Kiedy wnuczka może żądać zachowku po dziadkach?

Kiedy wnuczka może być uprawniona do zachowku po dziadku lub babci?

Prawo do zachowku wynika z art. 991 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Uprawnionymi są zstępni, małżonek oraz rodzice spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. To bardzo ważny warunek.

W praktyce oznacza to, że wnuczka może być uprawniona do zachowku po dziadku lub babci tylko wtedy, gdy w konkretnej sprawie dochodziłaby do dziedziczenia ustawowego po nich. Zasady dziedziczenia ustawowego określa art. 931 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem, w pierwszej kolejności dziedziczą dzieci spadkodawcy i jego małżonek, a wnuki wchodzą do dziedziczenia dopiero wtedy, gdy ich rodzic nie dożył otwarcia spadku.

Jeżeli więc Pani ojciec – jako syn dziadka – żył w chwili śmierci dziadka, to co do zasady Pani nie była powołana do spadku z ustawy po dziadku. W takiej sytuacji nie przysługuje Pani zachowek po dziadku tylko dlatego, że inne dziecko albo wnuk dostał mieszkanie.

Co oznacza, że rodzic wnuczki „zrzekł się” na rzecz innej osoby?

W pytaniach o zachowek często pojawia się sformułowanie, że ktoś „zrzekł się spadku”, „zrzekł się testamentu” albo „oddał swoją część”. Prawnie mogą to być jednak zupełnie różne sytuacje.

Najczęściej chodzi o jedną z trzech instytucji:

• zrzeczenie się dziedziczenia – umowa z przyszłym spadkodawcą zawarta w formie aktu notarialnego, o której mowa w art. 1048 Kodeksu cywilnego,
• odrzucenie spadku – oświadczenie składane po śmierci spadkodawcy, w terminie określonym w art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego,
• dział spadku albo rezygnacja z dochodzenia roszczeń – czyli już czynność po nabyciu spadku albo decyzja, by nie występować o zachowek.

To rozróżnienie ma zasadnicze znaczenie. Na przykład zrzeczenie się dziedziczenia z art. 1048 Kodeksu cywilnego co do zasady obejmuje także zstępnych zrzekającego się, chyba że umówiono się inaczej (art. 1049 § 1 Kodeksu cywilnego). Natomiast odrzucenie spadku przez ojca po śmierci dziadka może powodować wejście jego dzieci do dziedziczenia w jego miejsce, ale wymaga dokładnego ustalenia dat, treści oświadczeń i dalszych czynności spadkowych.

Jeżeli więc w rodzinie używano potocznego określenia „tata zrzekł się na rzecz brata”, bez aktu notarialnego albo bez postanowienia sądu czy aktu poświadczenia dziedziczenia, nie da się na tej podstawie automatycznie stwierdzić, że wnuczka uzyskała lub utraciła prawo do zachowku.

Testament, darowizna czy dożywocie – dlaczego to zmienia ocenę prawa do zachowku?

Samo przekazanie mieszkania wnukowi albo innemu członkowi rodziny nie przesądza jeszcze, czy pozostałym należy się zachowek. Trzeba ustalić podstawę prawną nabycia nieruchomości.

1. Testament
Jeżeli mieszkanie przypadło komuś na podstawie testamentu, uprawniony do zachowku może dochodzić roszczenia pieniężnego na podstawie art. 991 § 2 Kodeksu cywilnego od spadkobiercy testamentowego.

2. Darowizna
Jeżeli nieruchomość została podarowana jeszcze za życia spadkodawcy, darowizna może być doliczona do spadku przy obliczaniu zachowku na podstawie art. 993 Kodeksu cywilnego. Zasady doliczania darowizn zależą jednak od tego, kto był obdarowany i kiedy darowiznę dokonano. W sprawach tego typu warto znać także zachowek przy darowiźnie - zasady ogólne.

3. Umowa dożywocia
Jeżeli nieruchomość została przeniesiona w zamian za zapewnienie dożywotniego utrzymania, mamy do czynienia z umową dożywocia z art. 908 § 1 Kodeksu cywilnego. Jest to umowa odpłatna. W aktualnym orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że nieruchomość przeniesiona na podstawie umowy dożywocia nie jest darowizną i co do zasady nie podlega doliczeniu do substratu zachowku na podstawie art. 993 Kodeksu cywilnego.

Dlatego w opisanej sprawie kluczowe jest ustalenie, czy mieszkanie zostało przekazane:

• w testamencie,
• w drodze darowizny,
• w umowie dożywocia,
• czy może np. w umowie sprzedaży lub w innej odpłatnej czynności.

Czy sprzedaż mieszkania przez obdarowanego lub nabywcę przekreśla możliwość dochodzenia zachowku?

Nie. Sam fakt, że osoba, która dostała mieszkanie, później je sprzedała, nie przekreśla automatycznie ewentualnego roszczenia o zachowek. Roszczenie o zachowek jest co do zasady roszczeniem pieniężnym, a nie roszczeniem o zwrot konkretnej nieruchomości. Wynika to z art. 991 § 2 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli więc zachowek w ogóle przysługuje, uprawniony dochodzi określonej sumy pieniężnej od osoby zobowiązanej. Sprzedaż mieszkania może mieć znaczenie praktyczne dla wypłacalności dłużnika, ale nie zmienia samej zasady istnienia roszczenia.

Inaczej wygląda to wtedy, gdy uprawniony w ogóle nie należy do kręgu osób uprawnionych z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego albo gdy roszczenie jest przedawnione.

Przedawnienie roszczenia o zachowek

Obecnie termin przedawnienia roszczenia o zachowek wynosi 5 lat:

• od ogłoszenia testamentu – zgodnie z art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego,
• od otwarcia spadku, gdy roszczenie kierowane jest przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu darowizny lub zapisu windykacyjnego – zgodnie z art. 1007 § 2 i § 3 Kodeksu cywilnego.

Otwarcie spadku następuje z chwilą śmierci spadkodawcy – art. 924 Kodeksu cywilnego, a spadkobierca nabywa spadek z tą chwilą – art. 925 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli więc dziadek zmarł kilkanaście lat temu, to nawet gdyby istniały podstawy do zachowku, bardzo prawdopodobne jest, że roszczenie byłoby już przedawnione. W sprawach starszych trzeba jednak ustalić dokładne daty: śmierci spadkodawcy, ogłoszenia testamentu, dokonania darowizny i ewentualnych czynności przerywających bieg przedawnienia.

Należy też pamiętać, że przedawnienie nie powoduje automatycznego wygaśnięcia roszczenia, ale po podniesieniu zarzutu przedawnienia przez pozwanego sąd co do zasady oddali powództwo.

Co z prawami wnuczki po żyjącej jeszcze babci?

Dopóki babcia żyje, nie ma spadku po babci, bo spadek otwiera się dopiero z chwilą śmierci spadkodawcy – art. 924 Kodeksu cywilnego. Nie można więc obecnie skutecznie żądać zachowku po osobie żyjącej.

Można natomiast analizować skutki czynności dokonanych za życia babci, np. darowizny albo dożywocia, ponieważ po jej śmierci mogą one mieć wpływ na rozliczenia spadkowe. To jednak nie oznacza, że już teraz powstaje wymagalne roszczenie o zachowek.

Jeżeli Pani ojciec będzie żył w chwili śmierci babci, to co do zasady on będzie należał do pierwszej grupy spadkobierców ustawowych z art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego, a nie Pani. Wnuczka mogłaby wejść do dziedziczenia dopiero wtedy, gdy jej rodzic nie dożyłby otwarcia spadku albo zachodziłaby inna szczególna podstawa wynikająca z konkretnego stanu faktycznego.

Jak praktycznie ustalić, czy w ogóle jest podstawa do działania?

W takiej sprawie najlepiej przeanalizować dokumenty w tej kolejności:

1. akt zgonu dziadka i datę śmierci,
2. postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia,
3. testament – jeżeli został sporządzony,
4. akt notarialny dotyczący mieszkania, aby sprawdzić, czy była to darowizna, sprzedaż czy umowa dożywocia,
5. ewentualne oświadczenia Pani ojca o odrzuceniu spadku albo umowę zrzeczenia się dziedziczenia,
6. dokumenty dotyczące babci, jeśli nieruchomość należała do niej albo do majątku wspólnego małżonków.

Bez tych dokumentów łatwo pomylić spadek, zachowek, darowiznę i dożywocie – a każda z tych instytucji ma inne skutki prawne.

FAQ

Czy wnuczka zawsze dziedziczy po dziadkach?

Nie. Zgodnie z art. 931 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego, najpierw dziedziczą dzieci spadkodawcy i małżonek. Wnuczka wchodzi do dziedziczenia zwykle dopiero wtedy, gdy jej rodzic nie żyje w chwili otwarcia spadku.

Czy można żądać zachowku po żyjącej babci?

Nie. Spadek otwiera się dopiero z chwilą śmierci spadkodawcy, zgodnie z art. 924 Kodeksu cywilnego. Wcześniej nie ma wymagalnego roszczenia o zachowek.

Czy dożywocie wyklucza zachowek?

Nie zawsze „wyklucza wszystko”, ale ma istotne znaczenie. Umowa dożywocia z art. 908 § 1 Kodeksu cywilnego jest czynnością odpłatną i co do zasady nie jest traktowana jak darowizna przy obliczaniu zachowku.

Po ilu latach przedawnia się zachowek?

Zasadniczo po 5 latach – zgodnie z art. 1007 § 1-3 Kodeksu cywilnego. Dokładny początek biegu terminu zależy od tego, czy chodzi o testament, darowiznę czy inną podstawę roszczenia.

Czy sprzedaż mieszkania przez osobę, która je dostała, odbiera prawo do zachowku?

Nie. Zachowek to co do zasady roszczenie pieniężne z art. 991 § 2 Kodeksu cywilnego, a nie żądanie odzyskania konkretnego mieszkania.

Wnioski dla opisanej sytuacji

Jeżeli Pani ojciec żył w chwili śmierci dziadka, to co do zasady nie przysługiwał Pani zachowek po dziadku, ponieważ nie była Pani osobą, która dziedziczyłaby po nim z ustawy. Dodatkowo, jeśli od śmierci dziadka minęło około 16 lat, ewentualne roszczenia związane z zachowkiem po dziadku i tak najpewniej byłyby już przedawnione na podstawie art. 1007 Kodeksu cywilnego.

W odniesieniu do babci znaczenie ma to, że nadal żyje. Dopiero po jej śmierci będzie można ocenić, kto wchodzi do kręgu spadkobierców ustawowych i czy doszło wcześniej do darowizny, dożywocia albo sporządzenia testamentu.

Źródła

• art. 908 § 1, art. 924, art. 925, art. 931 § 1-2, art. 991 § 1-2, art. 993, art. 1007 § 1-3, art. 1015 § 1, art. 1048, art. 1049 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• wyrok Sądu Najwyższego z 9 maja 2008 r., sygn. akt III CSK 359/07