Opublikowane: 22.10.1992 | Zaktualizowane:

Roszczenie o zachowek – zarzut nieważności testamentu

Uchwała z dnia 22 października 1992 r. (sygn. akt III CZP 130/92)

Zgłoszenie przez uczestnika postępowania w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku zarzutu nieważności testamentu przerywa bieg przedawnienia jego roszczenia o zachowek.

Sąd Najwyższy w sprawie powództwa Jadwigi Ł. przeciwko Danucie R. i Bronisławowi R. o zachowek, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Apelacyjny w Gdańsku postanowieniem z dnia 27 sierpnia 1992 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:

Czy zgłoszenie przez uczestnika postępowania w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku zarzutu nieważności testamentu przerywa bieg przedawnienia roszczenia o zachowek?

podjął następującą uchwałę:

Zgłoszenie przez uczestnika postępowania w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku zarzutu nieważności testamentu przerywa bieg przedawnienia jego roszczenia o zachowek.

W dniu 2 grudnia 1988 r. Danuta i Bronisław małżonkowie R. wystąpili z wnioskiem o stwierdzenie, że na podstawie testamentu nabyli spadek po Marii S., zmarłej dnia 30 października 1988 r. W odpowiedzi na wniosek druga córka spadkodawczyni, Jadwiga Ł., domagała się stwierdzenia nabycia spadku na podstawie ustawy, kwestionując ważność testamentu z dnia 30 października 1988 r. Dopiero dnia 22 listopada 1991 r. Sąd Rejonowy w Toruniu wydał postanowienie stwierdzające, że spadek po Marii S. na podstawie testamentu z dnia 17 października 1986 r., otwartego i ogłoszonego dnia 19 listopada 1988 r. w PBN w Toruniu, nabyli Danuta R. i Bronisław R. po 1/2 części każde z nich. Rewizja Jadwigi Ł. została oddalona postanowieniem Sądu Wojewódzkiego w Toruniu z dnia 3 kwietnia 1992 r. Sześć dni po wydaniu orzeczenia przez Sąd pierwszej instancji, dnia 28 listopada 1991 r. Jadwiga Ł. wniosła pozew przeciwko Danucie i Bronisławowi małż. R., domagając się zasądzenia kwoty 50.000.000 zł tytułem zachowku.

Sąd Wojewódzki w Toruniu wyrokiem z dnia 23 kwietnia 1991 r. powództwo oddalił, uznając za zasadny w świetle art. 1007 § 1 k.c. zarzut przedawnienia roszczenia powódki.

Rozpoznając sprawę na skutek rewizji powódki Sąd Apelacyjny w Gdańsku przedstawił wymienione na wstępie zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stosownie do treści art. 123 § 1 k.c. bieg przedawnienia przerywa się przez każdą czynność przed sądem przedsięwziętą bezpośrednio w celu dochodzenia albo zaspokojenia roszczenia. Osoba należąca do kręgu spadkobierców ustawowych, kwestionująca w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku ważność testamentu na rzecz innej osoby i wnosząca o stwierdzenie dziedziczenia na podstawie ustawy, w istocie domaga się orzeczenia, że nabyła stosowny udział w całości praw i obowiązków majątkowych pozostałych po spadkodawcy.

Zachowek natomiast jest tylko wierzytelnością odpowiadającą części wartości udziału spadkowego, który uprawnionemu do zachowku przypadałby przy dziedziczeniu z ustawy (art. 991 § 1 k.c.). A zatem nie ulega wątpliwości, że z ekonomicznego punktu widzenia prawo do spadku, jako dalej sięgające, pochłania prawo do zachowku. Jest to zasadniczy argument przemawiający za słusznością tezy, że zgłoszenie przez uczestnika postępowania w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku zarzutu nieważności testamentu, jako czynność przedsięwzięta bezpośrednio w celu ustalenia praw szerszych niż zachowek, przerywa bieg przedawnienia roszczenia o zachowek, przysługującego temu uczestnikowi.

Stanowisko takie wyraził Sąd Najwyższy w uzasadnieniu orzeczenia z dnia 26 stycznia 1961 r. I CR 183/58 (OSNCP 1962, z. 1, poz. 34). Trudno byłoby pogodzić z zasadą słuszności sytuację, w której następowałoby przedawnienie roszczenia o zachowek w toku długotrwałego sporu o to, kto jest spadkobiercą, a więc przed rozstrzygnięciem, kto jest uprawniony, a kto zobowiązany do zachowku. Należy zauważyć, że gdyby osoba kwestionująca w postępowaniu spadkowym testament i domagająca uznania siebie za spadkobiercę jednocześnie występowała z powództwem o zachowek, to zachowanie takie mogłoby świadczyć o niekonsekwencji.

Pogląd, że stanowisko wyrażone przez Sąd Najwyższy w powołanym wyżej orzeczeniu z dnia 26 stycznia 1961 r. I CR 183/59, przestało być aktualne po wejściu w życie kodeksu postępowania cywilnego i kodeksu cywilnego, nie wydaje się trafny. Wprawdzie obecnie roszczenie o zachowek może być dochodzone tylko w procesie, nie oznacza to jednak, że bieg przedawnienia roszczenia o zachowek może przerwać tylko wniesienie przez uprawnionego pozwu.

W art. 123 § 1 k.c. mówi się, że bieg przedawnienia przerywa się przez czynność przed sądem, a zatem z punktu widzenia przerwania biegu przedawnienia nie jest to istotne, czy czynność dokonana została w procesie, czy w postępowaniu nieprocesowym. Natomiast konieczną przesłanką przerwania biegu przedawnienia jest przedsięwzięcie czynności bezpośrednio w celu dochodzenia, ustalenia albo zaspokojenia lub zabezpieczenia roszczenia.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę jak w sentencji.

poleć uchwałę znajomemu     wersja do druku