Wynagrodzenie adwokata bez pisemnej umowy – czy trzeba dopłacić?

Brak pisemnej umowy z adwokatem – co to oznacza w praktyce?

Sam brak pisemnej umowy nie powoduje nieważności uzgodnień z adwokatem. Umowa o świadczenie pomocy prawnej może zostać zawarta także ustnie. Co do jej charakteru prawnego w praktyce stosuje się art. 750 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, zgodnie z którym do umów o świadczenie usług, które nie są uregulowane innymi przepisami, stosuje się odpowiednio przepisy o zleceniu.

To oznacza, że jeśli strony nie sporządziły umowy na piśmie, nadal trzeba ustalić: jaki był zakres zlecenia, jakie czynności zostały wykonane, czy wynagrodzenie było umówione ryczałtowo, etapami czy za poszczególne działania oraz czy nastąpiło już pełne rozliczenie.

W opisanej sytuacji kluczowe znaczenie ma więc nie sam brak umowy, lecz to, czy adwokat potrafi udowodnić podstawę i wysokość żądania dopłaty 2 tys. zł.

Kiedy adwokat może żądać wynagrodzenia?

Podstawą jest art. 735 § 1 Kodeksu cywilnego. Przepis stanowi, że jeżeli ani z umowy, ani z okoliczności nie wynika, że przyjmujący zlecenie zobowiązał się wykonać je bez wynagrodzenia, za wykonanie zlecenia należy się wynagrodzenie.

Z kolei art. 735 § 2 Kodeksu cywilnego przewiduje, że jeżeli nie ma obowiązującej taryfy i nie umówiono się o wysokość wynagrodzenia, należy się wynagrodzenie odpowiadające wykonanej pracy.

W praktyce są więc dwa podstawowe warianty:

Nie można natomiast zakładać automatycznie, że każda kwota wskazana w wezwaniu do zapłaty jest należna tylko dlatego, że adwokat wykonywał jakieś czynności.

Czy stawki minimalne z rozporządzenia wiążą klienta?

Nie wprost. W sprawach adwokackich trzeba odróżnić wynagrodzenie umowne między klientem a adwokatem od stawek minimalnych używanych głównie do rozliczenia kosztów procesu i zasądzenia kosztów zastępstwa procesowego.

Obecnie kwestie stawek minimalnych reguluje rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie. Rozporządzenie to nie zastępuje jednak umowy z klientem. Jeżeli strony nie uzgodniły honorarium, stawki z rozporządzenia mogą być jedynie jednym z punktów odniesienia przy ocenie, czy żądanie adwokata jest rozsądne, ale nie przesądzają automatycznie o tym, ile klient ma dopłacić. Praktyczny przykład ustalania wynagrodzenia w sprawie spadkowej omawiamy przy honorarium adwokata za sprawę o zachowek.

Takie podejście odpowiada również utrwalonej linii orzeczniczej, zgodnie z którą przy braku ustaleń umownych trzeba badać realnie wykonaną pracę, a nie mechanicznie przyjmować dowolną kwotę.

Zobacz również:

skarga na adwokata – kiedy i jak ją złożyć?

Jakie obowiązki informacyjne ma adwokat wobec klienta?

Na gruncie zasad wykonywania zawodu adwokat powinien jasno poinformować klienta o wysokości honorarium albo o sposobie jego obliczenia. Wynika to z § 50 ust. 2 Zbioru Zasad Etyki Adwokackiej i Godności Zawodu (Kodeks etyki adwokackiej), zgodnie z którym adwokat ma obowiązek poinformować klienta o wysokości honorarium lub o sposobie jego wyliczenia, na przykład na podstawie czasu pracy.

Istotny jest także § 50 ust. 3 tego aktu, który stanowi, że niedopuszczalne jest uzależnienie zapłaty honorarium wyłącznie od ostatecznego wyniku sprawy, choć dopuszczalne jest dodatkowe wynagrodzenie za pozytywny wynik.

Jeżeli więc klient nie otrzymał jasnej informacji, ile ma zapłacić i za co, to osłabia to pozycję dowodową adwokata. Nie oznacza to jeszcze automatycznie, że jego roszczenie jest bezzasadne, ale sąd będzie oceniał tę okoliczność przy ustalaniu rzeczywistej treści umowy.

Kto musi udowodnić, że dopłata jest należna?

Zgodnie z art. 6 Kodeksu cywilnego ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z faktu tego wywodzi skutki prawne. Jeżeli więc to adwokat domaga się dodatkowych 2 tys. zł, to on powinien wykazać:

• że strony pozostawały związane umową obejmującą dane czynności,
• jaki był zakres zlecenia,
• jakie czynności zostały wykonane,
• jaka była umówiona stawka albo dlaczego żądana kwota odpowiada wykonanej pracy,
• że należność nie została już wcześniej zapłacona.

W postępowaniu cywilnym znaczenie mają nie tylko dokumenty, ale także wiadomości e-mail, SMS-y, komunikatory, potwierdzenia przelewów, pełnomocnictwa procesowe, pisma złożone w sprawie, wezwania na rozprawy czy zeznania świadków. Jeżeli płatności były przekazywane gotówką, brak pokwitowania nie zamyka drogi do obrony, ale zdecydowanie ją utrudnia.

Wpłaty gotówkowe bez pokwitowania – czy można je udowodnić?

Tak, ale wymaga to zebrania innych dowodów. W praktyce pomocne mogą być:

• zeznania osoby, która była obecna przy przekazaniu pieniędzy,
• korespondencja, w której strony potwierdzały otrzymanie kolejnych kwot albo umawiały się na zapłatę,
• notatki własne z datami spotkań i płatności,
• harmonogram sprawy i zestawienie czynności adwokata, z którego wynika, że wynagrodzenie było regulowane etapami,
• okoliczność, że adwokat kontynuował sprawę przez dłuższy czas bez zgłaszania zaległości.

Jeżeli adwokat przez wiele miesięcy nie zgłaszał braku zapłaty, a dopiero po zakończeniu współpracy wystąpił z żądaniem dopłaty, to również może mieć znaczenie przy ocenie wiarygodności jego twierdzeń. Każda sprawa zależy jednak od konkretnego materiału dowodowego.

Czy wypowiedzenie pełnomocnictwa zmniejsza należne wynagrodzenie?

Może, ale nie zawsze automatycznie. Jeżeli wynagrodzenie było umówione za całą sprawę ryczałtowo, trzeba ustalić, czy obejmowało ono pełne prowadzenie sprawy do końca, czy też było należne etapami. Jeżeli współpraca zakończyła się przed wykonaniem wszystkich czynności, klient może argumentować, że adwokat nie wykonał całości zlecenia, więc nie ma podstaw do żądania pełnej kwoty.

W relacjach opartych na przepisach o zleceniu znaczenie ma również art. 746 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego, który dopuszcza wypowiedzenie zlecenia przez dającego zlecenie i przyjmującego zlecenie. Rozliczenie po wypowiedzeniu zależy jednak od tego, jaka część czynności została już wykonana i jakie ustalenia strony poczyniły co do wynagrodzenia.

Jeżeli wypowiedzenie nastąpiło już po wykonaniu najważniejszych czynności, roszczenie adwokata może być częściowo zasadne. Jeżeli jednak jego udział był ograniczony, żądanie pełnej dopłaty może być zawyżone.

Zobacz również:

wypowiedzenie umowy o współpracy

Jak odpowiedzieć na wezwanie do zapłaty od adwokata?

Nie warto go ignorować. Najbezpieczniej odpowiedzieć pisemnie i zachować kopię pisma. W odpowiedzi można:

• zakwestionować wysokość żądania,
• wskazać, że wynagrodzenie było już regulowane gotówką,
• zażądać szczegółowego rozliczenia wykonanych czynności,
• zażądać wskazania podstawy prawnej i faktycznej żądania,
• powołać się na brak pisemnych ustaleń co do dodatkowej dopłaty,
• zaproponować polubowne wyjaśnienie rozliczeń.

Jeżeli sprawa trafi do sądu, taka odpowiedź może pokazać, że od początku konsekwentnie kwestionowano roszczenie, a nie przyznawano jego zasadność przez milczenie.

Czy trzeba od razu zapłacić żądane 2 tys. zł?

Nie ma ogólnej zasady, że po otrzymaniu wezwania do zapłaty od adwokata trzeba niezwłocznie zapłacić każdą wskazaną kwotę. Jeżeli roszczenie jest sporne, można je zakwestionować. Ryzyko polega na tym, że wierzyciel może skierować sprawę do sądu, a wtedy trzeba będzie bronić się procesowo.

Jeżeli z materiału dowodowego wynika, że strony nie ustaliły dodatkowej płatności, a adwokat nie potrafi wykazać, skąd wynika dopłata, klient ma podstawy do odmowy zapłaty. Jeżeli jednak istnieją wiadomości, świadkowie albo dokumenty potwierdzające ustalenia co do dalszego honorarium, spór może być dla klienta trudniejszy.

Co przemawia na korzyść klienta w takiej sprawie?

W podobnych sporach korzystne dla klienta bywają zwłaszcza następujące okoliczności:

• brak pisemnej umowy określającej wysokość honorarium,
• brak rachunków, faktur lub pokwitowań wystawianych na bieżąco,
• brak wcześniejszych wezwań do zapłaty mimo długiej współpracy,
• możliwość wykazania wcześniejszych płatności choćby pośrednio,
• niewielki zakres faktycznie wykonanych czynności w ostatnim etapie sprawy,
• niespójność twierdzeń adwokata co do sposobu rozliczeń.

Nie oznacza to jednak, że klient automatycznie wygra. Sąd będzie oceniał cały stan faktyczny, wiarygodność stron oraz materiał dowodowy.

FAQ

Czy adwokat musi mieć z klientem pisemną umowę?

Nie. Umowa o pomoc prawną może być zawarta także ustnie. Problemem nie jest sama forma, lecz późniejsze udowodnienie treści ustaleń, zakresu zlecenia i wysokości honorarium.

Czy bez pokwitowania nie da się udowodnić zapłaty gotówką?

Da się, ale jest to trudniejsze. Pomocne mogą być świadkowie, wiadomości, notatki, kalendarz spotkań oraz wszelkie okoliczności pośrednio potwierdzające przekazanie pieniędzy.

Czy samo wezwanie do zapłaty oznacza, że dług istnieje?

Nie. Wezwanie jest stanowiskiem drugiej strony. Jeżeli roszczenie jest sporne, można je zakwestionować i żądać wykazania podstawy oraz wysokości należności.

Czy adwokat może uzależnić całe honorarium wyłącznie od wygranej?

Nie. Zgodnie z § 50 ust. 3 Kodeksu etyki adwokackiej niedopuszczalne jest uzależnienie obowiązku zapłaty honorarium wyłącznie od ostatecznego wyniku sprawy, choć dopuszczalne jest dodatkowe wynagrodzenie za wynik.

Czy warto składać skargę do samorządu adwokackiego?

Tak, jeżeli problem dotyczy także sposobu wykonywania zawodu, braku informacji o kosztach, nierzetelnego rozliczenia albo naruszenia zasad etyki. Taka skarga nie zastępuje jednak obrony w sprawie o zapłatę.

Źródła

• art. 6, art. 734, art. 735 § 1-2, art. 746 § 1-2, art. 750 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.
• art. 16 ust. 1 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze.
• rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie.
• § 50 Zbioru Zasad Etyki Adwokackiej i Godności Zawodu.
• wyrok Sądu Najwyższego z 11 sierpnia 2011 r., sygn. I CSK 611/10.