Ojciec blokuje sprawę spadkową po matce – co mogą zrobić dzieci?

Co wynika z samej śmierci matki, jeżeli ojciec nic nie chce załatwiać?

Sam brak działania ze strony ojca nie powoduje, że dzieci tracą prawa do spadku. Jeżeli matka nie zostawiła testamentu, zastosowanie mają zasady dziedziczenia ustawowego z art. 931 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Zgodnie z tym przepisem w pierwszej kolejności dziedziczą małżonek i dzieci spadkodawcy, w częściach równych, z tym że udział małżonka nie może być mniejszy niż 1/4 całości spadku.

W opisanym stanie faktycznym, przy trojgu dzieci i żyjącym mężu zmarłej, spadek po matce co do zasady dziedziczą 4 osoby: ojciec oraz troje dzieci, po 1/4 każda. Ojciec nie może jednostronnie stwierdzić, że dzieciom „nic się nie należy”, bo o kręgu spadkobierców i udziałach rozstrzygają przepisy, a w razie sporu – sąd albo notariusz działający przy zgodnym stanowisku wszystkich zainteresowanych.

Co dokładnie wchodzi do spadku po matce?

To bardzo ważne: do spadku po matce nie wchodzi automatycznie cały majątek rodziców. Jeżeli między małżonkami istniała ustawowa wspólność majątkowa małżeńska, to z chwilą śmierci jednego z nich wspólność ustaje. Wynika to z art. 31 § 1 i art. 50¹ ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Co do zasady przyjmuje się wtedy równe udziały małżonków w majątku wspólnym.

W praktyce oznacza to zwykle, że:

• ojciec zachowuje swój udział w majątku wspólnym, czyli co do zasady 1/2,
• do spadku po matce wchodzi jej udział, czyli co do zasady druga 1/2 majątku wspólnego,
• ta połowa podlega dziedziczeniu między ojca i dzieci według zasad z art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego.

Przykładowo, jeżeli dom był objęty wspólnością ustawową małżeńską, to po śmierci matki ojciec ma nadal własny udział 1/2, a druga 1/2 podlega dziedziczeniu. Przy czworgu spadkobierców ustawowych każdy dziedziczy po 1/4 tej połowy, czyli po 1/8 całej nieruchomości. W efekcie ojciec miałby co do zasady 5/8 całej nieruchomości, a każde z trojga dzieci po 1/8.

Twierdzenie ojca, że matka „nie wniosła dużego wkładu do pomnażania majątku”, co do zasady nie ma znaczenia dla zwykłego dziedziczenia ustawowego. Dopóki nie zapadło odrębne rozstrzygnięcie o nierównych udziałach w majątku wspólnym albo nie ma innej szczególnej podstawy prawnej, stosuje się regułę równych udziałów z art. 43 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Tego typu kwestie bywają jednak zależne od konkretnego stanu faktycznego i dokumentów.

Czy brak oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku coś zmienia?

Tak, ale nie w zakresie samych udziałów. Zgodnie z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku składa się w terminie 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania. Jeżeli spadkobierca nie złoży oświadczenia w tym terminie, zgodnie z art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego uważa się, że przyjął spadek z dobrodziejstwem inwentarza.

Oznacza to ograniczenie odpowiedzialności za długi spadkowe do wartości stanu czynnego spadku, co wynika również z art. 1031 § 2 Kodeksu cywilnego. Jeżeli więc po matce nie było długów, ten skutek ma mniejsze znaczenie praktyczne. Jeżeli jednak istniałyby nieznane zobowiązania, przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza chroni spadkobierców przed odpowiedzialnością ponad wartość odziedziczonego majątku.

Jak przeprowadzić sprawę bez zgody ojca?

Jeżeli nie ma zgody wszystkich spadkobierców na załatwienie sprawy u notariusza, trzeba skierować sprawę do sądu. Brak zgody jednego ze spadkobierców wyłącza możliwość sporządzenia aktu poświadczenia dziedziczenia, ponieważ zgodnie z art. 95ea § 1 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie notariusz sporządza akt poświadczenia dziedziczenia tylko przy jednoczesnej obecności wszystkich osób, które mogą wchodzić w rachubę jako spadkobiercy ustawowi lub testamentowi.

W sądzie wystarczy natomiast aktywność jednego ze spadkobierców. Podstawą jest:

• wniosek o stwierdzenie nabycia spadku – na podstawie art. 1025 § 1 Kodeksu cywilnego oraz przepisów postępowania nieprocesowego,
• a następnie, jeżeli trzeba podzielić konkretny majątek lub rozliczyć spłaty – wniosek o dział spadku na podstawie art. 1037 § 1 Kodeksu cywilnego.

Obie sprawy można połączyć w jednym postępowaniu, jeżeli jest to procesowo możliwe i odpowiednio przygotowane. W praktyce sądy często rozpoznają najpierw krąg spadkobierców i udziały, a następnie przechodzą do działu spadku, zwłaszcza gdy w skład masy spadkowej wchodzą nieruchomości, oszczędności albo istnieje spór co do wartości składników.

Jaki sąd jest właściwy i co trzeba złożyć?

Zgodnie z art. 628 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego do spraw spadkowych właściwy jest sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy, a jeżeli jego miejsca pobytu w Polsce nie da się ustalić – sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część.

We wniosku o stwierdzenie nabycia spadku warto wskazać:

• dane zmarłej: imię, nazwisko, PESEL – jeśli jest znany, datę śmierci oraz ostatnie miejsce zwykłego pobytu,
• dane wszystkich znanych spadkobierców ustawowych,
• informację, że zmarła nie pozostawiła testamentu – jeżeli tak jest w rzeczywistości,
• żądanie stwierdzenia, kto i w jakich udziałach nabył spadek.

Do wniosku zwykle dołącza się:

• odpis skrócony aktu zgonu matki,
• odpis skrócony aktu małżeństwa matki – jeżeli pozostawała w chwili śmierci w związku małżeńskim,
• odpisy skrócone aktów urodzenia dzieci, a gdy córka zmieniła nazwisko po ślubie – odpis aktu małżeństwa,
• ewentualnie dokumenty dotyczące testamentu, jeżeli taki jednak istnieje,
• odpisy wniosku dla uczestników, jeżeli pismo jest składane tradycyjnie w sądzie.

Nie ma ogólnej zasady, że akty stanu cywilnego muszą być „maksymalnie sprzed 3 miesięcy”. Sąd wymaga dokumentów urzędowych aktualnie potwierdzających stan cywilny, ale przepisy nie wprowadzają takiego uniwersalnego terminu ważności dla każdego przypadku. W praktyce najlepiej dołączyć aktualne odpisy pozyskane z rejestru stanu cywilnego, aby uniknąć wezwania do uzupełnienia braków.

Czy można od razu żądać działu spadku?

Tak. Zgodnie z art. 1037 § 1 Kodeksu cywilnego dział spadku może nastąpić na mocy umowy między wszystkimi spadkobiercami albo na mocy orzeczenia sądu na żądanie któregokolwiek ze spadkobierców. Jeżeli w skład spadku wchodzi nieruchomość, umowa działowa wymaga formy aktu notarialnego, ale przy braku zgody pozostaje tryb sądowy.

Ten sam mechanizm ma znaczenie, gdy brak zgody pochodzi od drugiego małżonka spadkodawcy; zobacz, co można zrobić w razie utrudniania działu spadku przez macochę.

We wniosku o dział spadku trzeba już bardziej szczegółowo opisać majątek oraz własną propozycję podziału. Można żądać na przykład:

• przyznania nieruchomości ojcu z obowiązkiem spłaty dzieci,
• sprzedaży nieruchomości i podziału uzyskanej ceny stosownie do udziałów,
• podziału środków pieniężnych według udziałów,
• rozliczenia nakładów i posiadania rzeczy, jeżeli są ku temu podstawy faktyczne i prawne.

Jeżeli potrzebujesz uporządkować wcześniejszy etap formalny, pomocny może być też materiał: uporządkowanie spraw spadkowych po mamie – krok po kroku.

Jakie opłaty sądowe trzeba dziś uwzględnić?

Aktualnie podstawy opłat wynikają z ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Najczęściej spotykane opłaty to:

Jeżeli we wniosku o dział spadku pojawi się spór co do składu majątku lub wartości nieruchomości, mogą dojść koszty opinii biegłego. To często największy koszt całego postępowania.

O co dzieci mogą realnie „walczyć”?

W opisanym przypadku dzieci mogą dochodzić przede wszystkim:

• ustalenia, że są spadkobiercami po matce w określonych udziałach,
• ujawnienia i rozliczenia składników majątku należących do spadku,
• przyznania im odpowiednich udziałów albo spłat pieniężnych przy dziale spadku,
• w określonych sytuacjach także rozliczenia pożytków, nakładów lub bezumownego korzystania z rzeczy – ale tylko jeśli istnieją ku temu podstawy w konkretnym stanie faktycznym.

Nie chodzi więc o „walkę o cały majątek ojca”, lecz o udział w tym, co należało do matki i weszło do spadku. Jeżeli w skład majątku wchodziły nieruchomości, oszczędności, lokaty, samochód czy inne prawa majątkowe, każdy z tych składników może podlegać ustaleniu i podziałowi.

Czy sprawa spadkowa się przedawnia?

Samo żądanie stwierdzenia nabycia spadku nie przedawnia się w zwykły sposób. Spadkobierca może po latach wystąpić o sądowe potwierdzenie swoich praw do spadku. Trzeba jednak pamiętać, że z upływem czasu trudniej zgromadzić dokumenty, ustalić skład majątku z chwili śmierci i rozliczyć późniejsze zmiany. Dlatego praktycznie nie warto z tym zwlekać.

Inaczej może być z niektórymi roszczeniami dodatkowymi związanymi ze spadkiem, np. o rozliczenia finansowe między współwłaścicielami lub roszczeniami przeciwko osobom trzecim – tam termin może zależeć od rodzaju roszczenia i konkretnego stanu faktycznego.

Jak postąpić krok po kroku?

1. Ustal, czy na pewno nie ma testamentu.
2. Zbierz akty stanu cywilnego oraz podstawowe dokumenty dotyczące nieruchomości, rachunków i innych składników majątku.
3. Możesz wysłać do ojca pisemne wezwanie do polubownego załatwienia sprawy u notariusza albo do ujawnienia składu majątku.
4. Jeżeli nie ma współpracy, złóż do sądu wniosek o stwierdzenie nabycia spadku.
5. Następnie złóż lub połącz z nim wniosek o dział spadku, wskazując własną propozycję podziału.
6. Jeżeli w grę wchodzi nieruchomość, przygotuj się na konieczność wyceny przez biegłego lub przedłożenia prywatnej wyceny pomocniczej.

FAQ

Czy jedno z dzieci może samo złożyć wniosek do sądu?

Tak. Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku i o dział spadku może złożyć jeden ze spadkobierców. Nie trzeba zgody ojca ani rodzeństwa, choć pozostali będą uczestnikami postępowania.

Czy ojciec może przepisać na siebie cały majątek po matce bez dzieci?

Nie, jeżeli majątek lub jego część należały do matki i weszły do spadku. Ojciec nie może samodzielnie wyłączyć dzieci od dziedziczenia ustawowego, chyba że istnieje ważny testament albo inna konkretna podstawa prawna.

Czy notariusz załatwi sprawę, jeśli ojciec się nie stawi?

Nie. Akt poświadczenia dziedziczenia wymaga udziału wszystkich osób, które mogą wchodzić w rachubę jako spadkobiercy. Przy braku współpracy pozostaje postępowanie sądowe.

Czy dzieci dziedziczą po połowie majątku matki?

Nie zawsze. Najpierw trzeba ustalić, co należało do matki. Jeżeli majątek był wspólny małżonków, do spadku zwykle wchodzi 1/2 majątku wspólnego, a dopiero ta część jest dzielona między ojca i dzieci.

Czy można połączyć stwierdzenie nabycia spadku i dział spadku?

Tak, w praktyce jest to możliwe, ale przy bardziej konfliktowych sprawach lub niepełnych danych sąd może wymagać dokładnego wykazania składu i wartości majątku. Czasem rozsądniej jest najpierw potwierdzić krąg spadkobierców, a potem prowadzić dział.

Źródła

• art. 931 § 1, art. 1015 § 1 i § 2, art. 1025 § 1, art. 1031 § 2, art. 1037 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 31 § 1, art. 43 § 1, art. 50¹ ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 628 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
• art. 95ea § 1 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie
• art. 49 ust. 1 pkt 1 oraz art. 51 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych