Warunki kandydowania do władz zakładowych NSZZ Solidarność

Jakie przepisy mają znaczenie przy wyborach w NSZZ „Solidarność”?

Wybory delegatów, członków komisji zakładowej lub międzyzakładowej oraz przewodniczącego organizacji NSZZ „Solidarność” są przede wszystkim sprawą wewnętrzną związku zawodowego. Wynika to z art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych, zgodnie z którym związek zawodowy jest dobrowolną i samorządną organizacją ludzi pracy, powołaną do reprezentowania i obrony ich praw, interesów zawodowych i socjalnych.

Inne zasady dotyczą natomiast wyboru społecznego inspektora pracy w szkole. Nie jest to wybór do władz związku zawodowego, dlatego trzeba stosować przepisy właściwe dla społecznej inspekcji pracy.

Art. 9 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych stanowi, że statuty oraz uchwały związkowe określają swobodnie struktury organizacyjne związków zawodowych. Z kolei art. 13 tej ustawy wskazuje elementy, które powinien określać statut związku zawodowego, w tym zasady nabywania i utraty członkostwa oraz prawa i obowiązki członków.

Oznacza to, że ustawa wyznacza ogólne ramy, natomiast konkretne wymogi dla kandydata na delegata, członka komisji albo przewodniczącego trzeba ustalać na podstawie:

• Statutu NSZZ „Solidarność”,
• ordynacji wyborczej NSZZ „Solidarność” obowiązującej dla danej kadencji,
• uchwał Komisji Krajowej NSZZ „Solidarność” dotyczących wyborów, incompatibilitas i organizacji władz,
• uchwał oraz regulaminów właściwej jednostki zakładowej, międzyzakładowej, regionalnej lub branżowej, o ile zostały wydane w granicach statutu.

W praktyce warto odróżnić dwie funkcje: delegata na zakładowe lub międzyzakładowe zebranie delegatów oraz członka komisji zakładowej lub międzyzakładowej. Delegaci tworzą organ stanowiący, który w wielu strukturach wybiera następnie władze wykonawcze, w tym komisję i przewodniczącego. Szczegółowy model zależy jednak od aktualnych aktów wewnątrzzwiązkowych.

Podstawowe warunki dla kandydata na delegata

Jeżeli wybory odbywają się w strukturach NSZZ „Solidarność”, kandydat na delegata powinien przede wszystkim spełniać warunki członkowskie przewidziane w Statucie NSZZ „Solidarność” oraz w ordynacji wyborczej. Art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych przyznaje prawo tworzenia i wstępowania do związków zawodowych osobom wykonującym pracę zarobkową. Po nowelizacjach przepis ten obejmuje nie tylko pracowników w rozumieniu Kodeksu pracy, lecz także inne osoby wykonujące pracę zarobkową, jeżeli nie zatrudniają do tego rodzaju pracy innych osób i mają prawa oraz interesy, które mogą być reprezentowane przez związek zawodowy.

Z punktu widzenia wyborów w NSZZ „Solidarność” najczęściej sprawdza się, czy kandydat:

• jest członkiem NSZZ „Solidarność” we właściwej jednostce organizacyjnej, której dotyczą wybory,
• nie należy do innego związku zawodowego, jeżeli zakaz taki wynika z aktualnego Statutu NSZZ „Solidarność” lub uchwał wewnątrzzwiązkowych,
• posiada wymagany staż członkowski, najczęściej liczony jako nieprzerwany okres przynależności bezpośrednio poprzedzający wybory,
• został zgłoszony w trybie i terminie przewidzianym przez ordynację wyborczą,
• wyraził zgodę na kandydowanie na konkretną funkcję,
• nie jest członkiem komisji skrutacyjnej przeprowadzającej głosowanie, w którym sam kandyduje.

W starszych regulacjach wyborczych NSZZ „Solidarność” pojawiał się wymóg co najmniej sześciomiesięcznego, nieprzerwanego okresu przynależności do związku bezpośrednio poprzedzającego wybór. Dla organizacji nowo tworzonych przewidywano wyjątki, z zastrzeżeniem organizacji powstałych w wyniku połączenia lub podziału jednostek już istniejących. Ponieważ są to regulacje wewnętrzne, przed wyborami trzeba sprawdzić ich aktualne brzmienie dla danej kadencji.

Jeżeli kandydat nie jest członkiem organu dokonującego wyboru, w praktyce statutowo-wyborczej NSZZ „Solidarność” występowały rozwiązania pozwalające kandydować osobie należącej do danej jednostki organizacyjnej, pod warunkiem dłuższego stażu członkowskiego oraz uzyskania pisemnego poparcia określonej części uprawnionych do głosowania. W analizowanym stanie faktycznym wskazywano próg pięcioletniego nieprzerwanego członkostwa oraz poparcie co najmniej 25% uprawnionych do głosowania. Aktualność tych wartości należy jednak potwierdzić w obowiązującej ordynacji wyborczej.

Warunki dla kandydata na przewodniczącego komisji zakładowej lub międzyzakładowej

Kandydat na przewodniczącego zakładowej albo międzyzakładowej organizacji NSZZ „Solidarność” powinien spełniać co najmniej te warunki, które są wymagane od kandydata do władz danej jednostki organizacyjnej. Chodzi w szczególności o członkostwo w NSZZ „Solidarność”, wymagany staż członkowski, prawidłowe zgłoszenie oraz wyrażenie zgody na kandydowanie.

Dodatkowo należy sprawdzić ograniczenia wynikające z wewnętrznych aktów NSZZ „Solidarność”. W praktyce za kolizyjne uznaje się zwłaszcza sytuacje, w których kandydat jest pracodawcą, osobą zarządzającą zakładem pracy w imieniu pracodawcy albo osobą upoważnioną do podejmowania decyzji kadrowych, takich jak nawiązywanie i rozwiązywanie stosunków pracy. Takie ograniczenia mają zapobiegać konfliktowi interesów między reprezentowaniem pracowników a wykonywaniem kompetencji pracodawcy.

Warto podkreślić, że sama ustawa o związkach zawodowych nie zawiera katalogu funkcji w NSZZ „Solidarność” ani nie określa, kto może być przewodniczącym tej konkretnej organizacji. Art. 9 i art. 13 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych pozostawiają tę materię statutowi i uchwałom związku. Dlatego rozstrzygające znaczenie ma aktualny Statut NSZZ „Solidarność” oraz obowiązująca ordynacja wyborcza.

Najczęstsze wymogi formalne przy zgłaszaniu kandydatury

Przy zgłaszaniu kandydata należy zachować wymogi formalne wynikające z ordynacji wyborczej. Najczęściej obejmują one:

Jak powinno przebiegać głosowanie?

Wybory we władzach związkowych powinny być przeprowadzone zgodnie z ordynacją wyborczą NSZZ „Solidarność”. W typowym modelu głosowanie jest tajne, osobiste i dotyczy poszczególnych kandydatów. Wyborca oddaje głos w sposób przewidziany przez ordynację, a komisja skrutacyjna ustala ważność głosów oraz wynik wyborów.

W analizowanych zasadach wyborczych wskazywano, że wybory są ważne, jeżeli bierze w nich udział co najmniej połowa uprawnionych do głosowania, a do wyboru potrzebne jest uzyskanie przez kandydata więcej niż połowy ważnie oddanych głosów, przy czym liczba głosów ważnych powinna być większa niż liczba głosów nieważnych. Takie reguły należy każdorazowo zestawić z aktualną ordynacją wyborczą obowiązującą w danej kadencji.

Kiedy kandydat może być wyłączony z kandydowania?

Kandydatura może zostać zakwestionowana, jeżeli osoba nie spełnia warunków członkowskich, nie ma wymaganego stażu, została zgłoszona po terminie albo nie wyraziła zgody na kandydowanie. Podstawą odmowy może być także pełnienie funkcji niepołączalnej z funkcją związkową, jeżeli taki zakaz wynika ze Statutu NSZZ „Solidarność”, ordynacji wyborczej lub uchwał Komisji Krajowej.

W praktyce szczególnej uwagi wymagają osoby:

• pełniące funkcje pracodawcy albo reprezentujące pracodawcę w sprawach kadrowych,
• zajmujące stanowiska kierownicze w organach administracji publicznej lub instytucjach publicznych, jeżeli uchwały NSZZ „Solidarność” przewidują niepołączalność,
• pełniące kierownicze funkcje w organizacjach politycznych, jeżeli ograniczenie wynika z aktów wewnętrznych związku,
• posiadające mandat posła lub senatora, jeżeli aktualne przepisy wewnątrzzwiązkowe uznają go za niepołączalny z daną funkcją.

Nie każda funkcja kierownicza automatycznie wyklucza kandydowanie. Decydujące jest to, czy dana osoba rzeczywiście wykonuje kompetencje pracodawcy lub czy konkretny zakaz wynika z aktualnych regulacji wewnętrznych. Dlatego każdą sytuację trzeba oceniać indywidualnie.

Ochrona działaczy związkowych a wybór przewodniczącego

Wybór na funkcję związkową może mieć znaczenie także dla ochrony trwałości zatrudnienia. Art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych przewiduje, że pracodawca bez zgody zarządu zakładowej organizacji związkowej nie może wypowiedzieć ani rozwiązać stosunku prawnego z imiennie wskazanym uchwałą działaczem związkowym, a także nie może jednostronnie zmienić na jego niekorzyść warunków pracy lub płacy, z wyjątkami przewidzianymi w przepisach szczególnych.

Nie oznacza to jednak, że każdy delegat lub każdy kandydat automatycznie korzysta z ochrony z art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych. Ochrona dotyczy osób imiennie wskazanych uchwałą właściwego organu związku, w liczbie i na zasadach określonych w art. 32 tej ustawy. Dlatego po wyborach konieczne może być podjęcie odrębnej uchwały wskazującej osoby chronione.

FAQ

Podsumowanie

Kandydat na delegata, członka komisji albo przewodniczącego organizacji zakładowej lub międzyzakładowej NSZZ „Solidarność” musi spełniać wymogi członkowskie, formalne i wyborcze wynikające z aktualnych aktów wewnętrznych związku. Ustawa o związkach zawodowych wyznacza ogólne ramy samorządności związkowej, ale nie zastępuje Statutu NSZZ „Solidarność” ani ordynacji wyborczej.

Przed zgłoszeniem kandydatury należy więc sprawdzić: status członkowski, staż w związku, tryb zgłoszenia, wymaganą zgodę kandydata, ewentualne poparcie uprawnionych do głosowania oraz zakazy łączenia funkcji. W razie sporu decydujące znaczenie będą miały dokumenty wyborcze, protokoły i procedura odwoławcza obowiązująca w NSZZ „Solidarność”.

Źródła

• Art. 1 ust. 1, art. 2 ust. 1-6, art. 9, art. 13 oraz art. 32 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych.
• Statut NSZZ „Solidarność” – w zakresie członkostwa, struktury organizacyjnej, władz zakładowych i międzyzakładowych oraz niepołączalności funkcji.
• Ordynacja wyborcza NSZZ „Solidarność” oraz uchwały Komisji Krajowej NSZZ „Solidarność” obowiązujące dla właściwej kadencji wyborczej.