Rozliczenie z adwokatem po wygranej sprawie i pełnomocniku z urzędu

Co jest istotą problemu w takiej sytuacji?

W opisanym stanie faktycznym trzeba rozdzielić dwa różne źródła rozliczenia: wcześniejszą umowę z adwokatem jako pełnomocnikiem z wyboru oraz późniejsze ustanowienie tego samego adwokata pełnomocnikiem z urzędu przez sąd. To nie są tożsame podstawy wynagrodzenia.

Jeżeli sąd ustanowił pełnomocnika z urzędu, to podstawą jego wynagrodzenia za pomoc prawną udzielaną z urzędu są przepisy art. 29 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze. Zgodnie z tym przepisem koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu ponosi Skarb Państwa, a ich wysokość określają przepisy wykonawcze.

Równocześnie możliwe jest, że przed ustanowieniem pełnomocnika z urzędu strony łączyła odrębna umowa o pomoc prawną. Wtedy trzeba ustalić, czy i w jakim zakresie ta umowa nadal obowiązywała po wydaniu postanowienia sądu.

Kiedy adwokat może pobrać prowizję od wygranej?

W praktyce dopuszczalne jest ustalenie dodatkowego wynagrodzenia za korzystny wynik sprawy, czyli tzw. success fee, ale nie może ono być jedynym honorarium za prowadzenie sprawy. Wynika to z § 50 ust. 3 Zbioru Zasad Etyki Adwokackiej i Godności Zawodu (Kodeks Etyki Adwokackiej), zgodnie z którym adwokat może zastrzec dodatkowe honorarium za pozytywny wynik sprawy, natomiast nie powinien umawiać się wyłącznie na wynagrodzenie zależne od wyniku.

To oznacza, że sama formuła „20% od wygranej” bez jasnego ustalenia podstawowego wynagrodzenia może budzić poważne zastrzeżenia etyczne i interpretacyjne. Nie przekłada się to automatycznie na nieważność całej umowy, ale osłabia pozycję adwokata w sporze o rozliczenie, zwłaszcza gdy dokument jest lakoniczny i nie określa dokładnie:

• czy 20% obejmuje odszkodowanie, zadośćuczynienie, odsetki i koszty procesu,
• czy prowizja należy się brutto czy netto,
• czy jest należna także po ustanowieniu pełnomocnika z urzędu,
• czy zastępuje inne wynagrodzenie, czy ma charakter wyłącznie dodatkowy.

Co zmienia ustanowienie adwokata z urzędu?

Zgodnie z art. 117 § 1, § 2, § 4 i § 5 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, strona zwolniona od kosztów sądowych może domagać się ustanowienia adwokata lub radcy prawnego, jeżeli udział profesjonalnego pełnomocnika uzna się w sprawie za potrzebny. Po ustanowieniu pełnomocnika z urzędu jego działanie w postępowaniu procesowym następuje już w tym właśnie charakterze.

Jeżeli wcześniej ten sam adwokat działał jako pełnomocnik z wyboru, trzeba ocenić, czy:

• wcześniejsza umowa obejmowała również etap po ustanowieniu z urzędu,
• strony uzgodniły zmianę sposobu rozliczeń,
• adwokat wykonał część czynności jeszcze przed ustanowieniem z urzędu i za ten okres może domagać się wynagrodzenia umownego,
• żądanie dodatkowej prowizji nie prowadzi w praktyce do podwójnego wynagrodzenia za ten sam zakres pracy.

Nie ma przepisu, który wprost stanowiłby, że każda wcześniejsza umowa z adwokatem automatycznie wygasa z chwilą ustanowienia go pełnomocnikiem z urzędu. Jednak w sporze decydujące znaczenie ma treść umowy, zgodny zamiar stron i sposób wykonywania zobowiązania, co ocenia się według art. 65 § 1 i § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.

Czy koszty przyznane przez sąd „na rzecz adwokata” są jego wynagrodzeniem?

Tak, jeżeli wyrok albo postanowienie przyznawały koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, to są to co do zasady środki należne adwokatowi jako wynagrodzenie za pomoc prawną z urzędu, ustalone według właściwych przepisów o opłatach za czynności adwokackie. Podstawą jest tu wspomniany art. 29 ust. 1 i 2 Prawa o adwokaturze oraz aktualne rozporządzenie regulujące opłaty za czynności adwokackie i ponoszenie przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu.

Jeżeli więc ubezpieczyciel wypłacił kwotę odpowiadającą kosztom nieopłaconej pomocy prawnej przyznanym dla pełnomocnika z urzędu, to zasadniczo nie jest to świadczenie przeznaczone dla klienta do zatrzymania, tylko kwota należna adwokatowi. Jej przekazanie adwokatowi było zatem co do zasady prawidłowe.

To jednak nie rozstrzyga automatycznie, czy obok tych kosztów adwokat może żądać od klienta jeszcze 20% od wygranej. To zależy od ważności i treści wcześniejszej umowy oraz od tego, czy dotyczyła ona okresu sprzed ustanowienia z urzędu, czy całej sprawy.

Czy adwokat może żądać jeszcze 20% od odszkodowania i zadośćuczynienia?

Nie zawsze. Sam fakt wygrania sprawy nie wystarcza. Adwokat musiałby wykazać, że istnieje skuteczne zobowiązanie klienta do zapłaty dodatkowej prowizji także po ustanowieniu go z urzędu.

W praktyce możliwe są trzy warianty:

Jeżeli dokument nie został sporządzony precyzyjnie, jego postanowienia tłumaczy się z uwzględnieniem okoliczności, celu umowy i zgodnego zamiaru stron – na podstawie art. 65 § 2 Kodeksu cywilnego. Wątpliwości interpretacyjne nie powinny być automatycznie rozstrzygane wyłącznie na korzyść profesjonalisty, który przygotował dokument.

W kontekście samej umowy o świadczenie pomocy prawnej warto też pamiętać, że do takiego stosunku prawnego odpowiednio stosuje się przepisy o zleceniu, w szczególności art. 734 § 1 oraz art. 750 Kodeksu cywilnego. Ma to znaczenie przy ocenie zakresu obowiązków, rozliczeń i ewentualnego wynagrodzenia za wykonane czynności.

Jakie argumenty przemawiają na korzyść klienta?

W podobnym sporze klient może powoływać się zwłaszcza na następujące okoliczności:

• brak pełnej, jednoznacznej umowy pisemnej określającej zasady rozliczenia po ustanowieniu pełnomocnika z urzędu,
• późniejsze przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej jako wynagrodzenia należnego pełnomocnikowi z urzędu,
• zakaz opierania wynagrodzenia wyłącznie na wyniku sprawy wynikający z § 50 ust. 3 Kodeksu Etyki Adwokackiej,
• niejasność co do podstawy obliczenia 20% – czy od samego odszkodowania i zadośćuczynienia, czy także od odsetek i kosztów,
• ryzyko podwójnego wynagradzania tego samego zakresu pracy.

Jeżeli adwokat rzeczywiście wykonywał czynności jako pełnomocnik z wyboru jeszcze przed ustanowieniem z urzędu, może mieć argument do dochodzenia wynagrodzenia za tamten wcześniejszy etap. Ale nie oznacza to automatycznie prawa do całej prowizji od końcowo zasądzonej kwoty.

Jakie działania podjąć w praktyce?

Najbezpieczniej działać etapowo:

1. Zażądaj pisemnego rozliczenia – e-mailem lub listem. Poproś o wskazanie: podstawy prawnej, podstawy umownej, wysokości żądania, sposobu obliczenia oraz wykazu czynności wykonanych przed i po ustanowieniu z urzędu.
2. Przeanalizuj dokumenty – „zobowiązanie”, pełnomocnictwo, postanowienie o zwolnieniu od kosztów i ustanowieniu pełnomocnika z urzędu, wyrok, rozstrzygnięcie o kosztach.
3. Nie uznawaj długu pochopnie – zwłaszcza przez wiadomości typu „zapłacę później” albo „wiem, że jestem winna 20%”. Takie sformułowania mogą utrudnić późniejszą obronę.
4. W razie potrzeby złóż skargę do właściwej okręgowej rady adwokackiej – gdy problem dotyczy także standardów etycznych i sposobu rozliczenia.
5. Rozważ odpowiedź przedsądową – jeżeli adwokat wzywa do zapłaty albo grozi pozwem.

W piśmie warto wskazać, że oczekuje Pani wykazania, iż prowizja 20% była nadal należna po ustanowieniu pełnomocnika z urzędu oraz że nie doszło do rozliczenia tych samych czynności dwa razy.

Czy można zgłosić sprawę do samorządu adwokackiego?

Tak. Jeżeli zachowanie adwokata budzi zastrzeżenia co do standardów zawodowych, można skierować skargę do właściwej okręgowej rady adwokackiej. Podstawą odpowiedzialności dyscyplinarnej adwokata jest art. 80 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze, który przewiduje odpowiedzialność za postępowanie sprzeczne z prawem, zasadami etyki lub godnością zawodu bądź za naruszenie obowiązków zawodowych.

Skarga do samorządu nie zastępuje jednak sporu cywilnego o zapłatę. Może natomiast pomóc wtedy, gdy problem dotyczy braku rzetelnego rozliczenia, presji wobec klienta albo niejasnych warunków honorarium.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak różnie może wyglądać rozliczenie w zależności od dokumentów i momentu ustanowienia pełnomocnika z urzędu.

FAQ

Czy adwokat z urzędu może żądać pieniędzy bezpośrednio od klienta?

Co do zasady jego wynagrodzenie za pomoc prawną z urzędu ustala sąd na podstawie art. 29 ust. 1 i 2 Prawa o adwokaturze. Dodatkowe roszczenie wobec klienta wymaga odrębnej i skutecznej podstawy, np. ważnej umowy obejmującej inny zakres czynności.

Czy 20% od wygranej zawsze jest legalne?

Nie. Dodatkowe honorarium za wynik sprawy jest dopuszczalne, ale zgodnie z § 50 ust. 3 Kodeksu Etyki Adwokackiej nie powinno być jedynym wynagrodzeniem za prowadzenie sprawy.

Czy koszty procesu zasądzone dla adwokata z urzędu trzeba mu przekazać?

Jeżeli chodzi o koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, są to co do zasady kwoty należne adwokatowi jako wynagrodzenie za tę pomoc. Ich zatrzymanie przez klienta zwykle nie byłoby prawidłowe.

Czy brak pełnej umowy pisemnej pomaga klientowi w sporze?

Tak, zwłaszcza gdy strony różnie rozumieją zakres prowizji, moment jej naliczenia albo wpływ ustanowienia pełnomocnika z urzędu na dalsze rozliczenia.

Czy warto od razu płacić, gdy adwokat grozi pozwem?

Niekoniecznie. Najpierw należy zażądać pełnego pisemnego rozliczenia i ocenić dokumenty. W wielu sprawach dopiero analiza umowy i orzeczeń pozwala ocenić, czy roszczenie jest zasadne.

Źródła

• art. 29 ust. 1 i 2 oraz art. 80 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze
• art. 117 § 1, § 2, § 4 i § 5 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
• art. 65 § 1 i § 2, art. 734 § 1 oraz art. 750 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• § 50 ust. 3 Zbioru Zasad Etyki Adwokackiej i Godności Zawodu (Kodeks Etyki Adwokackiej)
• aktualne rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu