Opublikowane: 06.01.1961 | Zaktualizowane:

Wznowienie postępowania o rozwód – nowy związek małżeński

Orzeczenie SN z dnia 6 stycznia 1961 r. (sygn. akt I CR 147/60)

1. Skarga o wznowienie postępowania w wypadkach przewidzianych w art. 403 § 1 k.p.c. jest dopuszczalna tylko wówczas, gdy strona nie mogła z przyczyn faktycznych lub prawnych uzyskać uwzględnienia danego zarzutu w drodze zwyczajnego środka zaskarżenia. Przeszkodą taką może być jedynie okoliczność, która obiektywnie uniemożliwia stronie korzystanie z konkretnego środka obrony.
2. Uzyskanie przez małżonka rozwodu w sposób sprzeczny z prawem i zasadami moralności nie ma wpływu na dopuszczalność wznowienia postępowania o rozwód - w razie zawarcia przez jedną ze stron nowego związku małżeńskiego.

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Zbigniewa B. przeciwko Janinie B. o rozwód, po rozpoznaniu rewizji powoda od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Lublinie z dnia 7 grudnia 1959 r., uchylił zaskarżony wyrok i odrzucił skargę o wznowienie postępowania.

Strony zawarły małżeństwo w dniu 25.IX.1942 r. Powód w dniu 27.VIII.1953 r. zawarł nadto małżeństwo bigamiczne z Władysławą J.

Wyrokiem z dnia 13 kwietnia 1954 r. w sprawie C 286/54 Sąd Wojewódzki na zgodny wniosek stron orzekł rozwód ich małżeństwa. Wyrok ten po przywróceniu terminu do wniesienia rewizji zaskarżył Prokurator Wojewódzki. Sąd Najwyższy jednak, wobec cofnięcia rewizji przez Prokuratora Generalnego, postanowieniem z dnia 13 stycznia 1956 r. (l CR 17/54) umorzył postępowanie rewizyjne.

Wyrokiem z dnia 10 grudnia 1954 r. w sprawie C 1451/54 Sąd Wojewódzki unieważnił małżeństwo powoda zawarte w dniu 27.VIII.1953 r. z Władysławą J.

W dniu 2 lipca 1956 r. pozwana Janina B. wniosła skargę o wznowienie postępowania w sprawie C 286/54, zakończonej prawomocnym wyrokiem (z 13.IV.1954 r.) orzekającym rozwód małżeństwa stron. Jako podstawę wznowienia podała, że wyrok rozwodowy uzyskany został przez czyn karalny powoda. Powód bowiem w trybie art. 311 k.p.c. zeznał niezgodnie z prawdą, że już od 1952 r. nie żył z pozwaną. Za czyn ten powód został w sprawie karnej skazany z art. 140 k.k., lecz na skutek zaskarżenia wyroku skazującego przez powoda Sąd Wojewódzki jako rewizyjny postanowieniem z dnia 7.V.1956 r. umorzył postępowanie na podstawie przepisów o amnestii. Pozwana twierdziła, że o umorzeniu postępowania karnego dowiedziała się dopiero w czerwcu 1956 r.

Sąd Wojewódzki postanowieniem z dnia 12.XII.1956 r. z mocy art. 435 k.p.c. odrzucił skargę pozwanej o wznowienie postępowania rozwodowego, ustaliwszy, że powód wstąpił w nowy związek małżeński. Sąd Najwyższy uchylił powyższe postanowienie z tej przyczyny, że Sąd Wojewódzki nie ustalił daty zawarcia przez powoda nowego małżeństwa. Sąd Wojewódzki po ponownym rozpoznaniu sprawy postanowieniem z dnia 28.X.1959 r. wznowił postępowanie w sprawie rozwodowej, a następnie wyrokiem z dnia 7.XII.1959 r. uchylił wyrok Sądu Wojewódzkiego w Lublinie z dnia 13.IV.1956 r. w sprawie C 286/54 i oddalił powództwo o rozwód.

Sąd Wojewódzki ustalił, że powód, chcąc uniknąć odpowiedzialności karnej za bigamię, zataił popełnienie bigamii i złożył w porozumieniu z pozwaną zeznania niezgodne z prawdą, i na tej podstawie - za zgodą pozwanej - uzyskał wyrok rozwodowy. Sąd Wojewódzki uznał, że czyn powoda stanowi podstawę z art. 403 § 1 pkt 2 k.p.c. do wznowienia postępowania. Sąd Wojewódzki ustalił również, że powód w dniu 18 maja 1956 r. zawarł małżeństwo z Władysławą J., z którą poprzednio pozostawał w związku bigamicznym, unieważnionym wyrokiem Sądu Wojewódzkiego w Lublinie z dnia 10.XII.1954 r. w sprawie C 1451/54. Sąd Wojewódzki mimo to uznał, że ze względu na złą wiarę przy zawarciu nowego małżeństwa powód nie może zasłaniać się przepisem art. 435 k.p.c.

Na poparcie swego stanowiska Sąd Wojewódzki powołał się na pogląd wyrażony przez Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 4/18/28 lutego 1949 r. w sprawie C 1097/48, że "żaden przepis prawa nie pozwala na osiągnięcie jakiejkolwiek korzyści majątkowej lub niemajątkowej z czynu niedozwolonego oraz na powoływanie się na czyn uznany za nieestetyczny, bezprawny lub niedozwolony". Uwzględniając powyższy stan faktyczny oraz okoliczność, że pozwanej nie można przypisać winy wywołania rozkładu pożycia stron, Sąd Wojewódzki nie dopatrzył się przesłanek do orzeczenia rozwodu z art. 29 i 30 § 1 k.r.

Powód w rewizji domagał się uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania lub odrzucenia skargi o wznowienie postępowania bądź zmiany zaskarżonego wyroku i orzeczenia rozwodu z winy obu stron. Skarżący zarzucił, że wobec zawarcia przez powoda nowego małżeństwa Sąd Wojewódzki powinien był z mocy art. 435 k.p.c. odrzucić skargę o wznowienie postępowania. Nadto skarżący zarzucił, że Sąd Wojewódzki nie rozważył należycie zeznań powoda oraz przeoczył, że istnieją przesłanki do orzeczenia rozwodu z art. 30 § 2 k.r.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z mocy art. 435 k.p.c. nie ma skargi o wznowienie postępowania, jeżeli jedna ze stron wstąpiła w nowy związek małżeński po uprawomocnieniu się wyroku orzekającego unieważnienie małżeństwa lub rozwód. Przepis ten nie dopuszcza wznowienia postępowania o rozwód w każdym wypadku wstąpienia przez jedną ze stron w nowy związek małżeński bez względu na to, czy małżonek ten uzyskał rozwód w sposób prawnie niedozwolony i sprzeczny z zasadami moralności. Powołany przez Sąd Wojewódzki wyrok Sądu Najwyższego w sprawie C 1097/48 (OSN 1949 r., zesz. II i III, poz. 67) dotyczy innego stanu faktycznego. W sprawie tej bowiem po prawomocnym orzeczeniu rozwodu nastąpiła konwalidacja małżeństwa bigamicznego rozwiedzionego małżonka i dlatego ponowne zawarcie przez niego tego małżeństwa (poprzednio bigamicznego) nie mogło wywołać żadnych skutków prawnych, a zwłaszcza nie mogło stać na przeszkodzie skutecznemu wniesieniu skargi o wznowienie postępowania rozwodowego.

W niniejszej sprawie unieważnienie bigamicznego małżeństwa powoda nastąpiło przed uprawomocnieniem się wyroku rozwodowego stron. Na skutek orzeczenia rozwodu małżeństwa stron nie nastąpiła więc konwalidacja bigamicznego małżeństwa powoda, a tym samym zawarcie przez niego - po prawomocności wyroku orzekającego rozwód - ponownego małżeństwa z partnerką z poprzedniego unieważnionego małżeństwa bigamicznego ma skutki prawne. Sianowi zatem również przeszkodę z art. 435 k.p.c. do wznowienia postępowania o rozwód.

W niniejszym wypadku skarga o wznowienie postępowania o rozwód jest niedopuszczalna również dlatego, że pozwana przed uprawomocnieniem się wyroku rozwodowego wiedziała o faktach, które podała jako przyczynę swej skargi o wznowienie. Pozwana wiedziała, że powód w procesie rozwodowym zeznaje nieprawdę, oraz pomogła mu w uzyskaniu wyroku orzekającego rozwód, gdyż wyraziła zgodę na rozwód i w swych zeznaniach również potwierdziła nieprawdziwe okoliczności zeznane uprzednio przez powoda.

Okoliczności te zatem nie mogą być z mocy art. 403 § 2 k.p.c. podstawą do wznowienia postępowania o rozwód. Nie mogą być one również podstawą do żądania wznowienia postępowania na podstawie art. 403 § 1 pkt 2 k.p.c. Sąd Najwyższy już w orzeczeniu z dnia 26.VIII.1959 r. w sprawie 3 CZ 101/59 (OSPiKA 1960 r., zesz. 7-8, poz. 198) wyjaśnił, że "skarga o wznowienie postępowania w przypadkach z art. 403 § 1 k.p.c. jest dopuszczalna jedynie wówczas, jeżeli strona nie mogła z przyczyn faktycznych lub prawnych uzyskać uwzględnienia danego zarzutu w drodze zwyczajnego środka zaskarżenia". Przeszkodą taką może być jedynie okoliczność, która obiektywnie uniemożliwia stronie skorzystanie z konkretnego środka obrony.

W niniejszej sprawie pozwana dobrowolnie nie podjęła właściwej obrony w procesie rozwodowym. Przeciwnie, działając wspólnie z powodem, w sposób niezgodny z prawem doprowadziła do wydania wyroku orzekającego rozwód i wyroku tego nie zaskarżyła. Okoliczność, że pozwana chciała w ten sposób doprowadzić do konwalidacji bigamicznego małżeństwa powoda i uchronić go od odpowiedzialności karnej za bigamię, nie może być uznana za przeszkodę uniemożliwiającą pozwanej skorzystanie z przysługujących jej środków obrony, a tym samym uprawniać jej do wniesienia skargi o wznowienie postępowania rozwodowego na podstawie art. 403 k.p.c.

Z tych względów Sąd Najwyższy z mocy art. 390, 403 i 435 k.p.c. uchylił zaskarżony wyrok i odrzucił skargę pozwanej o wznowienie postępowania oraz na podstawie art. 97, 100 k.p.c. przyznał powodowi od pozwanej zwrot kosztów procesu.

poleć uchwałę znajomemu     wersja do druku