Sprzedaż działki z darowizny a zachowek

Czy wujek albo jego dzieci mogą żądać zachowku za życia wujka?

Nie. Dopóki wujek żyje, jego dzieci nie mają roszczenia o zachowek po nim. Wynika to z art. 991 § 1 i § 2 w związku z art. 924 oraz art. 925 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy, a spadkobierca nabywa spadek z tą chwilą. Dopiero wtedy można badać, czy komuś przysługuje zachowek.

Sam wujek również nie może żądać zachowku „po sobie”. Zachowek jest instytucją prawa spadkowego i służy ochronie najbliższych członków rodziny spadkodawcy po jego śmierci, a nie ochronie darczyńcy przed skutkami dokonanej przez niego darowizny.

Jeżeli pytanie dotyczy wyłącznie sprzedaży działki otrzymanej od wujka w 1996 r., to sama sprzedaż tej działki nie tworzy po stronie wujka ani jego dzieci roszczenia o zachowek.

Kto jest uprawniony do zachowku?

Zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego zachowek przysługuje zstępnym spadkodawcy, jego małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Zstępnymi są w szczególności dzieci, wnuki i prawnuki.

Wysokość zachowku określa art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego. Co do zasady wynosi ona połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni, zachowek wynosi dwie trzecie wartości tego udziału.

Roszczenie o zapłatę sumy potrzebnej do pokrycia lub uzupełnienia zachowku wynika z art. 991 § 2 Kodeksu cywilnego. Oznacza to, że uprawniony do zachowku żąda pieniędzy, a nie wydania konkretnego składnika majątku, na przykład działki.

Kiedy darowizna jest doliczana przy obliczaniu zachowku?

Przy obliczaniu zachowku stosuje się art. 993 Kodeksu cywilnego. Przepis ten stanowi, że przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę, z wyjątkami przewidzianymi w dalszych przepisach.

Najważniejszy w opisanej sprawie jest art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z nim przy obliczaniu zachowku nie dolicza się do spadku drobnych darowizn zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych ani darowizn dokonanych przed więcej niż 10 laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku.

Jeżeli więc wujek przekazał działkę w 1996 r., a obdarowany siostrzeniec lub bratanek nie będzie po nim spadkobiercą ani osobą uprawnioną do zachowku, darowizna dokonana ponad 10 lat przed śmiercią wujka nie powinna być doliczana do spadku przy obliczaniu zachowku. W typowej sytuacji, gdy wujek ma dzieci, to one dochodzą do dziedziczenia przed dalszymi krewnymi, a siostrzeniec lub bratanek nie dziedziczy po wujku z ustawy.

Trzeba jednak zaznaczyć, że ocena może zależeć od stanu rodzinnego wujka w chwili jego śmierci. Jeżeli wujek nie miałby dzieci, wnuków, małżonka, rodziców ani rodzeństwa, a obdarowany w konkretnym układzie rodzinnym byłby spadkobiercą ustawowym, należałoby ponownie zbadać skutki art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego.

Sprzedaż działki otrzymanej w darowiźnie a zachowek

Sprzedaż działki nie ma decydującego znaczenia dla samego powstania zachowku. Jeżeli darowizna nie jest doliczana do spadku na podstawie art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego, to sprzedaż nieruchomości po latach nie powoduje, że darowizna zaczyna być doliczana. Termin 10 lat liczy się od daty darowizny do śmierci darczyńcy, a nie od daty późniejszej sprzedaży działki.

Gdyby natomiast w innej sprawie darowizna była doliczana do spadku, wartość przedmiotu darowizny ustala się według art. 995 § 1 Kodeksu cywilnego, czyli według stanu z chwili dokonania darowizny oraz według cen z chwili ustalania zachowku. W praktyce oznacza to, że późniejsza sprzedaż działki nie zmienia stanu nieruchomości przyjmowanego do wyceny darowizny, choć może mieć znaczenie dowodowe lub finansowe.

Osoba uprawniona do zachowku może w pierwszej kolejności kierować roszczenie przeciwko spadkobiercom. Odpowiedzialność obdarowanego może wchodzić w grę dopiero na zasadach art. 1000 § 1 Kodeksu cywilnego, czyli wtedy, gdy uprawniony nie może otrzymać należnego zachowku od spadkobiercy lub osoby, na której rzecz ustanowiono zapis windykacyjny, a darowizna podlega doliczeniu do spadku.

Czy wcześniejsza darowizna od dziadka na rzecz wujka ma znaczenie?

To, że wujek wcześniej otrzymał działkę od dziadka, a następnie podarował ją Panu, nie oznacza automatycznie, że dzieci wujka mogą żądać zachowku z tytułu darowizny dokonanej przez dziadka. Zachowek po konkretnym spadkodawcy oblicza się z uwzględnieniem przysporzeń dokonanych przez tego spadkodawcę, zgodnie z art. 993 i art. 994 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli chodziłoby o zachowek po dziadku, uprawnionymi mogłyby być osoby wskazane w art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego po dziadku, a nie automatycznie dzieci wujka po wujku. Dodatkowo roszczenia o zachowek przedawniają się na podstawie art. 1007 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego z upływem 5 lat, odpowiednio od ogłoszenia testamentu albo od otwarcia spadku w przypadku roszczeń przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu darowizny lub zapisu windykacyjnego.

Praktyczny wniosek dla opisanej sprawy

W opisanym stanie faktycznym najważniejsze są trzy okoliczności: darowizna została dokonana w 1996 r., wujek nadal żyje, a obdarowany nie należy do kręgu osób uprawnionych do zachowku po wujku, jeżeli wujek ma dzieci. W takiej sytuacji dzieci wujka nie mogą obecnie żądać zachowku, a po śmierci wujka darowizna sprzed ponad 10 lat na rzecz osoby niebędącej spadkobiercą ani uprawnioną do zachowku co do zasady nie będzie doliczana do spadku.

Sprzedaż działki przez obdarowanego nie zmienia tego wniosku. Nie powoduje ona ani powstania zachowku za życia wujka, ani ponownego biegu 10-letniego okresu z art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego.

FAQ

Czy dzieci wujka mogą żądać zachowku, jeśli wujek jeszcze żyje?

Nie. Zachowek po wujku można rozważać dopiero po jego śmierci. Wynika to z art. 924, art. 925 oraz art. 991 Kodeksu cywilnego.

Czy sprzedaż działki z darowizny powoduje obowiązek zapłaty zachowku?

Nie sama sprzedaż. Zachowek zależy od śmierci spadkodawcy, kręgu uprawnionych, wartości spadku i tego, czy darowizna podlega doliczeniu do spadku. Sprzedaż działki nie odnawia 10-letniego terminu z art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego.

Czy zachowek oznacza konieczność oddania działki?

Nie. Roszczenie o zachowek jest roszczeniem pieniężnym. Art. 991 § 2 Kodeksu cywilnego mówi o zapłacie sumy potrzebnej do pokrycia albo uzupełnienia zachowku, a nie o wydaniu konkretnej rzeczy.

Kiedy darowizna sprzed lat nie jest doliczana do zachowku?

Na podstawie art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego nie dolicza się darowizny dokonanej ponad 10 lat przed śmiercią spadkodawcy na rzecz osoby, która nie jest spadkobiercą ani uprawnioną do zachowku. Nie dotyczy to jednak wszystkich sytuacji, dlatego trzeba sprawdzić konkretny krąg spadkobierców.

Czy dzieci wujka mogą dochodzić zachowku od obdarowanego siostrzeńca albo bratanka?

Tylko w szczególnych warunkach. Zgodnie z art. 1000 § 1 Kodeksu cywilnego odpowiedzialność obdarowanego może powstać, gdy uprawniony nie może otrzymać zachowku od spadkobiercy lub zapisobiercy windykacyjnego, a dana darowizna podlega doliczeniu do spadku. Przy darowiźnie z 1996 r. na rzecz osoby niebędącej spadkobiercą ani uprawnioną do zachowku zasadnicze znaczenie ma 10-letni wyjątek z art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego.

Źródła

• art. 924, art. 925, art. 931, art. 932, art. 991, art. 993, art. 994, art. 995, art. 1000 i art. 1007 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• ustawa z dnia 28 lipca 2023 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw, w zakresie aktualnych zasad prawa spadkowego