Darowizna samochodu a długi męża – czy komornik może zająć auto?

Co w tej sytuacji jest najważniejsze?

W opisanym stanie faktycznym trzeba odróżnić trzy różne masy majątkowe: majątek wspólny małżonków, majątek osobisty żony i majątek dziecka. To rozróżnienie decyduje o tym, czy wierzyciel męża i komornik w ogóle mogą skutecznie sięgnąć po samochód.

Jeżeli auto zostanie podarowane żonie przez jej siostrę, to co do zasady będzie to składnik majątku osobistego żony, a nie majątku wspólnego. Wynika to wprost z art. 33 pkt 2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym do majątku osobistego każdego z małżonków należą przedmioty majątkowe nabyte przez darowiznę, chyba że darczyńca inaczej postanowił.

Jeżeli natomiast samochód zostanie darowany od razu córce, to stanie się majątkiem dziecka, a nie rodziców. Rodzice wykonują tylko zarząd majątkiem dziecka w granicach wynikających z przepisów.

Odpowiedzialność za długi jednego małżonka a majątek wspólny

Podstawowy przepis to art. 41 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Z przepisu tego wynika, że jeżeli małżonek zaciągnął zobowiązanie za zgodą drugiego małżonka, wierzyciel może żądać zaspokojenia także z majątku wspólnego. Jeżeli natomiast zobowiązanie zostało zaciągnięte bez zgody drugiego małżonka albo nie wynika z czynności prawnej, wierzyciel co do zasady kieruje egzekucję do majątku osobistego dłużnika, jego wynagrodzenia za pracę, dochodów z działalności zarobkowej, a w pewnych wypadkach także do składników przedsiębiorstwa.

To oznacza, że sama wspólność ustawowa nie daje automatycznie wierzycielowi prawa do pełnej egzekucji z całego majątku rodzinnego. Trzeba jeszcze zbadać, jak powstał dług i czy żona wyrażała zgodę na konkretną czynność prawną.

W praktyce przy długach wynikających np. z pożyczek, kredytów, poręczeń czy umów zawieranych wyłącznie przez męża bez zgody żony sytuacja wierzyciela wobec majątku wspólnego jest słabsza niż wobec samego dłużnika.

Czy komornik może zająć samochód stojący przy domu?

Przy ruchomościach trzeba odróżnić zajęcie od późniejszego skutecznego prowadzenia egzekucji. Zgodnie z art. 845 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego komornik przystępuje do egzekucji z ruchomości przez ich zajęcie.

Dodatkowo art. 845 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego pozwala komornikowi zająć ruchomości będące we władaniu dłużnika. Z kolei art. 845 § 2⁴ Kodeksu postępowania cywilnego przewiduje szczególne zasady dotyczące ruchomości wchodzących w skład majątku wspólnego małżonków.

W praktyce oznacza to, że jeżeli samochód będzie używany przez rodzinę i znajdował się przy miejscu zamieszkania dłużnika, komornik może próbować go zająć, zwłaszcza jeśli z zewnątrz będzie wyglądało, że należy do męża albo do majątku wspólnego. Nie oznacza to jednak jeszcze, że zajęcie będzie prawidłowe i że dojdzie do sprzedaży auta.

Jeżeli auto należy wyłącznie do żony albo do dziecka, trzeba być przygotowanym na wykazanie tego dokumentami: umową darowizny, dowodem rejestracyjnym, polisą, potwierdzeniem zgłoszenia nabycia i ewentualnie dowodami pochodzenia środków na utrzymanie pojazdu.

Darowizna samochodu dla żony – czy wejdzie do majątku wspólnego?

Co do zasady nie. Jak wskazuje art. 33 pkt 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, przedmiot nabyty przez darowiznę należy do majątku osobistego obdarowanego małżonka, chyba że darczyńca wyraźnie postanowił, iż darowizna ma wejść do majątku wspólnego.

Dlatego przy umowie darowizny warto zapisać wprost, że:

• darczyńca daruje samochód wyłącznie siostrze,
• darowizna ma wejść do jej majątku osobistego,
• dłużny mąż nie jest stroną umowy i nie nabywa żadnego udziału w pojeździe.

Taki zapis nie tworzy prawa, którego nie byłoby bez niego, ale bardzo ułatwia późniejsze wykazanie charakteru majątku.

Trzeba jednak uczciwie zaznaczyć, że samo wpisanie auta do majątku osobistego żony nie gwarantuje, że komornik w ogóle nie podejmie próby zajęcia. Ruchomości często są zajmowane na podstawie ich posiadania lub korzystania, a spór o własność bywa rozstrzygany dopiero po wniesieniu odpowiedniego środka prawnego.

Darowizna samochodu bezpośrednio dla małoletniej córki

Jeżeli rzeczywistym celem jest to, aby auto należało do córki, najczytelniejszym rozwiązaniem jest darowizna bezpośrednio na dziecko już teraz. Przepisy tego nie zakazują.

Zgodnie z art. 101 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego rodzice są obowiązani sprawować z należytą starannością zarząd majątkiem dziecka pozostającego pod ich władzą rodzicielską. Jednocześnie zgodnie z art. 101 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego rodzice bez zezwolenia sądu opiekuńczego nie mogą dokonywać czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu ani wyrażać zgody na dokonywanie takich czynności przez dziecko.

W praktyce oznacza to:

• samochód może być własnością małoletniej córki,
• rodzice zarządzają tym majątkiem do czasu pełnoletności,
• sprzedaż auta, obciążenie go lub dokonanie innej czynności przekraczającej zwykły zarząd może wymagać zgody sądu opiekuńczego.

Jeżeli auto miałoby być faktycznie używane dla potrzeb córki, taki model jest zwykle bezpieczniejszy wobec wierzycieli męża niż darowizna „na mamę z myślą o dziecku”.

Jakie formalności warto dopilnować przy darowiźnie auta?

Podatek od darowizny – ważna korekta

Nie każda darowizna w rodzinie oznacza podatek do zapłaty. W opisanym przypadku trzeba sprawdzić stopień pokrewieństwa między darczyńcą a obdarowanym.

Jeżeli darczyńcą jest siostra, a obdarowaną jej siostra, to strony należą do tzw. grupy zerowej. Na podstawie art. 4a ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn nabycie własności rzeczy przez najbliższą rodzinę jest zwolnione z podatku, jeżeli zostaną spełnione warunki ustawowe, w tym zgłoszenie nabycia właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego w terminie 6 miesięcy. Dla darowizny samochodu zwykle trzeba złożyć formularz SD-Z2.

Jeżeli obdarowaną byłaby małoletnia córka, trzeba osobno ocenić relację darczyńca–obdarowana. Córka wobec siostry matki jest siostrzenicą, więc nie wchodzi do grupy zerowej z art. 4a ustawy. Wtedy co do zasady stosuje się zwykłe zasady opodatkowania według właściwej grupy podatkowej i aktualnych kwot wolnych. Warto to sprawdzić przed podpisaniem umowy, bo konsekwencje podatkowe dla darowizny na żonę i dla darowizny na dziecko mogą być różne.

Co jeśli komornik mimo wszystko zajmie samochód?

Jeżeli komornik zajmie ruchomość, która nie należy do dłużnika, właściciel nie jest bezbronny. W zależności od sytuacji można rozważyć:

• wniosek do komornika o zwolnienie rzeczy spod zajęcia wraz z dokumentami własności,
• skargę na czynności komornika na podstawie art. 767 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, jeżeli problem dotyczy wadliwej czynności komornika,
• powództwo o zwolnienie zajętego przedmiotu spod egzekucji na podstawie art. 841 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, jeżeli osoba trzecia twierdzi, że rzecz narusza jej prawa.

Przy powództwie z art. 841 § 3 Kodeksu postępowania cywilnego obowiązuje termin miesiąca od dnia dowiedzenia się o naruszeniu prawa, więc nie warto zwlekać.

Czy potrzebna jest rozdzielność majątkowa?

Nie zawsze. W tej sprawie rozdzielność majątkowa nie jest warunkiem koniecznym do tego, by siostra przekazała auto do majątku osobistego żony albo bezpośrednio dziecku. Już obecnie art. 33 pkt 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego daje podstawę do uznania darowizny za majątek osobisty obdarowanej żony.

Rozdzielność majątkowa może jednak być sensowna szerzej, jeżeli długi męża narastają, pojawiają się nowe zobowiązania albo małżonkowie chcą wyraźnie oddzielić przyszłe sfery majątkowe. Umowna rozdzielność majątkowa wymaga aktu notarialnego zgodnie z art. 47 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Sądowe ustanowienie rozdzielności majątkowej jest możliwe z ważnych powodów na podstawie art. 52 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a w wyjątkowych sytuacjach sąd może oznaczyć wcześniejszą datę jej powstania.

To jednak rozwiązanie szersze niż sam problem jednego samochodu.

Skarga pauliańska – kiedy naprawdę grozi?

W opisanej sytuacji zasadnicze ryzyko skargi pauliańskiej jest mniejsze niż przy „uciekaniu” z majątkiem przez samego dłużnika, ponieważ darczyńcą ma być siostra żony, a nie dłużny mąż. Skarga pauliańska z art. 527 i nast. ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny dotyczy co do zasady czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli.

Jeżeli więc mąż nie przenosi swojego majątku, lecz osoba trzecia przekazuje własne auto żonie albo dziecku, klasyczna skarga pauliańska przeciwko tej czynności zwykle nie będzie właściwym narzędziem. Inaczej byłoby wtedy, gdyby samochód należał wcześniej do męża albo został nabyty za jego środki w sposób pozorny tylko „na kogoś innego”. Wtedy wierzyciel mógłby próbować wykazywać, że doszło do pokrzywdzenia wierzycieli albo czynność była pozorna.

Dlatego należy zadbać, aby cała operacja odpowiadała rzeczywistości: darczyńca rzeczywiście jest właścicielem auta, umowa odpowiada faktycznemu zamiarowi stron, a pojazd jest rejestrowany na prawdziwego właściciela.

FAQ

Czy komornik może zająć auto darowane wyłącznie żonie?

Nie powinien prowadzić skutecznej egzekucji z majątku osobistego żony za długi samego męża. W praktyce przy ruchomościach może jednak dojść do zajęcia, jeżeli auto znajduje się we władaniu dłużnika. Wtedy trzeba wykazać własność żony dokumentami i w razie potrzeby skorzystać ze środków z art. 767 lub art. 841 Kodeksu postępowania cywilnego.

Czy lepiej darować samochód żonie czy dziecku?

Jeżeli celem jest rzeczywiście zabezpieczenie auta dla córki, bezpieczniejsze bywa przekazanie go od razu dziecku. Wtedy pojazd nie wchodzi ani do majątku wspólnego, ani do majątku osobistego rodziców. Trzeba jednak pamiętać o zasadach zarządu majątkiem małoletniego.

Czy do darowizny samochodu potrzebny jest notariusz?

Nie. Umowa darowizny samochodu może być zawarta w zwykłej formie pisemnej. Dla celów dowodowych to rozwiązanie wręcz konieczne.

Czy od takiej darowizny zawsze trzeba zapłacić podatek?

Nie. Darowizna między siostrami może korzystać ze zwolnienia z art. 4a ust. 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn, jeśli zostanie zgłoszona w terminie. Przy darowiźnie od ciotki dla siostrzenicy zasady podatkowe są inne i trzeba je ocenić osobno.

Czy rozdzielność majątkowa rozwiązuje problem?

Nie zawsze jest konieczna. W przypadku darowizny dla żony już sama konstrukcja majątku osobistego z art. 33 pkt 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego daje ochronę. Rozdzielność może być potrzebna dopiero wtedy, gdy problem długów jest szerszy i dotyczy całych relacji majątkowych małżonków.

Wnioski praktyczne

W opisanej sprawie najbezpieczniejsze warianty są dwa. Pierwszy to darowizna samochodu bezpośrednio na córkę, jeżeli pojazd rzeczywiście ma być docelowo dla niej. Drugi to darowizna na rzecz żony z wyraźnym wskazaniem w umowie, że auto wchodzi do jej majątku osobistego.

W obu wariantach trzeba zadbać o pełną dokumentację, rejestrację na rzeczywistego właściciela i kwestie podatkowe. Jeżeli długi męża powstały bez zgody żony, pozycja wierzyciela wobec takiego auta jest wyraźnie słabsza niż wobec majątku należącego do samego dłużnika lub do majątku wspólnego.

Źródła

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
3. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
4. Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn – Dz.U. 1983 nr 45 poz. 207