Rejestracja związku zawodowego a reprezentowanie pracownika

Kiedy powstaje związek zawodowy?

Zgodnie z art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych związek zawodowy powstaje z mocy uchwały o jego utworzeniu, podjętej przez co najmniej 10 osób uprawnionych do tworzenia związków zawodowych. Obecnie, po zmianach obowiązujących od 1 stycznia 2019 r., prawo tworzenia i wstępowania do związków zawodowych przysługuje nie tylko pracownikom, lecz także innym osobom wykonującym pracę zarobkową, jeżeli spełniają warunki z art. 2 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych.

Osoby, które podjęły uchwałę o utworzeniu związku, uchwalają statut i wybierają komitet założycielski w liczbie od 3 do 7 osób. Wynika to z art. 12 ust. 2 ustawy o związkach zawodowych. Statut powinien zawierać elementy wskazane w art. 13 tej ustawy, m.in. nazwę związku, siedzibę, zakres działania, cele, zasady nabywania i utraty członkostwa oraz strukturę organizacyjną.

Oznacza to, że ustawa odróżnia sam fakt podjęcia uchwały o utworzeniu związku od późniejszej rejestracji w KRS. Nie można więc powiedzieć, że przed rejestracją nie wydarzyło się nic prawnie istotnego. Trzeba jednak odróżnić powstanie związku od pełnego wykonywania uprawnień, zwłaszcza wobec pracodawcy.

Rejestracja związku zawodowego w KRS

Art. 14 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych stanowi, że związek zawodowy podlega obowiązkowi rejestracji w Krajowym Rejestrze Sądowym. Zgodnie z art. 14 ust. 2 tej ustawy, jeżeli komitet założycielski nie złoży w terminie 30 dni od dnia założenia związku wniosku o rejestrację, uchwała o utworzeniu związku traci moc.

W praktyce komitet założycielski powinien więc jak najszybciej przygotować uchwałę o utworzeniu związku, statut, listę założycieli oraz dokumenty potrzebne do wniosku rejestrowego. Spóźnienie z wnioskiem do KRS jest poważne, bo powoduje utratę mocy uchwały, a tym samym podważa dalsze działanie organizacji. Jeżeli pojawiają się problemy formalne, warto od razu uporządkować postępowanie z organizacją, dokumentacją i reprezentacją. Po skutecznej rejestracji trzeba również uporządkować obowiązki organizacyjne i finansowe, w tym prowadzenie księgowości związku zawodowego.

Wpis do KRS ma jednak szczególny skutek. Zgodnie z art. 15 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych związek zawodowy oraz jego jednostki organizacyjne wskazane w statucie nabywają osobowość prawną z dniem zarejestrowania. Rejestracja przesądza więc o osobowości prawnej, a nie wyłącznie o samym podjęciu uchwały założycielskiej.

Czy związek przed wpisem do KRS może reprezentować pracownika?

Odpowiedź zależy od tego, o jaką reprezentację chodzi. Sam fakt podjęcia uchwały o utworzeniu związku nie wystarcza jeszcze do automatycznego wykonywania wszystkich uprawnień zakładowej organizacji związkowej wobec pracodawcy. Trzeba zbadać kilka elementów: czy związek został prawidłowo utworzony, czy wniosek do KRS został złożony w terminie, czy organizacja ma wymagany skład członkowski oraz czy dany pracownik korzysta z jej obrony.

Art. 7 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych przewiduje, że w zakresie praw i interesów zbiorowych związki zawodowe reprezentują wszystkie osoby wykonujące pracę zarobkową, niezależnie od ich przynależności związkowej. Natomiast zgodnie z art. 7 ust. 2 tej ustawy w indywidualnych sprawach ze stosunku pracy związki zawodowe reprezentują prawa i interesy swoich członków. Na wniosek osoby niezrzeszonej związek może podjąć się także obrony jej praw i interesów wobec pracodawcy.

Jeżeli więc chodzi o indywidualną sprawę konkretnego pracownika, pracodawca powinien wiedzieć, czy pracownik jest członkiem tej organizacji albo czy organizacja podjęła się jego obrony. W szczególnych sytuacjach, np. po ustaniu zatrudnienia, znaczenie może mieć także członkostwo bezrobotnego i statutowe zasady dalszego działania w związku.

Dodatkowo art. 25¹ ust. 1 ustawy o związkach zawodowych przyznaje uprawnienia zakładowej organizacji związkowej organizacji zrzeszającej co najmniej 10 członków będących pracownikami u pracodawcy objętego działaniem tej organizacji albo innymi niż pracownicy osobami wykonującymi pracę zarobkową, które świadczą pracę przez co najmniej 6 miesięcy na rzecz tego pracodawcy. Jeżeli ten próg nie jest spełniony, organizacja nie korzysta z uprawnień zakładowej organizacji związkowej.

Konsultacja zamiaru wypowiedzenia z organizacją związkową

Aktualne brzmienie art. 38 § 1 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy obejmuje zamiar wypowiedzenia pracownikowi umowy o pracę zawartej na czas określony albo umowy o pracę zawartej na czas nieokreślony. Pracodawca zawiadamia na piśmie reprezentującą pracownika zakładową organizację związkową, podając przyczynę uzasadniającą rozwiązanie umowy.

Jest to istotna zmiana względem starszego stanu prawnego, ponieważ obecnie obowiązek konsultacji z art. 38 Kodeksu pracy dotyczy także wypowiedzenia umowy o pracę zawartej na czas określony. Zgodnie z art. 38 § 2 Kodeksu pracy, jeżeli zakładowa organizacja związkowa uważa, że wypowiedzenie byłoby nieuzasadnione, może w ciągu 5 dni od otrzymania zawiadomienia zgłosić pracodawcy na piśmie umotywowane zastrzeżenia. Po rozpatrzeniu stanowiska organizacji albo po bezskutecznym upływie terminu pracodawca podejmuje decyzję w sprawie wypowiedzenia na podstawie art. 38 § 5 Kodeksu pracy.

Przy rozwiązaniu umowy o pracę bez wypowiedzenia z winy pracownika zastosowanie ma art. 52 § 3 Kodeksu pracy. Pracodawca podejmuje decyzję po zasięgnięciu opinii reprezentującej pracownika zakładowej organizacji związkowej, którą zawiadamia o przyczynie rozwiązania umowy. W razie zastrzeżeń organizacja związkowa wyraża opinię niezwłocznie, nie później niż w ciągu 3 dni. Przy rozwiązaniu umowy bez wypowiedzenia bez winy pracownika art. 53 § 4 Kodeksu pracy nakazuje odpowiednie stosowanie art. 52 § 3 Kodeksu pracy.

Nie każda organizacja może jednak skutecznie wymagać konsultacji. W sprawach indywidualnych, w których przepisy prawa pracy zobowiązują pracodawcę do współdziałania z zakładową organizacją związkową, znaczenie ma art. 30 ust. 3 ustawy o związkach zawodowych. Przepis ten dotyczy obowiązku ustalenia, czy pracownik korzysta z obrony organizacji związkowej. Brak wymaganej informacji w ustawowym trybie może zwolnić pracodawcę z obowiązku współdziałania z organizacją w konkretnej sprawie.

Brak wpisu do KRS jako argument pracodawcy

Twierdzenie pracodawcy, że nie musi konsultować wypowiedzenia wyłącznie dlatego, że związek nie został jeszcze wpisany do KRS, jest zbyt uproszczone. Art. 12 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych wiąże powstanie związku z uchwałą, art. 14 ust. 2 tej ustawy daje komitetowi założycielskiemu 30 dni na złożenie wniosku rejestrowego, a art. 15 ust. 1 tej ustawy łączy wpis do KRS z nabyciem osobowości prawnej.

Jednocześnie w praktyce spór o skutki działania przed rejestracją może być realny. Jeżeli sprawa trafi do sądu pracy, sąd będzie oceniał nie tylko formalny wpis do KRS, lecz także to, czy organizacja spełniała warunki do działania jako zakładowa organizacja związkowa, czy zachowano termin z art. 14 ust. 2 ustawy o związkach zawodowych, czy pracownik był reprezentowany oraz czy pracodawca miał wiedzę o tej reprezentacji.

W orzecznictwie wskazywano, że proces tworzenia związku zawodowego przebiega etapami. Znaczenie ma tu wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 stycznia 1996 r., sygn. I PRN 85/95, OSNAPiUS 1997, nr 1, poz. 9, w którym Sąd Najwyższy analizował sytuację związku przed rejestracją i rolę komitetu założycielskiego. Orzeczenie to jest nadal przywoływane przy ocenie skutków działania komitetu założycielskiego, choć obecnie trzeba je odczytywać z uwzględnieniem aktualnego brzmienia ustawy o związkach zawodowych, zwłaszcza art. 25¹ i art. 30 tej ustawy.

Co powinien zrobić nowo utworzony związek?

Nowo utworzony związek powinien przede wszystkim zabezpieczyć dokumenty i komunikację z pracodawcą. W praktyce warto przygotować:

• uchwałę o utworzeniu związku zawodowego, podjętą przez co najmniej 10 uprawnionych osób, zgodnie z art. 12 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych,
• statut spełniający wymogi art. 13 ustawy o związkach zawodowych,
• uchwałę o wyborze komitetu założycielskiego w liczbie od 3 do 7 osób, zgodnie z art. 12 ust. 2 ustawy o związkach zawodowych,
• wniosek o rejestrację w KRS złożony w terminie 30 dni, wymagany przez art. 14 ust. 1 i 2 ustawy o związkach zawodowych,
• informację dla pracodawcy o powstaniu organizacji, zakresie jej działania i osobach uprawnionych do kontaktu,
• dokumenty potwierdzające spełnienie warunku liczby członków z art. 25¹ ust. 1 ustawy o związkach zawodowych, z poszanowaniem zasad ochrony danych osobowych.

Jeżeli pracodawca planuje wypowiedzenie umowy o pracę pracownikowi objętemu obroną związku, organizacja powinna jednoznacznie wskazać, że pracownik korzysta z jej obrony. Warto przy tym zachować formę pisemną lub elektroniczną pozwalającą wykazać datę doręczenia informacji.

Podsumowanie

Związek zawodowy powstaje z mocy uchwały, o której mowa w art. 12 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych. Rejestracja w KRS jest obowiązkowa, a jej brak po upływie 30 dni od założenia związku powoduje utratę mocy uchwały na podstawie art. 14 ust. 2 tej ustawy. Wpis do KRS nadaje związkowi osobowość prawną zgodnie z art. 15 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych.

W sprawach pracowniczych nie wystarczy jednak samo ogólne stwierdzenie, że związek istnieje. Dla konsultacji wypowiedzenia z art. 38 Kodeksu pracy trzeba ustalić, czy działa reprezentująca pracownika zakładowa organizacja związkowa, czy spełnia wymogi art. 25¹ ustawy o związkach zawodowych i czy pracownik korzysta z jej obrony na zasadach wynikających z art. 7 i art. 30 ustawy o związkach zawodowych.

FAQ

Źródła

• Art. 2, art. 7, art. 12, art. 13, art. 14, art. 15, art. 25¹ i art. 30 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych.
• Art. 38, art. 52 § 3 i art. 53 § 4 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy.
• Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 stycznia 1996 r., sygn. I PRN 85/95, OSNAPiUS 1997, nr 1, poz. 9.