Wydziedziczenie rodzeństwa przyrodniego a zachowek

Czy rodzeństwo przyrodnie ma prawo do zachowku?

Nie. Zgodnie z art. 991 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, zachowek przysługuje wyłącznie zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, jeżeli byliby powołani do spadku z ustawy. Rodzeństwo – także przyrodnie – nie zostało wymienione w tym przepisie, dlatego nie może domagać się zachowku tylko dlatego, że zostało pominięte w testamencie.

To oznacza, że jeżeli ojciec sporządził testament i nie powołał przyrodniego rodzeństwa do spadku, samo to nie daje im roszczenia o zapłatę zachowku. Ich sytuacja byłaby inna tylko wtedy, gdyby dochodzili nieważności testamentu i skutecznie wykazali, że testament jest bezskuteczny.

W praktyce najważniejsze jest więc rozróżnienie dwóch kwestii:

• prawo do spadku – zależy od treści testamentu albo dziedziczenia ustawowego,
• prawo do zachowku – przysługuje tylko osobom wskazanym w art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego.

Czy można „wydziedziczyć” rodzeństwo przyrodnie?

W ścisłym znaczeniu prawnym – co do zasady nie ma takiej potrzeby. Wydziedziczenie reguluje art. 1008 Kodeksu cywilnego. Z przepisu tego wynika, że spadkodawca może w testamencie pozbawić zachowku zstępnych, małżonka lub rodziców, jeżeli uprawniony:

1. wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego,
2. dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci,
3. uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Skoro rodzeństwo nie należy do kręgu osób uprawnionych do zachowku, to zapis o jego „wydziedziczeniu” zwykle nie wywołuje skutku z art. 1008 Kodeksu cywilnego. Taki zapis może mieć znaczenie opisowe lub porządkujące wolę spadkodawcy, ale nie tworzy szczególnej podstawy do pozbawienia rodzeństwa prawa, którego i tak nie miało.

Inaczej byłoby wtedy, gdyby spadkodawca użył nieprecyzyjnego słowa „wydziedziczam”, ale chodziło mu po prostu o pominięcie danej osoby w testamencie. Wówczas ocenia się rzeczywistą treść testamentu zgodnie z zasadami wykładni testamentu, zwłaszcza art. 948 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego.

Kiedy można podważyć testament?

Podstawowe przesłanki nieważności testamentu określa art. 945 § 1 Kodeksu cywilnego. Testament jest nieważny, jeżeli został sporządzony:

1. w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli,
2. pod wpływem błędu uzasadniającego przypuszczenie, że gdyby spadkodawca nie działał pod wpływem błędu, nie sporządziłby testamentu tej treści,
3. pod wpływem groźby.

Nieważności testamentu nie można jednak podnosić bez ograniczeń czasowych. Zgodnie z art. 945 § 2 Kodeksu cywilnego, na nieważność testamentu z tych przyczyn nie można się powoływać po upływie trzech lat od dnia, w którym osoba mająca w tym interes dowiedziała się o przyczynie nieważności, a w każdym razie po upływie dziesięciu lat od otwarcia spadku.

Jeżeli więc rodzeństwo przyrodnie chciałoby kwestionować testament, musi wykazać konkretną ustawową przyczynę nieważności. Sam brak zgody z decyzją spadkodawcy, poczucie niesprawiedliwości albo konflikt rodzinny nie wystarczą.

Czy testament notarialny trudniej podważyć?

Tak – w praktyce zwykle jest to trudniejsze niż przy testamencie własnoręcznym, choć nie niemożliwe. Testament notarialny nadal może być nieważny na podstawie art. 945 § 1 Kodeksu cywilnego, ale jego forma daje większą pewność dowodową.

Zgodnie z art. 2 § 2 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie, czynności notarialne dokonane przez notariusza zgodnie z prawem mają charakter dokumentu urzędowego. Z kolei art. 244 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego stanowi, że dokumenty urzędowe sporządzone w przepisanej formie przez powołane do tego organy stanowią dowód tego, co zostało w nich urzędowo zaświadczone.

Dodatkowo art. 80 § 2 Prawa o notariacie nakłada na notariusza obowiązek czuwania nad należytym zabezpieczeniem praw i słusznych interesów stron oraz innych osób, dla których czynność może powodować skutki prawne. Dlatego sama okoliczność, że testament jest dla kogoś niekorzystny, nie podważa jego ważności.

W sporze sądowym znaczenie mogą mieć jednak np. dokumentacja medyczna spadkodawcy, opinia biegłego psychiatry lub neurologa, zeznania świadków co do stanu psychicznego testatora czy okoliczności sporządzenia aktu.

Kto musi udowodnić nieważność testamentu?

Ciężar dowodu spoczywa na osobie, która z nieważności wywodzi skutki prawne. Wynika to z art. 6 Kodeksu cywilnego. W postępowaniu oznacza to, że osoba kwestionująca testament powinna wskazać i udowodnić konkretne fakty świadczące np. o braku świadomości spadkodawcy albo działaniu pod wpływem groźby.

Nie wystarczy samo twierdzenie, że spadkodawca był chory, starszy albo „mógł nie wiedzieć, co podpisuje”. Sąd ocenia konkretny stan faktyczny i materiał dowodowy z danej sprawy.

Czy dzieci osoby wydziedziczonej mogą żądać zachowku?

Tak, ale tylko w sytuacji przewidzianej przez ustawę. Zgodnie z art. 1011 Kodeksu cywilnego, zstępni wydziedziczonego zstępnego są uprawnieni do zachowku, chociażby wydziedziczony przeżył spadkodawcę. Przepis ten dotyczy więc sytuacji, gdy skutecznie wydziedziczona została osoba, która sama należała do kręgu uprawnionych do zachowku, np. dziecko spadkodawcy.

Nie należy tego mylić z sytuacją rodzeństwa. Jeżeli ktoś nie jest objęty art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego, to nie uzyskuje prawa do zachowku tylko dlatego, że w testamencie pojawiło się słowo „wydziedziczenie”.

Co w praktyce może zrobić rodzeństwo przyrodnie po śmierci spadkodawcy?

Zakres możliwych działań zależy od ich interesu prawnego i konkretnego stanu faktycznego. Najczęściej mogą:

• uczestniczyć w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku, jeżeli twierdzą, że testament jest nieważny albo istnieje inny testament,
• próbować wykazać nieważność testamentu na podstawie art. 945 § 1 Kodeksu cywilnego,
• kwestionować autentyczność testamentu, jeśli chodziłoby o testament własnoręczny,
• dochodzić innych roszczeń majątkowych, ale nie zachowku, jeśli nie należą do kręgu z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli testament jest ważny, a rodzeństwo nie ma ustawowego prawa do zachowku, samo niezadowolenie z jego treści nie daje podstaw do skutecznego żądania pieniędzy od spadkobiercy.

Jak wygląda to w skrócie?

FAQ

Czy rodzeństwo przyrodnie może żądać zachowku po ojcu?

Nie, jeżeli mówimy o rodzeństwie spadkobiercy, a nie o dzieciach zmarłego. Zachowek z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego nie przysługuje rodzeństwu.

Czy zapis o wydziedziczeniu rodzeństwa unieważnia ich roszczenia?

Co do zachowku nie ma to zasadniczego znaczenia, bo rodzeństwo i tak nie jest uprawnione do zachowku. Znaczenie może mieć natomiast samo powołanie albo pominięcie w testamencie.

Czy testament notarialny można obalić zeznaniami świadków?

Tak, ale same zeznania zwykle nie wystarczą. Najczęściej potrzebne są także inne dowody, np. dokumentacja medyczna lub opinia biegłego, aby wykazać przesłanki z art. 945 § 1 Kodeksu cywilnego.

Jaki jest termin na powołanie się na nieważność testamentu?

Zgodnie z art. 945 § 2 Kodeksu cywilnego – 3 lata od dnia dowiedzenia się o przyczynie nieważności, nie później niż 10 lat od otwarcia spadku.

Czy każde dziecko pominięte w testamencie ma zachowek?

Co do zasady tak, chyba że skutecznie zrzekło się dziedziczenia, odrzuciło spadek, zostało uznane za niegodne albo zostało skutecznie wydziedziczone. Każdą z tych sytuacji trzeba ocenić osobno.

Źródła

• art. 6, art. 945 § 1–2, art. 948 § 1–2, art. 991 § 1, art. 1008, art. 1011 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 244 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
• art. 2 § 2 oraz art. 80 § 2 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie
• uchwała Sądu Najwyższego z 28 maja 1971 r., sygn. III CZP 5/71 – w zakresie następstw wydziedziczenia dla zstępnych wydziedziczonego