Dziedziczenie po mężu z małoletnimi dziećmi – co zrobić krok po kroku

W opisanej sytuacji, jeśli mąż nie zostawił testamentu, zastosowanie ma dziedziczenie ustawowe. Zgodnie z art. 931 § 1 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w pierwszej kolejności powołani do spadku są małżonek i dzieci spadkodawcy, dziedziczą oni w częściach równych, a udział małżonka nie może być mniejszy niż 1/4 całości spadku.

Przy żonie i dwojgu dzieci oznacza to co do zasady po 1/3 udziału dla każdego z Państwa. Spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy, a spadkobierca nabywa spadek z tą chwilą – tak wynika z art. 924 i art. 925 Kodeksu cywilnego.

Jaki jest pierwszy krok po śmierci męża?

Pierwszym praktycznym krokiem jest uzyskanie urzędowego potwierdzenia, kto jest spadkobiercą i w jakich udziałach. Można to zrobić na dwa sposoby:

• przez sąd – we wniosku o stwierdzenie nabycia spadku;
• u notariusza – przez akt poświadczenia dziedziczenia.

Podstawą są art. 1025 § 1 Kodeksu cywilnego oraz art. 95a–95p ustawy z 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie. Jeżeli między spadkobiercami nie ma sporu, a wszyscy mogą stawić się u notariusza, droga notarialna zwykle jest szybsza. Gdy pojawiają się przeszkody formalne albo spór, pozostaje sąd.

Do tych czynności zwykle potrzebne są: akt zgonu męża, akt małżeństwa, akty urodzenia dzieci, a jeśli któreś z dzieci zawarło małżeństwo – także jego akt małżeństwa.

Czy trzeba od razu robić dział spadku?

Nie. Stwierdzenie nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia potwierdzają tylko, kto dziedziczy i w jakim ułamku. Dopiero dział spadku rozstrzyga, komu przypadną konkretne składniki majątku, na przykład mieszkanie, samochód czy pieniądze.

Możliwość żądania działu spadku wynika z art. 1037 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego. Dział może nastąpić umownie, ale jeżeli w skład spadku wchodzi nieruchomość, umowa musi mieć formę aktu notarialnego. Jeżeli nie ma zgody, dział przeprowadza sąd.

Zobacz również:

sprawa spadkowa - przebieg i koszty

Czy można wypłacić pieniądze z konta zmarłego?

Co do zasady bank wypłaci środki należące do spadku po przedstawieniu prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia. Wynika to z art. 1027 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym wobec osoby trzeciej spadkobierca może wykazać swoje prawa takim dokumentem.

Trzeba jednak odróżnić dwie sytuacje:

Jeżeli więc na rachunku była ustanowiona dyspozycja wkładem na wypadek śmierci na rzecz osoby uprawnionej, część środków może zostać wypłacona poza spadkiem. W pozostałym zakresie bank będzie wymagał dokumentu spadkowego.

Co z polisą i ubezpieczeniem kredytu?

Jeżeli ubezpieczyciel spłacił kredyt bezpośrednio do banku na podstawie umowy ubezpieczenia, to nie jest to już dług obciążający spadkobierców w tym zakresie. Trzeba jednak sprawdzić treść umowy kredytu, polisy oraz rozliczenie banku, bo czasami pozostają inne należności uboczne, na przykład odsetki naliczone do dnia spłaty albo opłaty niezwiązane z samym kapitałem.

W przypadku klasycznej polisy na życie trzeba sprawdzić, czy została wskazana osoba uposażona. Jeżeli tak, suma ubezpieczenia co do zasady nie wchodzi do spadku, tylko jest wypłacana wskazanej osobie na podstawie art. 831 § 1 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Jeżeli uposażonego nie wskazano albo uprawnienie wygasło, wtedy ocena zależy od warunków umowy i może być potrzebna analiza konkretnej polisy.

Czy można odrzucić spadek w imieniu małoletnich dzieci?

Tak, ale nie samodzielnie. Odrzucenie spadku w imieniu małoletniego dziecka jest czynnością przekraczającą zakres zwykłego zarządu jego majątkiem, dlatego rodzic potrzebuje zezwolenia sądu opiekuńczego. Wynika to z art. 101 § 3 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

Samo oświadczenie o odrzuceniu spadku składa się na podstawie art. 1012, art. 1015 § 1 oraz art. 1018 § 3 Kodeksu cywilnego – przed sądem albo notariuszem. W przypadku dziecka najpierw trzeba uzyskać zgodę sądu rodzinnego, a dopiero potem złożyć właściwe oświadczenie.

Trzeba też pamiętać o terminach. Co do zasady oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku składa się w terminie 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania do spadku – art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego. W przypadku małoletniego termin ten biegnie od chwili, gdy jego przedstawiciel ustawowy dowiedział się o powołaniu dziecka do spadku.

Jeżeli rodzic w czasie tego 6-miesięcznego terminu wystąpi do sądu opiekuńczego o zgodę na odrzucenie spadku, bieg terminu do złożenia oświadczenia przez dziecko nie kończy się w trakcie oczekiwania na rozstrzygnięcie. Wynika to obecnie wprost z art. 1015 § 1¹ Kodeksu cywilnego.

Czy w ogóle trzeba odrzucać spadek za dzieci?

Niekoniecznie. Obecnie brak złożenia oświadczenia w terminie oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza – art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego. To szczególnie istotne przy małoletnich, ponieważ ogranicza ich odpowiedzialność za długi spadkowe do wartości stanu czynnego spadku, zgodnie z art. 1031 § 2 Kodeksu cywilnego.

W praktyce odrzucenie spadku przez dzieci rozważa się zwykle wtedy, gdy istnieje realne ryzyko, że długi są wyższe niż majątek, a nawet przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza byłoby dla rodziny niecelowe lub kłopotliwe. Ocena zawsze zależy od konkretnego stanu faktycznego: wysokości długów, wartości majątku, liczby wierzycieli oraz tego, czy w skład spadku wchodzą nieruchomości lub inne wartościowe prawa.

Czy można sprzedać mieszkanie należące do spadku?

Tak, ale przy małoletnich współspadkobiercach zwykle nie da się tego zrobić od ręki. Jeżeli po potwierdzeniu dziedziczenia własność mieszkania przypadnie żonie i dzieciom w udziałach, to sprzedaż całej nieruchomości wymaga udziału wszystkich współwłaścicieli. W imieniu małoletnich działa przedstawiciel ustawowy, ale na sprzedaż ich udziałów potrzebna jest zgoda sądu opiekuńczego, ponieważ jest to czynność przekraczająca zwykły zarząd – art. 101 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Podobnie będzie przy darowiźnie, zamianie, obciążeniu hipoteką albo zrzeczeniu się dopłaty przy dziale spadku, jeżeli naruszałoby to interes dziecka. Sąd rodzinny bada wtedy, czy planowana czynność rzeczywiście służy dobru małoletniego.

Jeżeli zależy Pani na docelowym uporządkowaniu własności, po stwierdzeniu nabycia spadku warto rozważyć także ustalenie, co dokładnie wchodzi do spadku po zmarłym, zanim dojdzie do sprzedaży lub działu.

Co z samochodem i innymi ruchomościami?

Samochód także staje się przedmiotem współwłasności spadkobierców w udziałach wynikających ze spadku. Do załatwienia formalności urzędowych i ubezpieczeniowych potrzebny będzie dokument potwierdzający dziedziczenie. Przy rozporządzeniu całym pojazdem, na przykład przy sprzedaży, konieczne jest współdziałanie wszystkich współwłaścicieli. Małoletnie dzieci reprezentuje rodzic, ale jeżeli czynność przekracza zwykły zarząd, również tutaj może być potrzebna zgoda sądu opiekuńczego.

Postępowanie sądowe czy notariusz – co wybrać?

Jeżeli wszyscy spadkobiercy są zgodni i nie ma przeszkód formalnych, notariusz zwykle pozwala szybciej uzyskać dokument dziedziczenia. Gdy jednak trzeba równolegle składać wnioski do sądu rodzinnego, istnieją wątpliwości co do składu majątku albo pojawia się konflikt między spadkobiercami, często i tak kończy się na sprawie sądowej.

W praktyce przy nieruchomościach i dzieciach warto zaplanować całą kolejność działań: najpierw potwierdzenie dziedziczenia, potem ewentualny wpis do księgi wieczystej, następnie zgoda sądu rodzinnego na sprzedaż lub dział spadku, a dopiero na końcu rozporządzenie majątkiem.

Zobacz również:

jak ustalić adresy spadkobierców w sprawie spadkowej

FAQ

Czy żona może sama wypłacić pieniądze z konta męża?

Nie zawsze. Jeżeli środki wchodzą do spadku, bank zwykle zażąda postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku albo aktu poświadczenia dziedziczenia. Wyjątkiem mogą być kwoty wypłacane z dyspozycji wkładem na wypadek śmierci albo zwrot kosztów pogrzebu na podstawie ustawy – Prawo bankowe.

Czy małoletnie dziecko automatycznie dziedziczy długi?

Tak, ale jeżeli nie złożono oświadczenia o odrzuceniu spadku, dziecko przyjmuje spadek z dobrodziejstwem inwentarza. Odpowiada więc za długi tylko do wartości aktywów spadku, zgodnie z art. 1031 § 2 Kodeksu cywilnego.

Ile jest czasu na odrzucenie spadku za dziecko?

Co do zasady 6 miesięcy od dnia, w którym przedstawiciel ustawowy dowiedział się o powołaniu dziecka do spadku. W tym czasie trzeba wystąpić do sądu opiekuńczego o zgodę, a po jej uzyskaniu złożyć właściwe oświadczenie.

Czy sprzedaż mieszkania po spadku zawsze wymaga działu spadku?

Nie zawsze. Można sprzedać nieruchomość należącą do wszystkich współspadkobierców bez wcześniejszego działu spadku, ale muszą w tym uczestniczyć wszyscy współwłaściciele. Gdy są wśród nich małoletni, potrzebna jest zgoda sądu rodzinnego na czynność dotyczącą ich udziałów.

Czy u notariusza da się załatwić sprawę szybciej niż w sądzie?

Zwykle tak, o ile wszyscy spadkobiercy są zgodni i mogą osobiście stawić się u notariusza. Jeżeli jednak potrzebna jest zgoda sądu rodzinnego albo istnieje spór, sama droga notarialna nie rozwiąże całej sprawy.

Źródła

• art. 924, art. 925, art. 931 § 1, art. 1012, art. 1015 § 1, § 1¹ i § 2, art. 1018 § 3, art. 1025 § 1, art. 1027, art. 1031 § 2, art. 1037 § 1 i § 2 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 101 § 3 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 55 ust. 1 pkt 1 oraz art. 56 ust. 1 i ust. 5 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe
• art. 95a–95p ustawy z 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie