Jak bronić się w sprawie rozwodowej i ograniczyć ryzyko winy?

Kiedy w ogóle sąd może orzec rozwód?

Podstawą rozwodu jest zupełny i trwały rozkład pożycia małżeńskiego. Wynika to z art. 56 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. W praktyce sąd bada, czy ustały więzi duchowa, fizyczna i gospodarcza oraz czy nie ma realnych widoków na powrót małżonków do wspólnego pożycia.

Nawet przy zupełnym i trwałym rozkładzie pożycia sąd nie orzeknie rozwodu, jeżeli wskutek niego miałoby ucierpieć dobro wspólnych małoletnich dzieci albo jeżeli rozwód byłby sprzeczny z zasadami współżycia społecznego – art. 56 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Dodatkowo rozwód nie jest dopuszczalny, jeżeli żąda go małżonek wyłącznie winny rozkładu pożycia, a drugi małżonek nie wyraża zgody, chyba że odmowa zgody jest sprzeczna z zasadami współżycia społecznego – art. 56 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jeżeli więc Twoja obrona ma polegać na tym, że rozwód w ogóle nie powinien zostać orzeczony, trzeba wykazywać brak trwałości rozkładu pożycia albo istnienie jednej z powyższych przeszkód. Jeżeli natomiast rozwód jest nieunikniony, celem obrony może być ograniczenie skutków wyroku, zwłaszcza w zakresie winy, alimentów i rozstrzygnięć dotyczących dzieci.

Jak bronić się po otrzymaniu pozwu rozwodowego?

Najczęstszy błąd pozwanego polega na biernej postawie. Tymczasem po doręczeniu pozwu warto przygotować odpowiedź na pozew i od razu zająć stanowisko: czy zgadzasz się na rozwód, czy żądasz oddalenia powództwa, czy zgadzasz się na rozwód bez orzekania o winie, czy domagasz się ustalenia winy drugiego małżonka albo winy obojga.

W postępowaniu rozwodowym stosuje się przepisy Kodeksu postępowania cywilnego, a odpowiedź na pozew powinna spełniać wymagania pisma procesowego z art. 126 § 1 i art. 128 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. Sąd może także zobowiązać pozwanego do wniesienia odpowiedzi na pozew w wyznaczonym terminie pod rygorami procesowymi wynikającymi z art. 205¹–205³ Kodeksu postępowania cywilnego.

W odpowiedzi na pozew warto wskazać przede wszystkim:

• czy kwestionujesz istnienie trwałego i zupełnego rozkładu pożycia,
• czy sprzeciwiasz się przypisaniu Ci wyłącznej winy,
• jakie są Twoje żądania dotyczące dzieci, alimentów, kontaktów i miejsca zamieszkania dzieci,
• jakie dowody chcesz przeprowadzić.

Jeżeli Twoja sytuacja odpowiada wariantowi, w którym chcesz wykazać brak zgody na rozwód, trzeba wyjaśnić, dlaczego rozkład pożycia nie jest trwały albo dlaczego rozwód godziłby w dobro dzieci lub zasady współżycia społecznego.

Jakie dowody są przydatne w sprawie rozwodowej?

Sąd rozstrzyga na podstawie twierdzeń i dowodów. Zgodnie z art. 227 Kodeksu postępowania cywilnego przedmiotem dowodu są fakty mające dla sprawy istotne znaczenie, a zgodnie z art. 232 Kodeksu postępowania cywilnego strony są obowiązane wskazywać dowody dla stwierdzenia faktów, z których wywodzą skutki prawne.

W sprawie rozwodowej przydatne bywają zwłaszcza:

• zeznania świadków, którzy znają sytuację małżonków,
• wydruki wiadomości, e-maili lub korespondencji – o ile zostały pozyskane legalnie i odnoszą się do istotnych faktów,
• dokumenty potwierdzające utrzymanie dziecka, koszty mieszkania, leczenia, edukacji,
• zaświadczenia o dochodach, PIT-y, zestawienia wydatków,
• dokumentacja dotycząca przemocy, uzależnień, interwencji policji albo leczenia – jeżeli takie okoliczności rzeczywiście występowały.

Nie każdy konflikt małżeński oznacza automatycznie wyłączną winę jednej strony. Wina w rozumieniu art. 57 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego jest oceniana przez pryzmat naruszenia obowiązków małżeńskich, o których mowa m.in. w art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Chodzi więc np. o nielojalność, przemoc, uporczywe uchylanie się od współdziałania dla dobra rodziny, rażące zaniedbywanie rodziny czy zdradę, ale każdą sprawę sąd ocenia indywidualnie.

Rozwód z orzeczeniem o winie czy bez orzekania o winie?

Zgodnie z art. 57 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego sąd w wyroku rozwodowym orzeka, czy i który z małżonków ponosi winę rozkładu pożycia. Natomiast na zgodne żądanie małżonków sąd zaniecha orzekania o winie – art. 57 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Wtedy skutki są takie, jak gdyby żaden z małżonków nie ponosił winy.

Jeżeli nie ma zgodnego stanowiska stron, sąd musi rozstrzygnąć kwestię winy. Obrona może więc zmierzać do jednego z trzech rezultatów: oddalenia pozwu, rozwodu bez orzekania o winie albo rozwodu z winą obojga małżonków zamiast winy wyłącznej.

W praktyce samo to, że po rozstaniu jedna osoba weszła w nowy związek, nie zawsze przesądza o wyłącznej winie za rozkład pożycia. Znaczenie ma to, co doprowadziło do rozkładu pożycia i kiedy faktycznie do niego doszło. W orzecznictwie utrwalone jest stanowisko, że trzeba badać związek przyczynowy pomiędzy zawinionym zachowaniem małżonka a rozkładem pożycia.

Jeżeli celem jest procesowa obrona przed samym rozwodem, pomocny może być materiał o tym, jak oddalić pozew.

Jakie są skutki uznania wyłącznej winy jednego małżonka?

Najważniejsze skutki dotyczą alimentów między byłymi małżonkami. Zgodnie z art. 60 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego małżonek rozwiedziony, który nie został uznany za wyłącznie winnego i znajduje się w niedostatku, może żądać od drugiego małżonka środków utrzymania w zakresie odpowiadającym usprawiedliwionym potrzebom oraz możliwościom zarobkowym i majątkowym zobowiązanego.

Jeżeli natomiast jeden małżonek został uznany za wyłącznie winnego, a rozwód pociąga za sobą istotne pogorszenie sytuacji materialnej małżonka niewinnego, sąd może – na podstawie art. 60 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego – zasądzić od wyłącznie winnego odpowiednie świadczenie alimentacyjne, nawet gdy małżonek niewinny nie znajduje się w niedostatku.

To właśnie dlatego nie warto zgadzać się na wyłączną winę „dla świętego spokoju”, jeżeli stan faktyczny tego nie uzasadnia. Taki wyrok może wywoływać skutki finansowe przez wiele lat.

Trzeba też pamiętać o art. 60 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Co do zasady obowiązek dostarczania środków utrzymania wobec małżonka rozwiedzionego wygasa z chwilą zawarcia przez niego nowego małżeństwa. Gdy zobowiązany nie został uznany za wyłącznie winnego, obowiązek ten wygasa także z upływem 5 lat od orzeczenia rozwodu, chyba że sąd – ze względu na wyjątkowe okoliczności – przedłuży ten termin. Ograniczenie 5-letnie nie dotyczy sytuacji z art. 60 § 2, czyli gdy zobowiązany został uznany za wyłącznie winnego.

Dzieci w sprawie rozwodowej – o czym sąd rozstrzyga obowiązkowo?

Jeżeli małżonkowie mają wspólne małoletnie dzieci, sąd w wyroku rozwodowym obowiązkowo rozstrzyga o władzy rodzicielskiej, kontaktach z dzieckiem oraz o tym, w jakiej wysokości każdy z rodziców ma ponosić koszty utrzymania i wychowania dziecka – art. 58 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Sąd może pozostawić władzę rodzicielską obojgu rodzicom, ograniczyć ją jednemu z nich albo uregulować ją w inny sposób odpowiedni do okoliczności sprawy. Jeżeli strony przedstawią pisemne porozumienie o sposobie wykonywania władzy rodzicielskiej i utrzymywaniu kontaktów zgodne z dobrem dziecka, sąd powinien je uwzględnić – art. 58 § 1a Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

W obronie procesowej nie można więc skupiać się wyłącznie na winie. W praktyce równie ważne jest przygotowanie materiału dotyczącego dzieci: planu opieki, harmonogramu kontaktów, wydatków, kwestii szkolnych i zdrowotnych.

Czy nowy związek przesądza o winie?

Nie automatycznie. Jeżeli nowa relacja pojawiła się dopiero po faktycznym, zupełnym i trwałym rozkładzie pożycia, jej znaczenie dla przypisania winy może być mniejsze niż twierdzi druga strona. Inaczej będzie, gdy romans lub trwała relacja pozamałżeńska stały się przyczyną rozpadu małżeństwa. Ocenę zawsze determinuje konkretny stan faktyczny i materiał dowodowy.

Podobnie samo stwierdzenie, że mąż się odkochał, nie jest jeszcze samodzielną podstawą rozstrzygnięcia o winie. Dla sądu ważne są fakty świadczące o rozpadzie więzi oraz zachowania naruszające obowiązki małżeńskie.

Koszty sprawy rozwodowej i koszty pełnomocnika

Opłata od pozwu o rozwód wynosi obecnie 600 zł – art. 26 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Jeżeli sąd orzeknie rozwód na zgodny wniosek stron bez orzekania o winie, z urzędu zwraca powodowi połowę opłaty, czyli 300 zł – art. 79 ust. 3 pkt 1 lit. a tej ustawy.

Koszt pomocy adwokata albo radcy prawnego nie jest ustawowo stały. Zależy od miasta, stopnia skomplikowania sprawy, liczby rozpraw, potrzeby sporządzania pism i zakresu sporu o dzieci lub majątek. Nie należy więc zakładać jednej „typowej” stawki. Osobno istnieją stawki minimalne kosztów zastępstwa procesowego określone w rozporządzeniach Ministra Sprawiedliwości, ale rzeczywiste wynagrodzenie pełnomocnika ustala się indywidualnie w umowie z klientem.

Jeżeli nie stać Cię na opłacenie pełnomocnika, możesz złożyć wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych albo o ustanowienie pełnomocnika z urzędu na podstawie art. 102 i nast. ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz art. 117 i nast. Kodeksu postępowania cywilnego.

Jak przygotować linię obrony w praktyce?

Najbezpieczniej ułożyć obronę wokół kilku prostych pytań:

1. Czy chcesz oddalenia pozwu, czy zgadzasz się na rozwód?
2. Jeżeli zgadzasz się na rozwód – czy zgadzasz się na rozwód bez winy, czy kwestionujesz wyłączną winę?
3. Jakie masz dowody na swoje stanowisko?
4. Jakie rozstrzygnięcie powinno zapaść w sprawie dzieci i alimentów?
5. Czy potrzebne są zabezpieczenia na czas procesu, np. alimenty lub kontakty?

Jeżeli sprawa jest konfliktowa, warto rozważyć pomoc pełnomocnika choćby przy przygotowaniu odpowiedzi na pozew, planu przesłuchania świadków i uporządkowaniu dowodów. To zwykle bardziej praktyczne niż działanie „na wyczucie”.

FAQ

Czy muszę składać odpowiedź na pozew rozwodowy?

Nie zawsze jest to formalnie obowiązkowe z mocy samej ustawy, ale w praktyce bardzo warto to zrobić, a czasem sąd wyraźnie do tego zobowiązuje. Brak odpowiedzi osłabia Twoją pozycję procesową.

Czy sąd może orzec rozwód mimo mojego sprzeciwu?

Tak, jeżeli stwierdzi zupełny i trwały rozkład pożycia oraz brak negatywnych przesłanek z art. 56 § 2 i § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy rozwód bez orzekania o winie jest zawsze najlepszy?

Nie. Bywa korzystny, bo skraca postępowanie i ogranicza konflikt, ale nie w każdej sprawie. Jeżeli druga strona dąży do przypisania Ci wyłącznej winy, obrona może wymagać aktywnego sporu o winę.

Czy alimenty na byłego małżonka są automatyczne?

Nie. Musi zostać zgłoszone żądanie, a sąd bada przesłanki z art. 60 § 1 albo § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy adwokat w rozwodzie jest konieczny?

Nie, ale przy sporze o winę, dzieci, wysokie alimenty albo rozbudowane dowody pomoc profesjonalnego pełnomocnika bywa bardzo cenna.

Źródła

• art. 23, art. 56, art. 57, art. 58, art. 60 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 126, art. 128, art. 227, art. 232, art. 117 i nast. ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
• art. 26 ust. 1 pkt 1, art. 79 ust. 3 pkt 1 lit. a, art. 102 i nast. ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych
• orzecznictwo Sądu Najwyższego dotyczące związku przyczynowego między zachowaniem małżonka a rozkładem pożycia, w tym m.in. wyrok z 21 marca 2003 r., II CKN 1270/00