Testament wzajemny małżonków a prawa dzieci do spadku i zachowku

Czy małżonkowie mogą przekazać sobie cały majątek „na wypadek śmierci”?

Jeżeli rodzice u notariusza podpisali dokument, z którego wynika, że po śmierci jednego cały jego majątek ma przypaść drugiemu małżonkowi, to najczęściej chodzi nie o „darowiznę na wypadek śmierci”, lecz o testament. W prawie polskim rozrządzić majątkiem na wypadek śmierci można wyłącznie przez testament, co wynika z art. 941 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.

Jednocześnie testament nie może być wspólny dla dwóch osób. Zgodnie z art. 942 Kodeksu cywilnego testament może zawierać rozrządzenia tylko jednego spadkodawcy. Oznacza to, że małżonkowie mogli sporządzić dwa odrębne testamenty, często nazywane potocznie testamentami wzajemnymi, w których każde z nich powołało drugiego do spadku.

Jeżeli jednak rodzice podpisali inną umowę, np. darowiznę z zastrzeżeniami albo umowę majątkową, skutki prawne trzeba oceniać na podstawie dokładnej treści aktu notarialnego. W takich sprawach samo użyte w rodzinie określenie „darowizna na wypadek śmierci” bywa mylące.

Czy dzieci są wyłączone z dziedziczenia po śmierci jednego z rodziców?

Tak, jeżeli zmarły rodzic pozostawił ważny testament, w którym do całości spadku powołał wyłącznie współmałżonka, dzieci co do zasady nie dziedziczą po nim jako spadkobiercy. Testament ma pierwszeństwo przed dziedziczeniem ustawowym, chyba że okaże się nieważny albo bezskuteczny w konkretnej części.

Nie oznacza to jednak, że dzieci zawsze zostają bez żadnych praw majątkowych. Ochronę najbliższych przewiduje instytucja zachowku uregulowana w art. 991 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego.

Zobacz również:

Kiedy dzieciom przysługuje zachowek?

Zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należy się zachowek, jeżeli nie otrzymali należnej im korzyści ze spadku w inny sposób. Dzieci są zstępnymi, więc co do zasady należą do kręgu osób uprawnionych.

Wysokość zachowku wynosi:

Na podstawie art. 991 § 2 Kodeksu cywilnego, jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego zachowku ani w postaci powołania do spadku, ani zapisu, ani darowizny doliczanej do substratu zachowku, może żądać od spadkobiercy zapłaty sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia.

W praktyce oznacza to, że dziecko najczęściej nie może domagać się „wydania części domu” czy wpisania go jako współwłaściciela tylko z samego tytułu zachowku. Roszczenie o zachowek ma co do zasady charakter pieniężny.

Jak liczy się zachowek w rodzinie z dziećmi i małżonkiem?

Najpierw ustala się udział, jaki dziecku przypadłby przy dziedziczeniu ustawowym. Dopiero od tego udziału liczy się ułamek zachowku z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego.

Przykładowo, gdy zmarły pozostawił małżonka i dwoje dzieci, przy dziedziczeniu ustawowym dziedziczyliby oni na podstawie art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego w częściach równych, z tym że udział małżonka nie może być mniejszy niż 1/4 całości spadku. W takim układzie każdy z trojga spadkobierców ustawowych otrzymałby po 1/3 spadku. Zachowek pełnoletniego dziecka zdolnego do pracy wyniósłby więc 1/2 z 1/3, czyli 1/6 wartości substratu zachowku.

Przy obliczaniu zachowku bierze się pod uwagę nie tylko czystą wartość spadku, ale także – w granicach przewidzianych przez ustawę – niektóre darowizny doliczane do spadku. Zasady doliczania darowizn określają w szczególności art. 993–995 Kodeksu cywilnego. To ma duże znaczenie, gdy wcześniej jedno z dzieci dostało mieszkanie, dużą kwotę pieniędzy albo udział w nieruchomości.

Kiedy zachowek nie przysługuje albo może być niższy?

Zachowek nie przysługuje automatycznie w każdej sprawie. Najczęstsze sytuacje, które mogą wyłączyć lub ograniczyć to roszczenie, to:

• skuteczne wydziedziczenie w testamencie na podstawie art. 1008 Kodeksu cywilnego, ale tylko wtedy, gdy przyczyna wydziedziczenia rzeczywiście istniała i została wskazana w testamencie,
• uznanie spadkobiercy za niegodnego na podstawie art. 928 Kodeksu cywilnego,
• zrzeczenie się dziedziczenia w umowie ze spadkodawcą zawartej w formie aktu notarialnego zgodnie z art. 1048 Kodeksu cywilnego,
• otrzymanie wcześniej darowizn lub zapisów zaliczalnych na zachowek w wysokości pokrywającej należne uprawnienie.

W wyjątkowych przypadkach roszczenie o zachowek może też zostać ocenione przez sąd przez pryzmat art. 5 Kodeksu cywilnego, czyli zasad współżycia społecznego, ale nie dzieje się to automatycznie i wymaga szczególnego stanu faktycznego. Sam konflikt rodzinny zwykle nie wystarcza.

Zobacz również:

Jaki jest termin na dochodzenie zachowku?

To bardzo ważne: roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku przedawniają się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu – tak stanowi art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli roszczenie kierowane jest przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanej darowizny lub zapisu windykacyjnego, stosuje się art. 1007 § 2 Kodeksu cywilnego. Również tu obowiązuje 5-letni termin, liczony od otwarcia spadku.

W praktyce nie warto czekać do końca terminu. Najpierw dobrze jest zgromadzić dokumenty: akt zgonu, testament, postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia, informacje o majątku i ewentualnych darowiznach.

Czy mama może zmienić zdanie bez zgody ojca?

Tak. Każdy z małżonków może samodzielnie zmienić albo odwołać własny testament. Wynika to z osobistego charakteru testamentu i z przepisów Kodeksu cywilnego dotyczących jego odwołania.

Zgodnie z art. 943 Kodeksu cywilnego spadkodawca może w każdej chwili odwołać zarówno cały testament, jak i jego poszczególne postanowienia. Według art. 946 Kodeksu cywilnego odwołanie testamentu może nastąpić przez sporządzenie nowego testamentu, przez zniszczenie testamentu lub pozbawienie go cech, od których zależy jego ważność, albo przez dokonanie w testamencie zmian, z których wynika wola odwołania jego postanowień.

Jeżeli testament został sporządzony notarialnie, najbezpieczniej odwołać go albo zmienić również u notariusza. Nie trzeba uzyskiwać zgody współmałżonka ani informować go wcześniej. Każdy testament jest odrębnym rozrządzeniem jednej osoby.

Jak mama może sprawić, żeby jej majątek trafił także do dzieci?

Możliwości jest kilka, a wybór zależy od celu i relacji rodzinnych:

• sporządzenie nowego testamentu, w którym do spadku zostaną powołane dzieci albo małżonek i dzieci w określonych udziałach,
• ustanowienie zapisów zwykłych lub – w testamencie notarialnym – zapisów windykacyjnych dla konkretnych osób, zgodnie z art. 968 Kodeksu cywilnego i art. 981(1) Kodeksu cywilnego,
• dokonanie darowizn za życia, z uwzględnieniem tego, że mogą one później wpływać na rozliczenie zachowku.

Jeżeli celem jest „standardowy podział” uwzględniający dzieci, najprościej zwykle sporządzić nowy testament, który uchyli wcześniejsze rozrządzenia w zakresie, w jakim jest z nimi sprzeczny. Gdy nowy testament nie zawiera wyraźnego oświadczenia o odwołaniu poprzedniego, zgodnie z art. 947 Kodeksu cywilnego odwołane są tylko te postanowienia wcześniejszego testamentu, których nie da się pogodzić z treścią nowego.

Czy po śmierci jednego rodzica dzieci uczestniczą w sprawie spadkowej?

Tak, często uczestniczą w sensie formalnym, nawet jeżeli nie zostały powołane do dziedziczenia. Sąd albo notariusz musi ustalić krąg osób, które wchodziłyby w rachubę jako spadkobiercy ustawowi, oraz sprawdzić, czy istnieje testament. Dzieci mogą więc pojawić się w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku, choć ostatecznie spadkobiercą zostanie wyłącznie żyjący małżonek.

W wielu rodzinach po śmierci spadkodawcy pojawia się też pytanie, czy wybrać drogę sądową czy notarialną. Przy zgodzie między zainteresowanymi pomocny bywa akt poświadczenia dziedziczenia, a przy sporze konieczne jest zwykle postępowanie sądowe.

Co z majątkiem wspólnym małżonków?

To kolejna istotna kwestia praktyczna. Do spadku po zmarłym małżonku nie wchodzi automatycznie cały majątek małżeński. Jeżeli między małżonkami istniała ustawowa wspólność majątkowa, najpierw ustala się udział zmarłego w majątku wspólnym – co do zasady 1/2 – a dopiero ten udział wchodzi do spadku. Druga połowa nadal należy do żyjącego małżonka z tytułu wspólności majątkowej.

Dlatego dziecko może mieć poczucie, że „rodzic dostał wszystko”, choć formalnie część majątku już wcześniej należała do niego jako współmałżonka, a tylko udział zmarłego przechodzi na podstawie testamentu.

FAQ

Czy dzieci mogą podważyć testament wzajemny małżonków?

Mogą kwestionować ważność konkretnego testamentu, ale muszą mieć podstawę prawną, np. zarzut braku świadomości lub swobody testowania z art. 945 § 1 Kodeksu cywilnego. Sam fakt pominięcia dzieci w testamencie nie powoduje nieważności testamentu.

Czy zachowek należy się od razu po śmierci rodzica?

Roszczenie powstaje po otwarciu spadku, czyli z chwilą śmierci spadkodawcy zgodnie z art. 924 i art. 925 Kodeksu cywilnego. W praktyce zwykle najpierw ustala się krąg spadkobierców i skład majątku, a dopiero potem dochodzi zapłaty.

Czy mama może po prostu zniszczyć stary testament?

Tak, ale tylko swój własny testament. Art. 946 Kodeksu cywilnego przewiduje odwołanie testamentu przez zniszczenie go albo pozbawienie cech ważności. Najbezpieczniejsze dowodowo jest jednak sporządzenie nowego testamentu, zwłaszcza u notariusza.

Czy dzieci muszą być obecne przy zmianie testamentu?

Nie. Testament jest czynnością osobistą spadkodawcy. Dzieci nie muszą wyrażać zgody ani uczestniczyć w jego sporządzeniu czy odwołaniu.

Czy małżonek może dostać cały spadek i jednocześnie dzieci nic nie otrzymają?

Jako spadkobierca testamentowy – tak. Jednak dzieci mogą nadal mieć roszczenie pieniężne o zachowek, chyba że zachodzi jedna z ustawowych przyczyn wyłączających to uprawnienie.

Podsumowanie

Jeżeli rodzice sporządzili dwa testamenty wzajemne, w których każde powołało drugiego małżonka do całości spadku, to po śmierci jednego z nich dzieci co do zasady nie dziedziczą po zmarłym jako spadkobiercy. Nie są jednak automatycznie pozbawione ochrony, bo najczęściej mogą dochodzić zachowku na podstawie art. 991 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli jedno z rodziców chce zmienić wcześniejsze rozrządzenie, może samodzielnie odwołać albo zmienić własny testament. Dla bezpieczeństwa najlepiej zrobić to w formie notarialnej, zwłaszcza gdy w rodzinie może dojść później do sporu o ważność testamentu, zachowek albo rozliczenie darowizn.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 5, art. 924, art. 925, art. 931 § 1, art. 941, art. 942, art. 943, art. 945 § 1, art. 946, art. 947, art. 968, art. 981(1), art. 991–995, art. 1007, art. 1008, art. 1048 (ISAP).

2. Utrwalona praktyka stosowania przepisów o zachowku w sprawach spadkowych – z uwzględnieniem konieczności indywidualnego ustalenia składu spadku, darowizn i udziałów ustawowych.