Niezwrócona pożyczka od znajomego – jak odzyskać pieniądze?

Czy brak zwrotu pożyczki to przywłaszczenie?

W języku potocznym często mówi się, że ktoś „przywłaszczył pożyczkę”. W sensie prawnym nie jest to jednak zwykle trafne określenie. Zgodnie z art. 720 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny przez umowę pożyczki dający pożyczkę zobowiązuje się przenieść na własność biorącego określoną ilość pieniędzy albo rzeczy oznaczonych tylko co do gatunku, a biorący zobowiązuje się zwrócić tę samą ilość pieniędzy albo rzeczy tego samego gatunku i tej samej jakości.

Oznacza to, że po wykonaniu przelewu pożyczkobiorca staje się właścicielem pieniędzy. Jego obowiązkiem jest jednak zwrot takiej samej kwoty. Dlatego typowa sprawa o niezwróconą pożyczkę jest sprawą cywilną o zapłatę, a podstawą roszczenia jest art. 720 § 1 Kodeksu cywilnego.

Przywłaszczenie z art. 284 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny dotyczy cudzej rzeczy ruchomej albo cudzego prawa majątkowego. Przy zwykłej pożyczce pieniędzy problemem nie jest więc najczęściej przywłaszczenie konkretnych banknotów czy środków, lecz niewykonanie obowiązku zwrotu długu.

Kiedy można mówić o oszustwie przy pożyczce?

Inaczej należy ocenić sytuację, w której pożyczkobiorca już w chwili proszenia o pieniądze nie zamierzał ich oddać, podał nieprawdziwe informacje, ukrył istotne okoliczności albo wprowadził pożyczkodawcę w błąd co do swojej tożsamości, sytuacji lub zamiaru zwrotu. W takim przypadku może wchodzić w grę oszustwo z art. 286 § 1 Kodeksu karnego.

Art. 286 § 1 Kodeksu karnego stanowi, że kto w celu osiągnięcia korzyści majątkowej doprowadza inną osobę do niekorzystnego rozporządzenia mieniem za pomocą wprowadzenia jej w błąd, wyzyskania błędu albo niezdolności do należytego pojmowania działania, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 8 lat. W wypadku mniejszej wagi zastosowanie może mieć art. 286 § 3 Kodeksu karnego, który przewiduje grzywnę, karę ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do 2 lat.

Ważne jest jednak, że samo nieoddanie pieniędzy po terminie nie przesądza jeszcze o przestępstwie. Organy ścigania będą badały zamiar pożyczkobiorcy w chwili zawierania umowy, treść rozmów, sposób działania, ewentualne podobne zachowania wobec innych osób oraz to, czy dłużnik podejmował jakiekolwiek realne próby zwrotu pieniędzy.

Jakie dowody są potrzebne do odzyskania pożyczki?

Przy dochodzeniu zwrotu pożyczki kluczowe znaczenie ma art. 6 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z tego faktu wywodzi skutki prawne. W procesie cywilnym zasadę tę uzupełnia art. 232 zdanie pierwsze ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, zgodnie z którym strony są obowiązane wskazywać dowody dla stwierdzenia faktów, z których wywodzą skutki prawne.

Przy pożyczce udzielonej znajomemu przydatne mogą być zwłaszcza:

• potwierdzenie przelewu na rachunek pożyczkobiorcy, najlepiej z tytułem wskazującym na pożyczkę,
• wiadomości z Facebooka, Messengera, SMS, e-maila lub innego komunikatora, w których druga osoba prosi o pieniądze albo potwierdza obowiązek zwrotu,
• zrzuty ekranu oraz eksport rozmowy, wraz z datami, godzinami i identyfikatorem profilu,
• dowody późniejszych wezwań do zapłaty i odpowiedzi dłużnika,
• dane rachunku bankowego, na który trafiły pieniądze.

Dokumentem w postępowaniu cywilnym może być nie tylko tradycyjne pismo. Art. 243¹ Kodeksu postępowania cywilnego przewiduje, że przepisy o dowodzie z dokumentu stosuje się do dokumentów zawierających tekst, umożliwiających ustalenie ich wystawców. Dlatego zapis rozmowy elektronicznej może mieć znaczenie dowodowe, jeżeli pozwala powiązać treść wiadomości z konkretną osobą.

Jeżeli pożyczka została udzielona bez podpisanej umowy, nadal można dochodzić jej zwrotu. Art. 720 § 2 Kodeksu cywilnego wymaga zachowania formy dokumentowej dopiero dla umowy pożyczki, której wartość przekracza 1000 zł. Pożyczka na 200 zł może więc zostać udowodniona również przelewem, korespondencją i innymi dowodami. Więcej praktycznych informacji omawia artykuł: pożyczka bez umowy.

Co zrobić, jeżeli nie ustalono terminu zwrotu?

Jeżeli strony ustaliły konkretny termin zwrotu, roszczenie staje się wymagalne po jego upływie. Od tego momentu można żądać zwrotu kapitału, a także odsetek za opóźnienie na podstawie art. 481 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego, chyba że strony ustaliły inne zgodne z prawem odsetki.

Jeżeli terminu zwrotu nie ustalono, zastosowanie ma art. 723 Kodeksu cywilnego. Przepis ten stanowi, że jeżeli termin zwrotu pożyczki nie jest oznaczony, dłużnik obowiązany jest zwrócić pożyczkę w ciągu sześciu tygodni po wypowiedzeniu przez dającego pożyczkę.

W praktyce należy więc wysłać dłużnikowi jednoznaczne wypowiedzenie pożyczki i wezwanie do zapłaty. W piśmie warto wskazać kwotę, datę udzielenia pożyczki, numer rachunku do zwrotu, podstawę roszczenia oraz termin wynikający z art. 723 Kodeksu cywilnego. Praktyczny wzór działania opisuje także materiał: wezwanie do zwrotu pożyczki.

Czy można wypowiedzieć pożyczkę przez komunikator albo przelew?

Oświadczenie o wypowiedzeniu pożyczki jest oświadczeniem woli. Zgodnie z art. 61 § 1 Kodeksu cywilnego oświadczenie woli, które ma być złożone innej osobie, jest złożone z chwilą, gdy doszło do tej osoby w taki sposób, że mogła zapoznać się z jego treścią.

Najbezpieczniejsza forma to list polecony na aktualny adres dłużnika albo doręczenie przez ePUAP, jeżeli istnieje taka możliwość. Jeżeli adresu nie znasz, wysłanie wiadomości przez komunikator lub wpisanie wypowiedzenia w tytule symbolicznego przelewu może być dowodem próby kontaktu, ale nie daje takiej pewności jak doręczenie pisma na adres. Sąd będzie oceniał, czy dłużnik miał realną możliwość zapoznania się z treścią oświadczenia, zgodnie z art. 61 § 1 Kodeksu cywilnego.

Co zrobić, gdy nie znasz adresu pożyczkobiorcy?

Do pozwu trzeba prawidłowo oznaczyć strony. Art. 126 § 2 pkt 1 Kodeksu postępowania cywilnego wymaga, aby pierwsze pismo procesowe zawierało oznaczenie miejsca zamieszkania lub siedziby i adresy stron albo, w przypadku przedsiębiorcy wpisanego do CEIDG, adres do doręczeń. Bez adresu pozwanego sąd może wezwać do uzupełnienia braków formalnych pisma.

Jeżeli znasz imię, nazwisko, miasto, profil w mediach społecznościowych i numer rachunku bankowego, możesz próbować ustalić adres legalnymi metodami. W praktyce w grę wchodzą m.in.:

• wniosek o udostępnienie danych z rejestru PESEL, jeżeli wykażesz interes prawny, na podstawie art. 46 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności,
• sprawdzenie publicznych rejestrów, jeżeli dłużnik prowadzi działalność gospodarczą,
• zabezpieczenie dowodu przed procesem, jeżeli istnieje obawa, że przeprowadzenie dowodu stanie się niemożliwe lub zbyt utrudnione, na podstawie art. 310–315 Kodeksu postępowania cywilnego,
• zawiadomienie organów ścigania, jeżeli okoliczności wskazują na możliwe oszustwo.

Sam bank co do zasady nie poda prywatnej osobie danych właściciela rachunku, ponieważ obowiązuje go tajemnica bankowa z art. 104 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe. Udostępnienie danych objętych tajemnicą bankową jest możliwe tylko w przypadkach określonych w ustawie, w szczególności w ramach działań uprawnionych organów wskazanych w art. 105 Prawa bankowego.

Pozew o zwrot pożyczki – kiedy ma sens?

Jeżeli dłużnik nie oddaje pieniędzy mimo wezwania, można wnieść pozew o zapłatę. Podstawą żądania będzie art. 720 § 1 Kodeksu cywilnego, a przy opóźnieniu również art. 481 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego w zakresie odsetek ustawowych za opóźnienie.

Dla kwoty 200 zł trzeba jednak ocenić opłacalność działania. Minimalna opłata od pozwu w sprawach o prawa majątkowe wynosi 30 zł zgodnie z art. 13 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. W postępowaniu uproszczonym, przy wartości przedmiotu sporu do 500 zł, opłata od pozwu również wynosi 30 zł na podstawie art. 28 pkt 1 tej ustawy.

Jeżeli dowody są czytelne, a dłużnik jest możliwy do zidentyfikowania, sprawa o zapłatę niewielkiej pożyczki może zakończyć się nakazem zapłaty. Jeżeli dłużnik wniesie sprzeciw, sprawa będzie rozpoznawana dalej, a sąd oceni dowody zgodnie z art. 233 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Szersze omówienie podobnej drogi znajdziesz w materiale: sprawa o zwrot pieniędzy.

Zawiadomienie na policję lub do prokuratury

Jeżeli zachowanie pożyczkobiorcy wskazuje, że od początku działał w celu wyłudzenia pieniędzy, możesz złożyć zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa. Art. 304 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego przewiduje społeczny obowiązek zawiadomienia prokuratora lub Policji o popełnieniu przestępstwa ściganego z urzędu.

W zawiadomieniu należy opisać chronologię zdarzeń, załączyć potwierdzenie przelewu, zrzuty rozmów, link do profilu, numer rachunku i wszystkie znane dane. Organy ścigania mogą mieć większe możliwości identyfikacji osoby niż wierzyciel prywatny, zwłaszcza gdy podobnych zgłoszeń jest więcej.

Trzeba jednak liczyć się z tym, że jeżeli z materiału wynika wyłącznie spór o niezapłacony dług, organy ścigania mogą uznać sprawę za cywilną. Wtedy właściwą drogą pozostaje wezwanie do zapłaty, pozew i ewentualnie egzekucja komornicza po uzyskaniu tytułu wykonawczego.

Praktyczny plan działania

FAQ

Czy pożyczka 200 zł musi być na piśmie?

Nie. Art. 720 § 2 Kodeksu cywilnego wymaga formy dokumentowej dopiero przy pożyczce przekraczającej 1000 zł. Pożyczkę na 200 zł można udowadniać przelewem, wiadomościami i innymi dowodami.

Czy dowód przelewu wystarczy do wygrania sprawy?

Sam przelew może być bardzo ważnym dowodem, ale najlepiej, aby z tytułu przelewu lub rozmów wynikało, że była to pożyczka, a nie np. darowizna, zwrot kosztów albo płatność za usługę. Ocenę dowodów sąd przeprowadza na podstawie art. 233 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Czy mogę zgłosić sprawę na policję?

Tak, jeżeli okoliczności wskazują, że druga osoba od początku chciała wyłudzić pieniądze. Podstawą może być art. 286 § 1 Kodeksu karnego. Jeżeli jednak chodzi wyłącznie o opóźniony zwrot długu, policja może potraktować sprawę jako cywilną.

Co zrobić, gdy dłużnik zablokował mnie na Facebooku?

Zabezpiecz archiwum rozmów, zrzuty ekranu, adres profilu i potwierdzenie przelewu. Blokada kontaktu może mieć znaczenie dowodowe, ale sama w sobie nie zastępuje wezwania do zapłaty ani nie przesądza o przestępstwie.

Czy mogę pozwać osobę, której adresu nie znam?

W praktyce będzie to trudne, ponieważ art. 126 § 2 pkt 1 Kodeksu postępowania cywilnego wymaga podania adresu strony w pierwszym piśmie procesowym. Przed pozwem warto więc ustalić adres legalnymi metodami, np. przez rejestr PESEL po wykazaniu interesu prawnego.

Źródła

• Art. 6, art. 61 § 1, art. 481 § 1–2, art. 720 § 1–2, art. 723 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.
• Art. 284 § 1, art. 286 § 1 i § 3 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny.
• Art. 126 § 2 pkt 1, art. 232, art. 233 § 1, art. 243¹, art. 310–315 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 304 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego.
• Art. 13 ust. 1 i art. 28 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.
• Art. 46 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności.
• Art. 104 ust. 1 i art. 105 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe.