Nieujawnione dochody i darowizny sprzed lat – skutki podatkowe

Na czym polega problem ze starymi pieniędzmi?

Sam fakt posiadania oszczędności na rachunku bankowym nie oznacza automatycznie, że urząd skarbowy naliczy podatek. Ryzyko pojawia się zwykle wtedy, gdy podatnik finansuje większy wydatek, np. zakup mieszkania, domu, działki, drogiego samochodu albo większą lokatę, a oficjalne dochody z poprzednich lat nie pokazują, skąd mogły pochodzić środki.

W praktyce trzeba rozdzielić kilka możliwych źródeł pieniędzy. Inaczej ocenia się dochody z pracy, inaczej środki zarobione za granicą, inaczej odsetki bankowe, a jeszcze inaczej darowizny od rodziny. Jeżeli podatnik miesza te źródła i przedstawia tylko ogólne wyjaśnienie, że były to stare oszczędności, urząd może żądać dokładniejszych dowodów.

Najważniejsze jest to, czy da się wykazać tytuł uzyskania pieniędzy, przybliżoną kwotę, okres ich uzyskania oraz dalszą historię środków. Samo stwierdzenie, że pieniądze pochodzą z pracy na czarno, z zagranicy albo od ojca, zwykle nie wystarczy.

Kiedy urząd może zastosować 75% PIT?

Zasady opodatkowania przychodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach albo pochodzących ze źródeł nieujawnionych wynikają przede wszystkim z art. 20 ust. 1b oraz rozdziału 5a ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, w szczególności z art. 25b-25g tej ustawy.

Urząd porównuje wydatki i zgromadzone mienie z przychodami, które podatnik może wykazać jako:

• opodatkowane, czyli takie, których źródło, kwota i okres uzyskania są możliwe do ustalenia oraz które zostały prawidłowo rozliczone;
• nieopodatkowane, czyli wolne od podatku, niepodlegające opodatkowaniu albo takie, w odniesieniu do których zobowiązanie podatkowe nie powstało lub wygasło, np. przez przedawnienie;
• pochodzące z wcześniej zgromadzonego mienia, jeżeli podatnik potrafi wiarygodnie wykazać, kiedy i z jakiego źródła to mienie powstało.

Jeżeli wydatki lub majątek nie mają pokrycia w takich przychodach, organ może ustalić przychód nieujawniony. Zgodnie z art. 25e ustawy o PIT zryczałtowany podatek wynosi 75% podstawy opodatkowania. Podstawą opodatkowania jest co do zasady nadwyżka wydatków nad przychodami opodatkowanymi albo nieopodatkowanymi.

Nie oznacza to jednak, że każdy dawny, źle udokumentowany dochód automatycznie podlega stawce 75%. Jeżeli w postępowaniu uda się ustalić konkretne źródło pieniędzy, organ powinien ocenić je według zasad właściwych dla tego źródła. Dopiero brak wiarygodnego pokrycia wydatków może prowadzić do sankcyjnego opodatkowania.

Czy przedawnione dochody nadal mogą mieć znaczenie?

Przedawnienie zaległości podatkowej i możliwość wykazania pochodzenia pieniędzy to dwie różne sprawy. Co do zasady zobowiązanie podatkowe przedawnia się z upływem 5 lat, licząc od końca roku kalendarzowego, w którym upłynął termin płatności podatku. Bieg przedawnienia może jednak zostać zawieszony albo przerwany w przypadkach przewidzianych w Ordynacji podatkowej.

Jeżeli podatnik twierdzi, że obecny majątek pochodzi z dawnych zarobków, organ może badać, czy takie zarobki rzeczywiście istniały i czy mogły pokryć obecne wydatki. Przedawnienie może więc pomóc, ale nie zastępuje dowodów. Trzeba wykazać co najmniej okres pracy, realną wysokość zarobków, sposób przechowywania pieniędzy i ich dalszy przepływ.

Przy dochodach z pracy za granicą dodatkowe znaczenie ma rezydencja podatkowa. Osoba mająca miejsce zamieszkania dla celów podatkowych w Polsce rozlicza zasadniczo całość swoich dochodów, z uwzględnieniem właściwej umowy o unikaniu podwójnego opodatkowania. Nierezydent rozlicza w Polsce co do zasady tylko dochody osiągnięte na terytorium Polski, chyba że umowa międzynarodowa stanowi inaczej.

Darowizny od ojca i najbliższej rodziny

Pieniądze przekazywane przez ojca, matkę, dziadków, dzieci albo małżonka mogą być darowizną. W najbliższej rodzinie przepisy przewidują pełne zwolnienie z podatku, ale przy większych nabyciach jest ono warunkowe. Nie wystarczy samo pokrewieństwo.

Aktualna kwota z art. 9 ust. 1 pkt 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn wynosi 36 120 zł. Przy wielokrotnych nabyciach od tej samej osoby nie stosuje się prostego ruchomego okresu 5 lat. Do wartości ostatniego nabycia dolicza się wartość rzeczy i praw majątkowych nabytych od tej samej osoby w roku, w którym nastąpiło ostatnie nabycie, oraz w 5 latach poprzedzających ten rok. Jeżeli tak obliczona wartość przekracza 36 120 zł, dla zachowania zwolnienia przewidzianego dla najbliższej rodziny co do zasady konieczne jest zgłoszenie nabycia na formularzu SD-Z2 w terminie 6 miesięcy, chyba że zachodzi ustawowy wyjątek od obowiązku zgłoszenia.

Przy darowiźnie pieniężnej przekraczającej wskazany próg konieczne jest również udokumentowanie otrzymania pieniędzy dowodem przekazania na rachunek płatniczy nabywcy, jego rachunek w banku lub SKOK albo przekazem pocztowym. Po uchwale siedmiu sędziów NSA z 20 marca 2023 r., sygn. III FPS 3/22, bezpieczne stanowisko jest takie, że przekazanie powinno nastąpić przez darczyńcę na rzecz obdarowanego w sposób wskazany w ustawie. Sama późniejsza wpłata przez obdarowanego otrzymanej wcześniej gotówki na własny rachunek może nie wystarczyć do zastosowania zwolnienia.

Od 7 stycznia 2026 r. obowiązuje art. 4c ustawy o podatku od spadków i darowizn. Pozwala on na wniosek podatnika przywrócić m.in. termin na zgłoszenie SD-Z2, jeżeli podatnik uprawdopodobni, że uchybienie terminowi nastąpiło bez jego winy. Wniosek trzeba złożyć w ciągu 7 dni od dnia ustania przyczyny uchybienia i jednocześnie dokonać czynności, której termin został przekroczony, czyli złożyć właściwe zgłoszenie SD-Z2.

Ta możliwość nie jest jednak sposobem na naprawienie każdej wieloletniej, niezgłoszonej darowizny. Nowe przepisy dotyczą nabyć dokonanych od 7 stycznia 2026 r. oraz nabyć wcześniejszych tylko wtedy, gdy sześciomiesięczny termin na zgłoszenie nie upłynął do 7 stycznia 2026 r. Przywrócenie terminu nie usuwa też innych warunków zwolnienia, w szczególności wymogu właściwego udokumentowania darowizny pieniężnej, jeżeli taki wymóg ma zastosowanie.

Największe ryzyko powstaje wtedy, gdy podatnik dopiero w toku czynności sprawdzających, kontroli podatkowej, kontroli celno-skarbowej albo postępowania podatkowego powołuje się na niezgłoszoną darowiznę. Z art. 6 ust. 4 ustawy o podatku od spadków i darowizn wynika, że w takiej sytuacji obowiązek podatkowy może powstać z chwilą powołania się przed organem na fakt nabycia. Art. 15 ust. 4 tej ustawy przewiduje natomiast 20% stawkę podatku, jeżeli obowiązek podatkowy powstał wskutek takiego powołania się, a należny podatek od nabycia nie został wcześniej zapłacony.

Dlatego wyjaśnienie przed urzędem, że pieniądze pochodziły od rodziny, trzeba przygotować szczególnie ostrożnie. W niektórych sprawach powołanie się na darowiznę może zmniejszyć ryzyko 75% PIT, ale jednocześnie otworzyć spór o podatek od darowizny.

Odsetki bankowe i lokaty

Odsetki od polskich lokat i rachunków bankowych są zasadniczo opodatkowane zryczałtowanym podatkiem pobieranym przez bank jako płatnika. Jeżeli bank pobierał podatek, same odsetki są zwykle łatwiejsze do wykazania na podstawie historii rachunku i zestawień bankowych.

Problem może jednak dotyczyć kapitału początkowego. Jeżeli podatnik założył lokatę z pieniędzy, których pochodzenia nie potrafi wykazać, urząd może badać nie odsetki, lecz źródło środków wpłaconych na lokatę. Przy rachunkach zagranicznych trzeba dodatkowo sprawdzić, czy odsetki były rozliczane zgodnie z polskimi zasadami rezydencji podatkowej i właściwą umową międzynarodową.

Zakup mieszkania, domu albo samochodu za stare oszczędności

Zakup nieruchomości albo samochodu za stare oszczędności jest oczywiście dopuszczalny. Trzeba jednak pamiętać, że taka transakcja zostawia ślad w dokumentach bankowych, notarialnych, deklaracjach PCC, rejestrach i systemach Krajowej Administracji Skarbowej. To właśnie duży zakup często uruchamia pytania o źródło finansowania.

Najbezpieczniejsze są sytuacje, w których środki mają czytelną historię: wpływały na rachunek, były przechowywane na lokatach, pochodziły z umów, rozliczeń podatkowych, przelewów od rodziny albo udokumentowanej pracy za granicą. Najtrudniejsze dowodowo są wieloletnie oszczędności gotówkowe, wpłaty bez opisów, darowizny do ręki oraz brak jakichkolwiek dokumentów potwierdzających dochody.

Przy zakupie samochodu od osoby prywatnej trzeba pamiętać również o podatku od czynności cywilnoprawnych, jeżeli transakcja nie jest opodatkowana VAT i nie korzysta ze zwolnienia. Przy nieruchomości część rozliczeń podatkowych obsługuje notariusz, ale nie zwalnia to podatnika z obowiązku wykazania, skąd miał środki na cenę.

Odpowiedzialność karna skarbowa

W sprawach dotyczących nieujawnionych dochodów może pojawić się również odpowiedzialność karna skarbowa. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, w których podatnik nie ujawnił przedmiotu lub podstawy opodatkowania, nie złożył deklaracji albo podał nieprawdę w deklaracji lub oświadczeniu. W zależności od okoliczności mogą wchodzić w grę m.in. art. 54 albo art. 56 Kodeksu karnego skarbowego.

Nie każda nieprawidłowość oznacza automatycznie przestępstwo skarbowe. Znaczenie mają wysokość podatku narażonego na uszczuplenie, wina, czas zdarzenia, przedawnienie karalności i to, czy zobowiązanie podatkowe nadal istnieje. Zgodnie z art. 44 § 2 Kodeksu karnego skarbowego karalność przestępstwa skarbowego polegającego na uszczupleniu lub narażeniu na uszczuplenie należności publicznoprawnej ustaje także wtedy, gdy nastąpiło przedawnienie tej należności.

Najbardziej ryzykowne jest tworzenie fikcyjnych dokumentów, dopasowywanie historii do oczekiwanego wyniku albo składanie nieprawdziwych oświadczeń. To może spowodować nowe problemy, niezależne od dawnych zaniedbań podatkowych.

Jak przygotować się do pytań urzędu?

Przed większym zakupem albo przed odpowiedzią na pismo z urzędu warto przygotować chronologię pochodzenia środków. Powinna ona pokazywać, kiedy podatnik uzyskiwał pieniądze, z jakiego tytułu, w jakich kwotach, kiedy wpłacał je na konto, kiedy zakładał lokaty i jakie środki miał do dyspozycji w poszczególnych latach.

Przydatne mogą być w szczególności:

• historia rachunków bankowych i lokat;
• potwierdzenia wpłat, wypłat, przelewów i wymiany walut;
• umowy, paski płacowe, zaświadczenia, rozliczenia podatkowe i dokumenty pracy za granicą;
• dokumenty potwierdzające rezydencję podatkową albo pobyt poza Polską;
• dowody przekazań rodzinnych, umowy darowizny, potwierdzenia przelewów i zgłoszenia SD-Z2;
• w kwalifikowanych przypadkach z 2026 r. dokumenty pozwalające uprawdopodobnić brak winy w uchybieniu terminowi SD-Z2 oraz datę ustania przyczyny opóźnienia;
• korespondencja rodzinna lub dokumenty wyjaśniające cel przekazywania pieniędzy, jeżeli mają znaczenie dla sprawy;
• umowy sprzedaży, akty notarialne, potwierdzenia ceny i dokumenty dotyczące planowanego zakupu.

Jeżeli dokumentów jest mało, tym ważniejsze jest spójne przedstawienie faktów. W sprawach o nieujawnione źródła organ ocenia całość materiału dowodowego. Sprzeczne wyjaśnienia, nagłe zmiany wersji i nieprecyzyjne twierdzenia mogą działać na niekorzyść podatnika.

FAQ

Czy urząd skarbowy może pytać o pieniądze sprzed kilkunastu lat?

Tak, jeżeli podatnik finansuje nimi obecny wydatek albo urząd bada, czy zgromadzony majątek ma pokrycie w legalnych źródłach. Przedawnienie dawnych zobowiązań nie zawsze kończy problem dowodowy.

Czy po 5 latach nie grozi już 75% PIT?

Nie można tego ująć tak prosto. Przedawnienie może mieć znaczenie, ale podatnik nadal powinien wykazać, że obecny wydatek został sfinansowany z przychodów opodatkowanych albo legalnie nieopodatkowanych.

Czy gotówka od ojca jest zawsze zwolniona z podatku?

Nie. Jeżeli łączna wartość nabyć ustalona według zasad ustawowych przekracza 36 120 zł, pełne zwolnienie dla najbliższej rodziny wymaga spełnienia warunków z art. 4a, w tym co do zasady terminowego SD-Z2 i właściwego udokumentowania darowizny pieniężnej. Gotówka przekazana do ręki może nie spełniać wymogu dokumentacyjnego. Od 7 stycznia 2026 r. w kwalifikowanych przypadkach można wnioskować o przywrócenie uchybionego terminu SD-Z2, ale nie naprawia to braku wymaganego dowodu przekazania pieniędzy i nie obejmuje automatycznie wszystkich dawnych darowizn.

Kiedy grozi 20% podatek od darowizny?

Ryzyko 20% podatku pojawia się m.in. wtedy, gdy obowiązek podatkowy powstaje wskutek powołania się przed organem na niezgłoszoną darowiznę, a należny podatek od tego nabycia nie został wcześniej zapłacony. Wynika to z art. 15 ust. 4 ustawy o podatku od spadków i darowizn.

Czy odsetki od lokat mogą być problemem?

Odsetki z polskich lokat są zwykle rozliczane przez bank jako płatnika. Problem może dotyczyć kapitału, z którego lokata została założona, jeżeli podatnik nie potrafi wykazać jego pochodzenia.

Czy warto samemu pisać do urzędu z wyjaśnieniami?

Nie zawsze. Przed wysłaniem pisma warto sprawdzić dokumenty, terminy, możliwe przedawnienie i skutki powołania się na darowiznę. Nieprzemyślane wyjaśnienie może pogorszyć sytuację podatnika.

Jakie dokumenty są najważniejsze?

Najważniejsze są dokumenty pokazujące tytuł, kwotę i okres uzyskania pieniędzy: historia rachunków, potwierdzenia przelewów i wpłat, dokumenty pracy za granicą, rozliczenia podatkowe, umowy, dowody darowizn i dokumenty lokat. Jeżeli sprawa dotyczy spóźnionego SD-Z2 i nabycie kwalifikuje się do nowych zasad obowiązujących od 7 stycznia 2026 r., trzeba również zgromadzić materiał uprawdopodobniający brak winy w uchybieniu terminowi oraz ustalić, kiedy ustała jego przyczyna, ponieważ od tej daty biegnie 7-dniowy termin na wniosek.

Podsumowanie

Nieujawnione dochody, stare oszczędności, zarobki z zagranicy i darowizny rodzinne mogą mieć istotne znaczenie podatkowe nawet po wielu latach, jeżeli podatnik finansuje z nich większy zakup. Najpoważniejsze ryzyka to 75% PIT od przychodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach oraz 20% podatek od niezgłoszonej darowizny, jeżeli spełnione są ustawowe warunki zastosowania tej stawki.

W takiej sprawie nie należy zakładać automatycznie, że wszystko jest bezpieczne tylko dlatego, że środki są stare. Trzeba oddzielnie ocenić dochody z pracy, zagraniczne zarobki, darowizny, odsetki bankowe, dokumenty i ewentualne przedawnienie. W przypadku darowizn trzeba dodatkowo prawidłowo ustalić okres sumowania nabyć, a przy spóźnionym SD-Z2 sprawdzić, czy konkretne nabycie może korzystać z obowiązującej od 7 stycznia 2026 r. procedury przywrócenia terminu.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych - ISAP
2. Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn, tekst jednolity ogłoszony w 2026 r. - ELI
3. Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa - ISAP
4. Ustawa z dnia 10 września 1999 r. Kodeks karny skarbowy - ISAP
5. Uchwała 7 sędziów NSA z dnia 20 marca 2023 r., sygn. III FPS 3/22 - BIP NSA
6. Ministerstwo Finansów, Nabycie spadku lub darowizny w najbliższej rodzinie - zwolnienie od podatku - podatki.gov.pl