z art. 33 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wynika, co należy do majątku osobistego, a z art. 36 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wynika, że każdy z małżonków może samodzielnie zarządzać swoim majątkiem, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.

Jednocześnie art. 37 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wymaga zgody drugiego małżonka tylko przy niektórych czynnościach dotyczących majątku wspólnego, np. przy zbyciu nieruchomości, oddaniu jej do używania czy obciążeniu. Przepis ten nie wprowadza ogólnego obowiązku uzyskania zgody współmałżonka na każdą inwestycję.

Co innego, jeżeli wymóg zgody został wpisany do regulaminu programu dotacyjnego. Wtedy problem nie wynika bezpośrednio z Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, lecz z warunków przyznania dofinansowania. W takiej sytuacji brak zgody może zablokować wypłatę dotacji, nawet jeśli sama inwestycja jest dopuszczalna cywilnoprawnie.

Co z nakładami na dom należący do majątku osobistego?

To kluczowa kwestia praktyczna. Jeżeli nieruchomość należy do majątku osobistego jednego z małżonków, to po wykonaniu inwestycji nadal pozostaje jego majątkiem osobistym. Nie oznacza to jednak, że drugi małżonek nigdy nie będzie mógł niczego żądać.

Zgodnie z art. 45 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego każdy z małżonków powinien zwrócić wydatki i nakłady poczynione z majątku wspólnego na jego majątek osobisty, z wyjątkiem wydatków i nakładów koniecznych na przedmioty majątkowe przynoszące dochód. Tego rodzaju rozliczenie następuje co do zasady przy podziale majątku wspólnego po ustaniu wspólności.

W praktyce oznacza to, że:

• jeżeli pompa ciepła i towarzyszące nakłady zostały sfinansowane z majątku wspólnego, drugi małżonek może domagać się rozliczenia tych nakładów,
• jeżeli inwestycja została opłacona wyłącznie z majątku osobistego właściciela, ryzyko takich roszczeń jest znacznie mniejsze, ale trzeba to umieć udowodnić,
• ustanowienie rozdzielności przed dokonaniem większych wydatków może ograniczyć późniejsze spory o źródło finansowania.

W podobnych sprawach znaczenie mają też sytuacje, gdy jeden z małżonków wyprzedaje rzeczy należące do wspólnego dorobku. Zobacz również: sprzedaż przed rozwodem.

Umowa notarialna czy pozew do sądu – co wybrać?

Jaki sąd, jaka opłata i jak wygląda procedura?

Sprawa o ustanowienie rozdzielności majątkowej jest sprawą o prawa majątkowe rozpoznawaną w procesie. Właściwy rzeczowo jest co do zasady sąd rejonowy na podstawie art. 17 pkt 4 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, ponieważ do właściwości sądów okręgowych nie została ona zastrzeżona.

Właściwość miejscową ustala się według art. 41 ustawy – Kodeks postępowania cywilnego, czyli według ostatniego wspólnego miejsca zamieszkania małżonków, jeżeli chociaż jedno z nich jeszcze w tym okręgu przebywa. W braku tej podstawy stosuje się zasady ogólne.

Od pozwu pobiera się opłatę stałą 200 zł na podstawie art. 27 pkt 6 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.

Do pozwu warto dołączyć:

• odpis aktu małżeństwa,
• dokumenty potwierdzające rozdzielne funkcjonowanie finansowe,
• dowody na konflikt lub brak współdziałania przy sprawach majątkowych,
• dokumenty dotyczące planowanej inwestycji i wymogu zgody z regulaminu dotacji,
• wniosek o ustanowienie rozdzielności z konkretną datą oraz uzasadnienie tej daty.

Jeżeli małżonek nie chce współpracować przy zmianie ustroju, warto też przeanalizować, kiedy możliwa jest brak zgody na rozdzielność i jakie argumenty sąd bierze pod uwagę.

Czy rozdzielność rozwiąże problem z dotacją od razu?

Niekoniecznie. To zależy od treści regulaminu programu, etapu naboru i tego, jakie dokumenty instytucja wymaga na dzień złożenia wniosku albo podpisania umowy.

Możliwe są co najmniej trzy warianty:

• instytucja uzna, że skoro nieruchomość jest majątkiem osobistym, zgoda małżonka nie jest potrzebna,
• instytucja zaakceptuje prawomocny wyrok ustanawiający rozdzielność majątkową,
• instytucja będzie wymagała zgody według własnego regulaminu aż do chwili wykazania zmiany ustroju majątkowego.

Dlatego oprócz działań rodzinno-prawnych warto równolegle wystąpić do operatora programu o pisemne wyjaśnienie, czy w konkretnej sytuacji – przy nieruchomości należącej do majątku osobistego – zgoda współmałżonka rzeczywiście jest wymagana.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak rozdzielność majątkowa działa w praktyce przed rozwodem i dlaczego sam konflikt małżeński nie zawsze wystarcza.

FAQ

Czy rozdzielność majątkowa powstaje automatycznie po wniesieniu pozwu o rozwód?

Nie. Sam pozew rozwodowy nie znosi wspólności majątkowej. Rozdzielność może powstać na skutek umowy notarialnej, wyroku sądu na podstawie art. 52 K.r.o. albo z innych przyczyn przewidzianych w ustawie, np. ubezwłasnowolnienia czy ogłoszenia upadłości jednego z małżonków.

Czy można uzyskać rozdzielność z datą wsteczną?

Tak, ale tylko wyjątkowo. Zgodnie z art. 52 § 2 K.r.o. sąd może oznaczyć dzień wcześniejszy niż dzień wniesienia pozwu, jeżeli przemawiają za tym szczególne okoliczności, np. wcześniejsza trwała separacja faktyczna i całkowity rozpad wspólnoty gospodarczej.

Czy brak zgody małżonka zawsze blokuje dotację?

Nie zawsze. To zależy od treści regulaminu programu oraz od tego, czy nieruchomość należy do majątku wspólnego czy osobistego. Warto żądać od instytucji pisemnego wskazania podstawy wymogu zgody.

Czy po ustanowieniu rozdzielności drugi małżonek straci prawo do rozliczenia wcześniejszych nakładów?

Nie. Rozdzielność nie usuwa automatycznie roszczeń dotyczących wcześniej poniesionych wydatków i nakładów z majątku wspólnego na majątek osobisty. Takie rozliczenia mogą być dochodzone przy podziale majątku na podstawie art. 45 § 1 K.r.o.

Czy umowę o rozdzielności można podpisać w trakcie sprawy rozwodowej?

Tak, jeżeli oboje małżonkowie są zgodni. Wymaga to aktu notarialnego zgodnie z art. 47 § 1 K.r.o. Więcej o formalnościach opisuje materiał: umowa o rozdzielności.

Źródła

• art. 33, art. 36 § 2, art. 37 § 1, art. 45 § 1, art. 47 § 1, art. 52 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy,
• art. 17 pkt 4 i art. 41 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego,
• art. 27 pkt 6 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych,
• postanowienie Sądu Najwyższego z 3 listopada 2010 r., sygn. akt V CZ 78/10.