Wypowiedzenie umowy przez adwokata w trakcie procesu – zwrot wynagrodzenia

Wypowiedzenie umowy przez adwokata lub radcę prawnego – czy to jest dopuszczalne?

Tak. Umowa o prowadzenie sprawy przez adwokata albo radcę prawnego jest co do zasady traktowana jako umowa o świadczenie usług, do której stosuje się odpowiednio przepisy o zleceniu na podstawie art. 750 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. To oznacza, że zastosowanie ma przede wszystkim art. 746 Kodeksu cywilnego.

Zgodnie z art. 746 § 2 Kodeksu cywilnego przyjmujący zlecenie może je wypowiedzieć w każdym czasie. Jeżeli jednak zlecenie jest odpłatne, a wypowiedzenie nastąpiło bez ważnego powodu, przyjmujący zlecenie odpowiada za szkodę.

W praktyce sam fakt wypowiedzenia umowy przez pełnomocnika nie jest więc automatycznie bezprawny. Kluczowe są jednak trzy kwestie: czy istniał ważny powód, ile pracy faktycznie wykonano oraz czy klient poniósł przez nagłe zakończenie współpracy dodatkową szkodę.

Osobno trzeba odróżnić umowę o prowadzenie sprawy od pełnomocnictwa procesowego. Pełnomocnictwo można odwołać albo wypowiedzieć, ale w toku sprawy sądowej ważne są także przepisy procesowe dotyczące skuteczności tych czynności wobec sądu i innych uczestników postępowania. Jeżeli potrzebujesz szerszego omówienia kwestii procesowych, zobacz także postępowanie cywilne.

Na jakiej podstawie można żądać zwrotu wynagrodzenia?

Najważniejszy jest art. 746 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego. Z tych przepisów wynika, że po wypowiedzeniu zlecenia należy rozliczyć to, co już wykonano. Jeżeli klient zapłacił honorarium z góry za całość prowadzenia sprawy, a pełnomocnik wykonał tylko część czynności, powinien zachować jedynie wynagrodzenie odpowiadające wykonanej pracy oraz ewentualnie zwrot wydatków rzeczywiście poniesionych w interesie klienta.

Nie ma przepisu, który pozwalałby automatycznie zatrzymać 100% wynagrodzenia tylko dlatego, że umowa przewidywała ryczałt za całą sprawę. Nawet przy wynagrodzeniu ryczałtowym znaczenie ma treść umowy, zakres wykonanych czynności i etap sprawy. Jeżeli umowa zawiera postanowienia skrajnie niekorzystne dla klienta, ich skuteczność może wymagać odrębnej oceny, zwłaszcza gdy klient działał jako konsument.

Znaczenie ma również art. 734 § 1 Kodeksu cywilnego, który określa istotę zlecenia, oraz art. 735 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym za wykonanie zlecenia należy się wynagrodzenie, jeżeli ani z umowy, ani z okoliczności nie wynika, że przyjmujący zlecenie zobowiązał się wykonać je bez wynagrodzenia. Wynagrodzenie należy się więc za usługę faktycznie wykonaną, a nie za samą gotowość do dalszego działania przez czas nieograniczony.

Co jest „ważnym powodem” wypowiedzenia umowy przez pełnomocnika?

Kodeks cywilny nie zawiera zamkniętej listy ważnych powodów. Ocena zawsze zależy od stanu faktycznego. W praktyce za ważny powód mogą zostać uznane na przykład:

• utrata zaufania pomiędzy klientem a pełnomocnikiem,
• brak współdziałania klienta, np. nieprzekazywanie dokumentów lub informacji potrzebnych do prowadzenia sprawy,
• żądanie przez klienta działań sprzecznych z prawem lub zasadami etyki zawodowej,
• trwały konflikt interesów,
• brak płatności za usługi, jeżeli umowa przewidywała wynagrodzenie etapowe albo klient zalega z dodatkowymi kosztami,
• przeszkody osobiste lub zdrowotne uniemożliwiające dalsze prowadzenie sprawy.

W odniesieniu do adwokatów i radców prawnych znaczenie mają również regulacje etyczne. Adwokat wykonuje zawód na podstawie ustawy z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze, a radca prawny na podstawie ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych. Zasady etyki zawodowej nakazują ochronę interesów klienta, lojalność oraz takie zakończenie współpracy, które nie naraża klienta na niepotrzebną szkodę procesową.

Jeżeli więc pełnomocnik wypowiedział umowę nagle, tuż przed rozprawą lub terminem do wniesienia środka zaskarżenia, bez przekazania akt i bez możliwości zorganizowania zastępstwa, rośnie ryzyko uznania, że działał w sposób nienależyty, a nawet wyrządził szkodę.

Ile pieniędzy można odzyskać po wypowiedzeniu umowy?

Nie da się tego ustalić automatycznie według jednego wzoru. Trzeba porównać:

• treść zawartej umowy,
• zakres czynności, które pełnomocnik miał wykonać,
• czynności rzeczywiście wykonane,
• etap sprawy, na którym doszło do wypowiedzenia,
• poniesione wydatki, np. opłaty, dojazdy, koszty odpisów, jeżeli umowa przewidywała ich odrębne rozliczenie.

Jeżeli pełnomocnik przygotował tylko pozew albo odpowiedź na pozew, a następnie zrezygnował z prowadzenia sprawy przed rozprawami i dalszymi pismami, klient zwykle ma podstawy żądać zwrotu istotnej części wynagrodzenia. Jeżeli natomiast sprawa była już niemal zakończona i większość pracy została wykonana, zwrot może być odpowiednio mniejszy.

Warto zażądać szczegółowego rozliczenia: jakie pisma sporządzono, kiedy odbyły się konsultacje, ile rozpraw obsłużono, jakie dokumenty przeanalizowano. To ułatwia ocenę, czy zatrzymana część honorarium jest proporcjonalna.

Zobacz również:

• wypowiedzenie umowy o współpracy
• rozliczenie z adwokatem po wygranej sprawie

Czy można żądać odszkodowania?

Tak, ale tylko w określonych warunkach. Podstawą jest art. 746 § 2 Kodeksu cywilnego. Jeżeli zlecenie było odpłatne, a przyjmujący zlecenie wypowiedział je bez ważnego powodu, odpowiada za szkodę.

Nie wystarczy jednak samo niezadowolenie klienta. Trzeba wykazać:

• brak ważnego powodu wypowiedzenia,
• powstanie konkretnej szkody,
• związek przyczynowy między wypowiedzeniem a szkodą.

Szkodą mogą być przykładowo dodatkowe koszty pilnego zaangażowania nowego pełnomocnika, utrata opłaconego wcześniej wynagrodzenia w części nienależnie zatrzymanej albo szkoda procesowa wynikająca z niedochowania terminu. W takim przypadku, obok art. 746 § 2 Kodeksu cywilnego, znaczenie mogą mieć również ogólne przepisy odszkodowawcze, w szczególności art. 471 Kodeksu cywilnego, jeżeli doszło do nienależytego wykonania zobowiązania.

Jeżeli doszło do uchybienia terminowi procesowemu, trzeba działać równolegle: dochodzić roszczeń finansowych i jednocześnie ratować sytuację procesową, np. przez wniosek o przywrócenie terminu, jeżeli ustawowe przesłanki są spełnione. W sprawach o pełnomocnictwo pomocne może być też omówienie zagadnienia pełnomocnictwa.

Jakie dokumenty i informacje trzeba od razu odzyskać?

Po zakończeniu współpracy nie warto ograniczać się do samego żądania zwrotu pieniędzy. Trzeba przede wszystkim zabezpieczyć własną sprawę. Najlepiej niezwłocznie zażądać:

• oryginałów dokumentów przekazanych pełnomocnikowi,
• kopii wszystkich pism wysłanych do sądu i odebranych z sądu,
• informacji o bieżącym etapie sprawy,
• terminach rozpraw i terminach do dokonania czynności procesowych,
• rozliczenia kosztów i wynagrodzenia,
• potwierdzenia wypowiedzenia pełnomocnictwa, jeżeli zostało już złożone do sądu.

W praktyce najlepiej wystąpić o to mailowo i pisemnie, aby został ślad. Jeżeli pełnomocnik nie wydaje dokumentów, taka odmowa może mieć znaczenie dowodowe w dalszym sporze.

Jak postępować krok po kroku?

1. Przeanalizuj umowę – sprawdź, czy wynagrodzenie było ryczałtowe, etapowe, godzinowe, czy obejmowało całość postępowania i czy przewidziano zasady rozwiązania współpracy.
2. Zażądaj rozliczenia – poproś o wyszczególnienie wykonanych czynności, poniesionych wydatków i podstawy zatrzymania określonej części honorarium.
3. Odbierz akta i dokumenty – to priorytet, szczególnie gdy sprawa nadal toczy się w sądzie.
4. Wyślij wezwanie do zapłaty – wskaż kwotę, termin zapłaty i podstawę prawną, np. art. 746 § 2 Kodeksu cywilnego, a zależnie od sytuacji także art. 471 Kodeksu cywilnego.
5. Zabezpiecz terminy procesowe – jeżeli sprawa trwa, natychmiast ustal, co trzeba zrobić w sądzie.
6. Rozważ skargę dyscyplinarną – gdy sposób zakończenia współpracy naruszał zasady etyki zawodowej.
7. W razie potrzeby wnieś pozew o zapłatę – o zwrot części wynagrodzenia i ewentualne odszkodowanie.

Czy można złożyć skargę na adwokata lub radcę prawnego?

Tak. Jeżeli problem dotyczy nie tylko pieniędzy, ale także sposobu postępowania pełnomocnika, można rozważyć zawiadomienie właściwego organu samorządu zawodowego. W przypadku adwokata będzie to okręgowa rada adwokacka, a w przypadku radcy prawnego – właściwa okręgowa izba radców prawnych.

Skarga dyscyplinarna nie zastępuje jednak roszczenia o zwrot pieniędzy. To dwa odrębne tryby. Postępowanie dyscyplinarne służy ocenie zachowania pełnomocnika z punktu widzenia zasad wykonywania zawodu, a odzyskanie pieniędzy wymaga zwykle wezwania do zapłaty, ugody albo procesu cywilnego.

Kiedy sprawa jest szczególnie pilna?

Sytuacja wymaga natychmiastowego działania zwłaszcza wtedy, gdy:

• zbliża się termin rozprawy,
• biegnie termin do apelacji, zażalenia, sprzeciwu albo odpowiedzi na pozew,
• nie masz dokumentów i nie wiesz, co zostało już złożone do sądu,
• pełnomocnik poinformował o wypowiedzeniu wyłącznie ustnie lub bardzo późno,
• obawiasz się przedawnienia roszczenia wobec pełnomocnika.

Roszczenia majątkowe z umowy co do zasady przedawniają się na zasadach ogólnych określonych w art. 118 Kodeksu cywilnego, ale dokładny termin i początek biegu przedawnienia zależą od rodzaju roszczenia i okoliczności sprawy. Dlatego przy sporze o większą kwotę nie warto zwlekać.

FAQ

Czy adwokat może wypowiedzieć umowę bez podania przyczyny?

Może wypowiedzieć zlecenie w każdym czasie, ale jeżeli zrobi to bez ważnego powodu, a umowa była odpłatna, może odpowiadać za szkodę na podstawie art. 746 § 2 Kodeksu cywilnego.

Czy po zapłacie z góry zawsze należy mi się zwrot części pieniędzy?

Nie zawsze, ale bardzo często tak. Trzeba porównać wpłaconą kwotę z zakresem czynności rzeczywiście wykonanych przez pełnomocnika i z treścią umowy.

Czy mogę żądać wydania wszystkich dokumentów ze sprawy?

Tak. Po zakończeniu współpracy powinieneś odzyskać swoje dokumenty, kopie pism oraz informacje potrzebne do dalszego prowadzenia sprawy.

Czy najpierw trzeba wysłać wezwanie do zapłaty?

Tak jest najbezpieczniej. Wezwanie porządkuje roszczenie, wyznacza termin spełnienia świadczenia i bywa ważnym dowodem, jeśli sprawa trafi do sądu.

Czy można jednocześnie żądać zwrotu honorarium i złożyć skargę dyscyplinarną?

Tak. Zwrot pieniędzy dochodzi się cywilnie, a skarga dyscyplinarna dotyczy odpowiedzialności zawodowej pełnomocnika. Te tryby mogą być prowadzone równolegle.

Zobacz również:

• reklamacja usługi wykonanej niezgodnie z umową
• inne problemy dotyczące umów

Źródła

• art. 118, art. 471, art. 734 § 1, art. 735 § 1, art. 746 § 1 i § 2, art. 750 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• ustawa z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze
• ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych
• zasady etyki zawodowej adwokatów i radców prawnych właściwe dla wykonywania pomocy prawnej i ochrony interesów klienta