Jak sprawdzić, co zmarły zostawił w spadku?

Od czego zacząć po śmierci ojca?

W opisanej sytuacji najważniejsze jest oddzielenie dwóch kwestii: kto dziedziczy oraz co faktycznie wchodzi do spadku. To, że dzieci z drugiego małżeństwa nie przekazują informacji, nie oznacza jeszcze, że spadku nie ma albo że został Pan skutecznie pozbawiony wszelkich praw.

Jeżeli jest Pan dzieckiem zmarłego, to co do zasady należy Pan do kręgu spadkobierców ustawowych na podstawie art. 931 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Inaczej będzie tylko wtedy, gdy istnieje ważny testament, doszło do odrzucenia spadku, uznania za niegodnego albo wydziedziczenia spełniającego przesłanki z ustawy.

Na początku warto zgromadzić podstawowe dokumenty: odpis aktu zgonu ojca, własny odpis aktu urodzenia oraz – jeśli nazwisko uległo zmianie – dokumenty potwierdzające tożsamość i pokrewieństwo. Bez tych dokumentów trudno będzie rozpocząć sprawę.

Termin na przyjęcie albo odrzucenie spadku

To pierwsza sprawa, którą trzeba sprawdzić. Zgodnie z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego oświadczenie o przyjęciu albo o odrzuceniu spadku składa się w terminie 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania.

Jeżeli spadkobierca nie złoży oświadczenia w tym terminie, to zgodnie z art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego uważa się, że przyjął spadek z dobrodziejstwem inwentarza. Oznacza to ograniczenie odpowiedzialności za długi spadkowe do wartości stanu czynnego spadku.

Zasady odpowiedzialności za długi określa art. 1031 § 2 Kodeksu cywilnego. Spadkobierca, który przyjął spadek z dobrodziejstwem inwentarza, odpowiada za długi tylko do wartości ustalonej w wykazie inwentarza albo spisie inwentarza. Ograniczenie to może odpaść w przypadkach wskazanych w tym przepisie, zwłaszcza gdy ktoś podstępnie pominie składniki majątku lub poda nieistniejące długi.

Jeżeli termin 6 miesięcy jeszcze nie upłynął i nie zna Pan składu majątku ani skali zadłużenia, najbezpieczniej jest zwykle rozważyć przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza albo – w zależności od okoliczności – odrzucenie spadku. To zależy jednak od konkretnego stanu faktycznego.

Jak sprawdzić, czy zmarły zostawił testament?

W pierwszej kolejności należy ustalić, czy istnieje testament. W praktyce można to zrobić na kilka sposobów.

Po pierwsze, warto sprawdzić dokumenty pozostawione przez zmarłego i zapytać osoby bliskie, czy testament był sporządzony notarialnie albo własnoręcznie. Po drugie, można ustalić, czy testament został zarejestrowany w Notarialnym Rejestrze Testamentów. Sam rejestr nie przechowuje treści testamentu, ale pozwala ustalić, czy testament notarialny albo zgłoszony testament własnoręczny został odnotowany i u którego notariusza może się znajdować.

Jeżeli testament znajduje się u osoby prywatnej, to po śmierci spadkodawcy taka osoba powinna go złożyć w sądzie spadku albo u notariusza. Wynika to z art. 646 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. Sąd lub notariusz dokonuje następnie otwarcia i ogłoszenia testamentu.

Jeżeli istnieje podejrzenie, że testament został sporządzony, ale ktoś go ukrywa, postępowanie spadkowe nadal warto wszcząć. Sąd może zobowiązać do złożenia testamentu i ocenić skutki jego istnienia.

Zobacz również:

sprawa spadkowa - przebieg i koszty

Jak ustalić, co wchodzi do spadku?

Samo bycie spadkobiercą nie daje jeszcze automatycznie pełnej wiedzy o majątku zmarłego. Tę wiedzę uzyskuje się zwykle w toku formalnej sprawy spadkowej oraz przez późniejsze ustalanie poszczególnych składników majątku.

Do spadku należą prawa i obowiązki majątkowe zmarłego, które z chwilą śmierci przechodzą na spadkobierców, zgodnie z art. 922 § 1 Kodeksu cywilnego. Nie wszystkie prawa wchodzą jednak do spadku – wyłączone są te ściśle związane z osobą zmarłego oraz prawa, które z mocy ustawy przechodzą na oznaczone osoby niezależnie od dziedziczenia, o czym stanowi art. 922 § 2 Kodeksu cywilnego.

W praktyce trzeba sprawdzić przede wszystkim:

• nieruchomości – przez księgi wieczyste i dokumenty własności,
• rachunki bankowe i lokaty,
• samochody i inne wartościowe ruchomości,
• udziały w spółkach, działalność gospodarczą,
• długi: kredyty, pożyczki, zaległości podatkowe, zaległości czynszowe, zobowiązania egzekwowane przez komornika.

Nie ma jednego centralnego rejestru całego majątku zmarłego. Dlatego ustalenie składu spadku zwykle odbywa się etapami, po uzyskaniu formalnego potwierdzenia praw do spadku.

Postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku

Jeżeli nie ma zgody między potencjalnymi spadkobiercami albo nie ma Pan pewności co do testamentu i majątku, najpraktyczniejszym rozwiązaniem jest złożenie do sądu wniosku o stwierdzenie nabycia spadku.

Zgodnie z art. 1025 § 1 Kodeksu cywilnego sąd na wniosek osoby mającej w tym interes stwierdza nabycie spadku przez spadkobiercę. Właściwy jest co do zasady sąd spadku, czyli sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy – zgodnie z art. 628 Kodeksu postępowania cywilnego.

We wniosku należy wskazać zmarłego, datę śmierci, krąg możliwych spadkobierców oraz dołączyć akty stanu cywilnego. Jeżeli istnieje testament, powinien zostać złożony do sprawy. Sąd bada wtedy, kto dziedziczy i na jakiej podstawie.

To postępowanie nie służy jeszcze szczegółowemu podziałowi majątku, ale daje formalne potwierdzenie, kto jest spadkobiercą. Dopiero z takim orzeczeniem lub notarialnym aktem poświadczenia dziedziczenia łatwiej uzyskać informacje z banków, urzędów czy sądów wieczystoksięgowych.

Czy bank, urząd lub księga wieczysta ujawnią majątek zmarłego?

Po uzyskaniu potwierdzenia dziedziczenia można kierować zapytania do instytucji, w których zmarły mógł posiadać majątek albo zobowiązania. W praktyce najczęściej chodzi o banki, wydziały ksiąg wieczystych, urzędy skarbowe, ZUS, spółdzielnie mieszkaniowe i firmy ubezpieczeniowe.

W przypadku nieruchomości pomocne bywa ustalenie numeru księgi wieczystej i weryfikacja wpisów. Jeżeli zna Pan adres nieruchomości, czasem już to pozwala rozpocząć poszukiwania. Jeżeli numer księgi nie jest znany, ustalenie własności może wymagać szerszego postępowania dowodowego.

W przypadku długów nie zawsze od razu da się ustalić pełny ich zakres. Część informacji wychodzi dopiero po doręczeniu korespondencji od wierzycieli albo po analizie dokumentów zmarłego. Dlatego przy niepewnej sytuacji majątkowej szczególne znaczenie ma przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza.

Wykaz inwentarza i spis inwentarza

Dla ograniczenia odpowiedzialności za długi ważne znaczenie mają wykaz inwentarza i spis inwentarza.

Wykaz inwentarza może złożyć spadkobierca zgodnie z art. 1031¹ § 1 Kodeksu cywilnego, wykazując z należytą starannością przedmioty należące do spadku, przedmioty zapisów windykacyjnych oraz długi spadkowe. Spis inwentarza sporządza natomiast komornik na podstawie postanowienia sądu.

Jeżeli sytuacja jest konfliktowa albo majątek jest trudny do ustalenia, wniosek o spis inwentarza bywa rozwiązaniem bezpieczniejszym dowodowo. Pozwala on lepiej uporządkować aktywa i długi, choć nie zawsze od razu ujawnia wszystko, co należało do zmarłego.

Zobacz również:

zachowek dla wnuków po wydziedziczeniu ich rodzica

Czy można zostać całkowicie pominiętym w spadku?

Tak, ale nie zawsze oznacza to brak jakichkolwiek roszczeń. Jeżeli ojciec sporządził testament i powołał do całości spadku tylko dzieci z drugiego małżeństwa albo wcześniej przekazał im majątek, trzeba jeszcze ocenić, czy przysługuje Panu zachowek.

Uprawnienie do zachowku wynika z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego. Zstępnym, małżonkowi i rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należy się co do zasady połowa wartości udziału spadkowego, który przypadłby im przy dziedziczeniu ustawowym, a jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny jest małoletni – dwie trzecie tego udziału.

Znaczenie ma jednak to, w jaki sposób majątek wyszedł od zmarłego za życia. Jeżeli była to darowizna, co do zasady może być doliczana do substratu zachowku na podstawie art. 993 Kodeksu cywilnego. Jeżeli natomiast doszło do umowy dożywocia, sytuacja jest inna i ocena roszczenia wymaga analizy konkretnej umowy oraz aktualnego orzecznictwa.

Nie można też wykluczyć wydziedziczenia, ale jest ono skuteczne tylko wtedy, gdy spełnia przesłanki z art. 1008 Kodeksu cywilnego i zostało ujęte w testamencie. Sam brak relacji rodzinnych nie zawsze wystarcza.

Co zrobić krok po kroku?

1. Ustalić dokładną datę śmierci ojca i ocenić, czy biegnie jeszcze termin z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego.
2. Zabezpieczyć akty stanu cywilnego oraz dane o ostatnim miejscu zamieszkania zmarłego.
3. Sprawdzić, czy istnieje testament, w tym przez notariusza i ewentualny wpis w rejestrze testamentów.
4. Złożyć wniosek o stwierdzenie nabycia spadku do sądu, jeśli nie ma współpracy między spadkobiercami.
5. Po potwierdzeniu dziedziczenia ustalać majątek i długi: nieruchomości, rachunki, pojazdy, zobowiązania.
6. Rozważyć wykaz inwentarza albo spis inwentarza, gdy istnieje ryzyko zadłużenia.
7. Jeżeli został Pan pominięty, przeanalizować możliwość dochodzenia zachowku.

FAQ

Czy jako dziecko zmarłego mam prawo wiedzieć, czy był testament?

Tak. Jeżeli jest Pan potencjalnym spadkobiercą, może Pan wszcząć sprawę spadkową, a sąd albo notariusz ustalą, czy testament został złożony i ogłoszony. Podstawą do złożenia testamentu po śmierci spadkodawcy jest art. 646 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Czy bez postępowania spadkowego da się ustalić cały majątek zmarłego?

Zwykle nie. Bez formalnego potwierdzenia praw do spadku dostęp do informacji z banków czy innych instytucji jest ograniczony. Dlatego najczęściej potrzebne jest postanowienie sądu albo akt poświadczenia dziedziczenia.

Czy brak kontaktu z ojcem pozbawia prawa do spadku?

Nie. Sam brak relacji rodzinnych nie odbiera prawa do dziedziczenia ustawowego. Znaczenie może mieć dopiero ważny testament, skuteczne wydziedziczenie, odrzucenie spadku albo uznanie spadkobiercy za niegodnego.

Czy jeżeli wszystko zostało przepisane za życia, to nic mi się nie należy?

Niekoniecznie. Jeżeli majątek został przekazany w darowiźnie, może to mieć znaczenie dla zachowku na podstawie art. 993 Kodeksu cywilnego. Inaczej może być przy umowie dożywocia, dlatego trzeba sprawdzić rodzaj i treść umowy.

Czy mogę sam złożyć wniosek o stwierdzenie nabycia spadku?

Tak. Jako osoba mająca interes prawny może Pan samodzielnie złożyć taki wniosek do sądu spadku. Podstawą jest art. 1025 § 1 Kodeksu cywilnego.

Źródła

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 922, art. 931 § 1, art. 991 § 1, art. 993, art. 1008, art. 1015 § 1–2, art. 1025 § 1, art. 1031 § 2, art. 1031¹ § 1.
• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 628 oraz art. 646 § 1.