Wezwanie jako świadek w sprawie paserstwa akcyzowego – co robić?

Wezwanie jako świadek – co to w praktyce oznacza?

Jeżeli otrzymałeś wezwanie z urzędu skarbowego albo urzędu celno-skarbowego do stawienia się w charakterze świadka, to na tym etapie formalnie nie jesteś podejrzanym. Organ chce od Ciebie uzyskać informacje dotyczące sprawy, np. okoliczności zamówienia tytoniu, osoby, dla której zamówienie było składane, płatności, odbioru przesyłki czy korespondencji ze sprzedawcą.

Obowiązek stawienia się wynika z art. 177 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego. W postępowaniu karnym skarbowym przepisy Kodeksu postępowania karnego stosuje się odpowiednio na podstawie art. 113 § 1 ustawy z dnia 10 września 1999 r. – Kodeks karny skarbowy. Jeżeli więc wezwanie jest prawidłowe, co do zasady należy się stawić.

Jeżeli termin jest zbyt krótki z powodu choroby, niepełnosprawności, problemów z dojazdem albo innej realnej przeszkody, warto niezwłocznie skontaktować się z organem i złożyć wniosek o zmianę terminu albo o przesłuchanie w sposób dostosowany do sytuacji zdrowotnej. W konkretnych stanach faktycznych znaczenie może mieć także art. 117 § 2a Kodeksu postępowania karnego, gdy niestawiennictwo zostało należycie usprawiedliwione.

Czym jest paserstwo akcyzowe?

Paserstwo akcyzowe zostało opisane w art. 65 § 1 ustawy z dnia 10 września 1999 r. – Kodeks karny skarbowy. Przepis ten penalizuje m.in. nabywanie, przechowywanie, przewożenie, przesyłanie lub przenoszenie wyrobów akcyzowych stanowiących przedmiot czynu zabronionego określonego m.in. w art. 63–64, art. 69 § 1 lub 3, art. 69a, art. 73 albo art. 73a Kodeksu karnego skarbowego, a także pomaganie w ich zbyciu, przyjmowanie tych wyrobów albo pomaganie w ich ukryciu.

W praktyce chodzi zwykle o tytoń, papierosy, alkohol albo inne wyroby akcyzowe, które pochodzą z nielegalnego źródła albo nie zostały prawidłowo oznaczone i opodatkowane. To, czy w danej sprawie mamy do czynienia z przestępstwem skarbowym czy wykroczeniem skarbowym, zależy od wartości uszczuplenia i ustawowego progu określanego według art. 53 § 3 i § 6 Kodeksu karnego skarbowego.

Nie da się jednak uczciwie ocenić odpowiedzialności bez znajomości dokładnych faktów: co zostało kupione, od kogo, w jakiej ilości, kto płacił, kto odbierał przesyłkę i czy kupujący miał świadomość nielegalnego pochodzenia towaru.

Jakie prawa ma świadek podczas przesłuchania?

Najważniejsze jest to, że świadek nie musi odpowiadać na każde pytanie bez wyjątku. Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego świadek może uchylić się od odpowiedzi na pytanie, jeżeli udzielenie odpowiedzi mogłoby narazić jego lub osobę dla niego najbliższą na odpowiedzialność za przestępstwo albo przestępstwo skarbowe. W postępowaniu karnym skarbowym przepis ten stosuje się odpowiednio na podstawie art. 113 § 1 Kodeksu karnego skarbowego.

W praktyce warto z tego prawa skorzystać wtedy, gdy pytanie dotyczy bezpośrednio Twojego udziału w zakupie, zamówieniu, płatności, odbiorze czy dalszym przekazaniu tytoniu lub innego wyrobu akcyzowego, a odpowiedź mogłaby prowadzić do postawienia zarzutów Tobie albo osobie bliskiej.

Jeżeli jesteś osobą najbliższą dla podejrzanego lub oskarżonego, może mieć znaczenie również art. 182 § 1 Kodeksu postępowania karnego, który daje prawo odmowy zeznań. To jednak wymaga oceny relacji rodzinnej w konkretnej sprawie.

Masz też obowiązek mówić prawdę wtedy, gdy składasz zeznania. Złożenie fałszywych zeznań może prowadzić do odpowiedzialności z art. 233 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, chyba że zachodzą szczególne okoliczności przewidziane w dalszych paragrafach tego przepisu. Bezpieczniej jest odmówić odpowiedzi na konkretne pytanie niż podać wersję „na pamięć” lub domyślać się faktów.

Czy można zostać ukaranym mimo wezwania tylko jako świadek?

Tak, taka możliwość istnieje, ale nie wynika automatycznie z samego wezwania. Jeżeli z Twoich zeznań, dokumentów albo innych dowodów będzie wynikało, że sam mogłeś popełnić czyn zabroniony, organ może zmienić ocenę Twojej roli procesowej. Wtedy nie powinieneś być dalej przesłuchiwany jak zwykły świadek co do okoliczności obciążających Ciebie.

W orzecznictwie i praktyce procesowej podkreśla się, że prawo do obrony oraz zakaz zmuszania do samooskarżenia mają realne znaczenie także w sprawach karnych skarbowych. Dlatego tak istotne jest, aby nie składać pochopnych oświadczeń i wyraźnie zgłaszać, że korzystasz z art. 183 § 1 Kodeksu postępowania karnego, gdy pytanie może Cię obciążyć.

Czy brak świadomości bezprawności ma znaczenie?

Tak, ale tylko w określonych warunkach. Zgodnie z art. 10 § 4 ustawy z dnia 10 września 1999 r. – Kodeks karny skarbowy nie popełnia przestępstwa skarbowego ani wykroczenia skarbowego ten, kto dopuszcza się czynu zabronionego w usprawiedliwionej nieświadomości jego karalności.

To nie oznacza, że samo stwierdzenie „nie wiedziałem” wystarczy. Organ bada, czy błąd był rzeczywiście usprawiedliwiony. Znaczenie mogą mieć m.in. sposób oferowania towaru, brak oczywistych sygnałów nielegalności, jednorazowy charakter zdarzenia, działanie na prośbę innej osoby, brak doświadczenia w obrocie wyrobami tytoniowymi oraz treść korespondencji ze sprzedawcą.

Warto więc zachować i okazać dowody potwierdzające, jak wyglądała sytuacja w chwili zakupu: ofertę, wiadomości SMS, historię zamówienia, potwierdzenia przelewów, dane odbioru przesyłki. Jeżeli masz wiadomość od ciotki z prośbą o złożenie zamówienia, może to być ważny dowód co do motywacji i przebiegu zdarzenia, choć nie daje automatycznie pełnej ochrony.

Znaczenie może mieć również wyrok Sądu Najwyższego z 26 listopada 2020 r., sygn. V KK 237/20, w którym podkreślono rolę usprawiedliwionej nieświadomości karalności czynu na gruncie art. 10 § 4 Kodeksu karnego skarbowego.

Czy pomocnictwo przy wykroczeniu skarbowym ma znaczenie?

Tak, to bardzo ważna kwestia, ale trzeba ją formułować precyzyjnie. Zgodnie z art. 20 § 2 ustawy z dnia 10 września 1999 r. – Kodeks karny skarbowy przepisy art. 18 § 2 i 3 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny o sprawstwie kierowniczym, polecającym oraz pomocnictwie stosuje się do przestępstw skarbowych. Nie stosuje się ich natomiast do wykroczeń skarbowych.

To oznacza, że jeżeli w sprawie wchodziłoby w grę wyłącznie wykroczenie skarbowe, sama konstrukcja pomocnictwa nie stanowi podstawy odpowiedzialności tak jak przy przestępstwie skarbowym. Nie można jednak z góry zakładać, że każdy przypadek zamówienia „dla kogoś” jest prawnie obojętny. Organ może badać, czy dana osoba nie była bezpośrednim nabywcą, odbiorcą albo współsprawcą czynu, a to zależy już od faktów i zebranych dowodów.

Czy orzeczenie o niepełnosprawności trzeba dołączyć do zeznań?

Nie ma ogólnego obowiązku dołączania orzeczenia o niepełnosprawności do zeznań. Taki dokument warto jednak okazać albo dołączyć, jeżeli ma znaczenie praktyczne dla przebiegu czynności, np. potrzebujesz dostosowania terminu, przerw, pomocy osoby towarzyszącej, ograniczenia czasu przesłuchania albo masz trudności z samodzielnym dojazdem.

Orzeczenie może też pośrednio potwierdzać Twoją sytuację osobistą i finansową, ale samo w sobie nie wyłącza odpowiedzialności za czyn skarbowy. Jeżeli pobierasz rentę socjalną i nie pracujesz, informacje te mogą mieć znaczenie pomocnicze dla oceny sytuacji życiowej, a w dalszym etapie ewentualnie także przy wymiarze kary lub rozstrzygnięciach incydentalnych.

Jeżeli Twój stan zdrowia utrudnia udział w czynności, zgłoś to przed terminem przesłuchania, najlepiej pisemnie lub mailowo do organu prowadzącego postępowanie. W niektórych sytuacjach potrzebne będzie zaświadczenie lekarskie albo inna dokumentacja potwierdzająca przeszkodę.

Jak przygotować się do przesłuchania?

Przed przesłuchaniem nie warto układać „wersji obronnej”. Lepiej przypomnieć sobie fakty i przygotować dokumenty. Jeżeli czegoś nie pamiętasz, powiedz wprost, że nie pamiętasz. Jeżeli pytanie może Cię obciążyć, zgłoś, że korzystasz z prawa z art. 183 § 1 Kodeksu postępowania karnego.

Co grozi za niestawienie się?

Świadek, który bez usprawiedliwienia nie stawi się na wezwanie, może ponieść konsekwencje procesowe. Zgodnie z art. 285 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego na świadka, który bez należytego usprawiedliwienia nie stawił się na wezwanie, można nałożyć karę pieniężną, a ponadto można zarządzić jego przymusowe doprowadzenie. W sprawach karnych skarbowych przepis ten stosuje się odpowiednio przez art. 113 § 1 Kodeksu karnego skarbowego.

Jeżeli masz ważną przeszkodę, nie ignoruj wezwania. Trzeba zareagować przed terminem albo jak najszybciej po nim, wskazując przyczynę i dołączając dowody usprawiedliwiające nieobecność.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak w praktyce mogą wyglądać podobne sprawy i które elementy zwykle okazują się najważniejsze dla oceny ryzyka.

FAQ

Czy jako świadek muszę iść na przesłuchanie?

Co do zasady tak. Obowiązek stawiennictwa wynika z art. 177 § 1 Kodeksu postępowania karnego. Jeśli masz ważną przeszkodę, trzeba ją niezwłocznie usprawiedliwić.

Czy mogę odmówić odpowiedzi na pytanie?

Tak, jeżeli odpowiedź mogłaby narazić Ciebie albo osobę najbliższą na odpowiedzialność za przestępstwo skarbowe lub wykroczenie skarbowe. Podstawą jest art. 183 § 1 Kodeksu postępowania karnego stosowany odpowiednio w sprawach karnych skarbowych.

Czy SMS od krewnej z prośbą o zakup ma znaczenie?

Tak, może potwierdzać przebieg zdarzenia, motyw działania i to, że zakup był wykonywany na czyjąś prośbę. Nie wyłącza jednak automatycznie odpowiedzialności – organ oceni cały materiał dowodowy.

Czy brak wiedzy o nielegalności zakupu wystarczy?

Nie zawsze. Trzeba wykazać, że nieświadomość karalności była usprawiedliwiona w rozumieniu art. 10 § 4 Kodeksu karnego skarbowego.

Czy orzeczenie o niepełnosprawności warto zabrać?

Tak, jeśli stan zdrowia wpływa na możliwość dojazdu, czas trwania czynności albo potrzebę szczególnej organizacji przesłuchania. Nie jest to jednak dokument obowiązkowy w każdej sprawie.

Podsumowanie

W opisanej sytuacji najważniejsze jest rozróżnienie między rolą świadka a ryzykiem przejścia do odpowiedzialności karnej skarbowej. Samo wezwanie nie oznacza jeszcze zarzutów, ale wymaga ostrożności. Warto stawić się przygotowanym, zabrać dokumenty i wiadomości potwierdzające okoliczności zakupu, nie zgadywać odpowiedzi oraz korzystać z prawa odmowy odpowiedzi na pytania mogące prowadzić do samoobciążenia.

Jeżeli sprawa dotyczy zamówienia tytoniu dla członka rodziny, ocena prawna będzie zależała przede wszystkim od tego, kto faktycznie inicjował zakup, kto płacił, kto odbierał towar i czy istniały wyraźne sygnały, że towar pochodzi z nielegalnego źródła.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 10 września 1999 r. – Kodeks karny skarbowy – ISAP
2. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego – ISAP
3. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny – ISAP
4. Wyrok Sądu Najwyższego z 26 listopada 2020 r., V KK 237/20.