Członkostwo w związku zawodowym po zwolnieniu z pracy

Czy po zwolnieniu z pracy można nadal być członkiem związku zawodowego?

Nie ma jednej odpowiedzi dla każdej sytuacji. Po ustaniu stosunku pracy trzeba sprawdzić, czy dana osoba nadal mieści się w kręgu podmiotów mających prawo koalicji związkowej w danej organizacji.

Podstawą jest art. 2 ust. 1-4 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych (tekst jednolity: Dz.U. z 2022 r. poz. 854). Przepis ten przewiduje, że prawo tworzenia i wstępowania do związków zawodowych mają nie tylko pracownicy, ale także inne osoby wykonujące pracę zarobkową, emeryci, renciści, bezrobotni oraz inne osoby wskazane w ustawie – na zasadach wynikających z ustawy i statutu.

W przypadku zakładowej organizacji związkowej znaczenie ma również art. 25(1) ust. 1 ustawy o związkach zawodowych. Zgodnie z tym przepisem uprawnienia zakładowej organizacji związkowej przysługują organizacji zrzeszającej co najmniej 10 członków będących:

• pracownikami u pracodawcy objętego działaniem tej organizacji albo
• innymi niż pracownicy osobami wykonującymi pracę zarobkową, które świadczą pracę przez co najmniej 6 miesięcy na rzecz pracodawcy objętego działaniem tej organizacji.

To oznacza, że samo wcześniejsze zatrudnienie u pracodawcy nie wystarcza automatycznie do dalszego członkostwa w zakładowej organizacji związkowej.

Co oznacza „osoba wykonująca pracę zarobkową”?

Definicję zawiera art. 1(1) pkt 1 ustawy o związkach zawodowych. Jest to pracownik albo osoba świadcząca pracę za wynagrodzeniem na innej podstawie niż stosunek pracy, jeżeli:

• nie zatrudnia do tego rodzaju pracy innych osób, niezależnie od podstawy zatrudnienia, oraz
• ma prawa i interesy związane z wykonywaniem pracy, które mogą być reprezentowane i bronione przez związek zawodowy.

Samo prowadzenie jednoosobowej działalności gospodarczej nie przesądza jeszcze o możliwości pozostania w związku. Kluczowe jest to, czy ta osoba faktycznie świadczy pracę zarobkową na rzecz pracodawcy objętego działaniem tej organizacji. Jeżeli po zwolnieniu nie pracuje już na rzecz tego pracodawcy ani jako pracownik, ani na innej odpłatnej podstawie, to co do zasady odpada podstawa dalszego członkostwa w zakładowej organizacji działającej u tego pracodawcy.

Jeżeli problem dotyczy także tego, kto może kandydować do władz organizacji, warto porównać zasady ze statutu i praktyki związkowej z omówieniem: wybory we władzach związkowych.

Bezrobotny a członkostwo w związku

Inaczej wygląda sytuacja osoby bezrobotnej. Art. 2 ust. 4 ustawy o związkach zawodowych stanowi, że bezrobotni w rozumieniu przepisów o rynku pracy zachowują prawo przynależności do związków zawodowych, a jeżeli nie są członkami – mają prawo do wstępowania do nich w przypadkach i na warunkach określonych statutami związków.

Jeżeli więc były pracownik po ustaniu zatrudnienia uzyskał status bezrobotnego, statut może pozwalać mu nadal należeć do związku. Trzeba jednak odróżnić ogólne prawo przynależności do związku zawodowego od członkostwa w konkretnej zakładowej organizacji związkowej u danego pracodawcy. W tej drugiej sytuacji znaczenie mają zarówno ustawa, jak i statut oraz rzeczywisty związek danej osoby z pracodawcą objętym działaniem organizacji.

Czy po dyscyplinarnym zwolnieniu można nadal być przewodniczącym związku?

To zależy od statutu, struktury organizacyjnej związku i od tego, czy po ustaniu zatrudnienia dana osoba nadal może zgodnie z ustawą pozostawać członkiem tej organizacji. Sama ustawa o związkach zawodowych nie zawiera przepisu, który wprost pozwalałby każdej osobie po rozwiązaniu umowy o pracę bezterminowo zachować funkcję przewodniczącego zakładowej organizacji związkowej.

Art. 13 pkt 9 ustawy o związkach zawodowych wymaga, aby statut określał organy związku, tryb ich wyboru i odwołania, zakres kompetencji oraz okres kadencji. Dlatego odpowiedź zależy w pierwszej kolejności od statutu: czy dopuszcza dalsze pełnienie funkcji po ustaniu zatrudnienia, czy przewiduje wygaśnięcie mandatu, czy nakazuje wybory uzupełniające.

W praktyce trzeba rozróżnić dwie kwestie:

Jeżeli statut milczy albo jest nieprecyzyjny, bezpieczniejszym rozwiązaniem jest możliwie szybkie zwołanie organu uprawnionego do wyboru nowych władz lub uzupełnienia składu. Pozwala to ograniczyć ryzyko podważania uchwał, reprezentacji organizacji wobec pracodawcy albo sporów wewnętrznych.

Czy pracodawca musi nadal kontaktować się z takim zarządem?

Jeżeli organizacja zachowuje status zakładowej organizacji związkowej i prawidłowo działa przez swoje organy, pracodawca co do zasady powinien respektować jej uprawnienia. Jednak w razie sporu o skład organu, liczbę członków albo ważność mandatu przewodniczącego, sprawa może wymagać analizy statutu, uchwał i dokumentów organizacji.

Szczególne znaczenie ma tu art. 25(1) ustawy o związkach zawodowych, bo utrata wymaganego minimum członków może oznaczać utratę uprawnień zakładowej organizacji związkowej. Wówczas powstają praktyczne problemy dotyczące konsultacji z pracodawcą, ochrony działaczy czy reprezentowania pracowników.

Czy walne zebranie związku zawodowego może odbyć się online?

Tak, ale tylko wtedy, gdy taki sposób działania daje się pogodzić z ustawą i statutem. Sama ustawa o związkach zawodowych nie zawiera ogólnego przepisu, który automatycznie zezwala wszystkim związkom na przeprowadzanie walnych zebrań przez Teams, Zoom czy inne środki komunikacji elektronicznej.

Znów kluczowy jest art. 13 ustawy o związkach zawodowych. Skoro statut musi określać m.in. organy związku, tryb ich wyboru, kompetencje oraz zasady uchwalania i zmiany statutu, to właśnie w statucie powinny znaleźć się podstawowe reguły dotyczące zwoływania i odbywania posiedzeń zdalnych, jeżeli związek chce z nich korzystać w sposób bezpieczny prawnie.

Jeżeli statut przewiduje jedynie „walne zebranie” bez doprecyzowania trybu zdalnego, dopuszczalność przeprowadzenia posiedzenia online może budzić spór. W praktyce najbezpieczniej jest najpierw wprowadzić do statutu wyraźne postanowienia o możliwości obradowania i głosowania przy użyciu środków komunikacji elektronicznej.

Co powinno znaleźć się w statucie lub regulaminie zebrania online?

Dla ważności uchwał i ograniczenia ryzyka sporów warto uregulować co najmniej:

• sposób zawiadamiania o terminie, porządku obrad i linku do posiedzenia,
• metodę potwierdzania tożsamości uczestników i ustalania quorum,
• zasady zabierania głosu i zgłaszania wniosków formalnych,
• tryb głosowania jawnego i tajnego,
• sposób liczenia głosów i ogłoszenia wyników,
• zasady sporządzania protokołu, listy obecności i załączników,
• sposób podpisywania uchwał albo zatwierdzania ich treści,
• wymogi bezpieczeństwa danych oraz ochrony prywatności uczestników.

Jeżeli statut ma być zmieniany właśnie po to, aby dopuścić tryb zdalny, trzeba ściśle zastosować aktualne postanowienia statutu dotyczące jego zmiany. W przedstawionym fragmencie statutu wynika, że zmiany statutu oraz rozwiązanie związku następują większością 2/3 głosów. Taki próg należy respektować, o ile cały statut nie przewiduje dodatkowych wymogów, np. quorum lub szczególnego sposobu zwołania walnego zebrania.

Zobacz również:

likwidacja związku

Czy uchwały podjęte online mogą zostać zakwestionowane?

Tak. Ryzyko jest realne zwłaszcza wtedy, gdy:

• statut nie dopuszcza trybu zdalnego,
• nie da się potwierdzić, kto brał udział w głosowaniu,
• nie ustalono quorum,
• naruszono zasady tajności głosowania, gdy była wymagana,
• nie sporządzono rzetelnego protokołu.

W praktyce spór może dotyczyć np. ważności wyboru nowych władz, zmiany statutu albo uchwały o rozwiązaniu organizacji. Im większe znaczenie uchwały, tym większa potrzeba ścisłego trzymania się statutu i rzetelnego udokumentowania całego przebiegu zebrania.

Praktyczny wniosek dla opisanej sytuacji

Jeżeli przewodniczący po dyscyplinarnym rozwiązaniu umowy o pracę:

• nie jest już pracownikiem tego pracodawcy,
• nie świadczy na jego rzecz pracy zarobkowej jako inna osoba wykonująca pracę zarobkową w rozumieniu art. 1(1) pkt 1 ustawy o związkach zawodowych,
• nie ma statusu bezrobotnego, o którym mowa w art. 2 ust. 4 ustawy o związkach zawodowych,

to co do zasady brak jest mocnej podstawy do dalszego członkostwa w zakładowej organizacji związkowej działającej u tego pracodawcy. W konsekwencji dalsze pełnienie funkcji przewodniczącego również będzie poważnie wątpliwe, chyba że szczegółowy stan faktyczny i statut przemawiają za rozwiązaniem przejściowym do czasu wyboru nowych władz.

Jeżeli związek chce działać dalej bez ryzyka sporów, najlepszym rozwiązaniem jest szybka analiza statutu i zwołanie właściwego organu w celu uporządkowania składu władz oraz zasad dalszego działania.

FAQ

Czy dyscyplinarne zwolnienie samo w sobie wyklucza z członkostwa w związku?

Nie. O tym nie decyduje sam tryb rozwiązania umowy, lecz to, czy po ustaniu zatrudnienia dana osoba nadal ma podstawę do przynależności wynikającą z art. 2 ustawy o związkach zawodowych oraz statutu.

Czy przedsiębiorca może należeć do zakładowego związku zawodowego?

Tylko w określonych przypadkach. Musi spełniać warunki z art. 1(1) pkt 1 ustawy o związkach zawodowych, a przy zakładowej organizacji związkowej istotne jest też faktyczne świadczenie pracy na rzecz pracodawcy objętego działaniem organizacji.

Czy można przeprowadzić walne zebranie przez Teams?

Tak, ale najbezpieczniej wtedy, gdy statut wyraźnie na to pozwala albo został wcześniej prawidłowo zmieniony. Trzeba też zapewnić identyfikację uczestników, quorum, prawidłowe głosowanie i protokół.

Czy do zmiany statutu wystarczy zwykła większość?

Nie zawsze. Obowiązuje przede wszystkim statut. W opisanym fragmencie wskazano większość 2/3 głosów dla zmiany statutu i rozwiązania związku, więc taki wymóg należy stosować, o ile cały statut nie przewiduje jeszcze dodatkowych warunków.

Co zrobić, gdy statut nic nie mówi o zebraniu online?

Najbezpieczniej najpierw doprowadzić do jego zmiany w trybie przewidzianym przez obecne postanowienia statutu. Organizowanie ważnych głosowań online bez wyraźnej podstawy statutowej może prowadzić do podważania uchwał.

Źródła

• Ustawa z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych, w szczególności: art. 1(1) pkt 1, art. 2 ust. 1-4, art. 13, art. 25(1) ust. 1 – tekst jednolity: Dz.U. z 2022 r. poz. 854.
• Statut związku zawodowego – w zakresie zasad członkostwa, kadencji władz, wygaśnięcia mandatu, zwoływania walnego zebrania i trybu zmiany statutu.