Umowa stażowa czy zlecenie? Prawa studenta i stawka minimalna

Jak ocenić, czy „umowa stażowa” jest w praktyce zleceniem

W polskim prawie nie ma jednego, ogólnego typu umowy nazwanej „umową stażową” zawieranej swobodnie między firmą a studentem. Dlatego taka umowa jest oceniana według swojej treści. Jeżeli zobowiązujesz się do wykonywania określonych czynności na rzecz firmy, za wynagrodzeniem, w sposób ciągły lub powtarzalny, najczęściej wchodzi w grę umowa zlecenia z art. 734 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny albo umowa o świadczenie usług, do której stosuje się odpowiednio przepisy o zleceniu na podstawie art. 750 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli zaś z okoliczności wynika, że celem jest przede wszystkim nauka, przyuczenie i obserwacja pracy, a nie realne świadczenie usług na rzecz firmy, nie każda relacja musi automatycznie być zleceniem. Jednak w razie sporu liczy się to, co faktycznie robisz: czy wykonujesz zadania produkcyjne, czy jesteś rozliczany z godzin, czy ponosisz odpowiedzialność za rezultat, czy Twoja praca przynosi firmie wymierną korzyść gospodarczą.

Zgodnie z art. 65 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w umowach bada się raczej zgodny zamiar stron i cel umowy niż opiera wyłącznie na jej dosłownym brzmieniu. To oznacza, że nazwanie dokumentu „stażem” nie wyłącza zastosowania przepisów o zleceniu, jeśli umowa działa właśnie w ten sposób.

Kiedy obowiązuje minimalna stawka godzinowa

Minimalna stawka godzinowa nie dotyczy każdej relacji nazwanej „stażem”, ale dotyczy odpłatnych umów zlecenia oraz umów o świadczenie usług, do których stosuje się przepisy o zleceniu. Wynika to z art. 1 pkt 1b, art. 8a ust. 1 oraz art. 8b ust. 1 ustawy z dnia 10 października 2002 r. o minimalnym wynagrodzeniu za pracę.

Jeżeli więc Twoja umowa przewiduje wynagrodzenie godzinowe, ewidencjonowanie czasu, wykonywanie konkretnych zadań na rzecz firmy i nie jest to wyłącznie nieodpłatne przyuczenie, to bardzo często należy przyjąć, że minimalna stawka godzinowa powinna być stosowana. Sam fakt, że jesteś studentem, nie wyłącza ochrony z tej ustawy.

Wysokość minimalnej stawki godzinowej zmienia się w drodze rozporządzenia na każdy rok. Dla oceny Twojej sytuacji trzeba porównać stawkę z umowy ze stawką obowiązującą w okresie faktycznego wykonywania usług. Jeżeli otrzymujesz mniej, możesz dochodzić wyrównania.

W praktyce znaczenie ma też art. 8b ust. 1 ustawy o minimalnym wynagrodzeniu za pracę, zgodnie z którym przyjmujący zlecenie albo świadczący usługi musi otrzymać wynagrodzenie w wysokości co najmniej minimalnej stawki godzinowej za każdą godzinę wykonania zlecenia lub świadczenia usług.

Student do 26. roku życia a składki ZUS

Jeżeli rzeczywiście wykonujesz umowę zlecenia i masz status studenta do ukończenia 26. roku życia, to co do zasady nie podlegasz obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tego tytułu. Wynika to z art. 6 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.

To jednak dotyczy wyłącznie ZUS. Brak obowiązku opłacania tych składek nie oznacza, że firma może płacić poniżej minimalnej stawki godzinowej, jeżeli umowa podlega ustawie o minimalnym wynagrodzeniu za pracę. To są dwie odrębne kwestie prawne.

Warto też pamiętać, że status studenta dla celów tego zwolnienia zależy od konkretnego stanu faktycznego: wieku, rodzaju szkoły lub uczelni oraz daty utraty statusu studenta. Po ukończeniu 26 lat zasady ZUS są już inne.

Czy sposób wykonywania umowy może wskazywać nawet na stosunek pracy

W niektórych sytuacjach problem nie kończy się na pytaniu „staż czy zlecenie”. Jeżeli praca jest wykonywana osobiście, pod kierownictwem, w miejscu i czasie wyznaczonym przez firmę, za wynagrodzeniem, to mogą pojawić się cechy stosunku pracy. Zgodnie z art. 22 § 1 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy przez nawiązanie stosunku pracy pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie przez niego wyznaczonym, a pracodawca – do zatrudniania pracownika za wynagrodzeniem.

Dodatkowo art. 22 § 1¹ Kodeksu pracy stanowi, że zatrudnienie w warunkach określonych w art. 22 § 1 jest zatrudnieniem na podstawie stosunku pracy, bez względu na nazwę zawartej umowy. Jeżeli więc firma nie tylko zleca Ci czynności, ale faktycznie organizuje Twoją pracę jak pracodawca, można rozważać, czy nie doszło do obejścia przepisów prawa pracy.

To wymaga jednak bardzo ostrożnej oceny konkretnego stanu faktycznego. Samo raportowanie czasu czy wykonywanie zadań w siedzibie firmy nie przesądza jeszcze automatycznie o istnieniu stosunku pracy.

Prawa autorskie do oprogramowania stworzonego przez studenta

Jeżeli tworzysz program komputerowy, trzeba oddzielić dwie sprawy: wynagrodzenie za wykonywanie usług oraz przejście praw autorskich. W przypadku programów komputerowych zastosowanie mają m.in. art. 74 ust. 3 i 4 oraz art. 41 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych.

Co do zasady autorskie prawa majątkowe mogą przejść na nabywcę na podstawie umowy. W umowie powinno się jednak jasno określić, jakie pola eksploatacji są objęte przeniesieniem, kiedy następuje przejście praw oraz czy wynagrodzenie za przeniesienie praw jest odrębne, czy zawarte w stawce za usługi. W przypadku programów komputerowych umowa powinna być szczególnie precyzyjna, bo niejasne postanowienia mogą wywołać spór.

Jeżeli działasz na podstawie umowy cywilnoprawnej, nie stosuje się automatycznie reguły z art. 12 prawa autorskiego dotyczącej utworów pracowniczych tak jak przy umowie o pracę. Dlatego przy zleceniu lub „stażu prywatnym” treść klauzuli autorskiej ma kluczowe znaczenie.

Co możesz zrobić, jeśli stawka jest zaniżona

Jeżeli z treści i praktyki wykonywania umowy wynika, że to w istocie zlecenie albo umowa o świadczenie usług, możesz:

• zażądać rozliczenia godzin i wyrównania wynagrodzenia do minimalnej stawki godzinowej na podstawie art. 8a i art. 8b ustawy o minimalnym wynagrodzeniu za pracę,
• wezwać firmę do przedstawienia podstawy prawnej, na jakiej uznaje, że minimalna stawka nie ma zastosowania,
• zachować dowody wykonywania zadań: harmonogramy, raporty czasu, korespondencję, polecenia, zgłoszenia w systemach projektowych,
• złożyć skargę do Państwowej Inspekcji Pracy, która kontroluje przestrzeganie przepisów o minimalnej stawce godzinowej,
• w razie potrzeby dochodzić roszczeń przed sądem cywilnym, a gdy występują cechy podporządkowania pracowniczego – rozważyć także spór o ustalenie istnienia stosunku pracy.

Naruszenie przepisów o minimalnej stawce godzinowej może skutkować odpowiedzialnością wykroczeniową podmiotu wypłacającego wynagrodzenie. Zgodnie z art. 8e ust. 1 ustawy o minimalnym wynagrodzeniu za pracę, kto wypłaca przyjmującemu zlecenie lub świadczącemu usługi wynagrodzenie niższe niż wynikające z wysokości minimalnej stawki godzinowej, podlega karze grzywny.

Tabela: najczęstsze różnice

Podsumowanie

Jeżeli Twoja „umowa stażowa” w praktyce polega na odpłatnym wykonywaniu usług dla firmy, bardzo możliwe, że należy ją kwalifikować jako umowę zlecenia albo umowę o świadczenie usług w rozumieniu art. 734 § 1 i art. 750 Kodeksu cywilnego. W takim wariancie co do zasady działa ochrona minimalnej stawki godzinowej z art. 8a i art. 8b ustawy o minimalnym wynagrodzeniu za pracę.

To, że jesteś studentem, ma znaczenie głównie dla ZUS na podstawie art. 6 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, ale nie odbiera prawa do minimalnej stawki. Jeżeli dodatkowo firma organizuje Twoją pracę jak typowe zatrudnienie pracownicze, trzeba zbadać, czy nie występują cechy stosunku pracy z art. 22 § 1 i § 1¹ Kodeksu pracy.

FAQ

Czy firma może nazwać umowę „stażem”, żeby nie płacić stawki minimalnej?

Nie. O kwalifikacji umowy decyduje jej rzeczywista treść i sposób wykonywania, a nie sama nazwa. Jeżeli jest to odpłatne zlecenie albo świadczenie usług, zastosowanie mogą mieć art. 8a i 8b ustawy o minimalnym wynagrodzeniu za pracę.

Czy student do 26 lat na zleceniu ma prawo do minimalnej stawki godzinowej?

Tak, co do zasady tak. Zwolnienie studenta do 26. roku życia z części składek ZUS na podstawie art. 6 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych nie znosi prawa do minimalnej stawki godzinowej.

Czy nieodpłatny staż prywatny jest zawsze nielegalny?

Nie zawsze. Ocena zależy od celu i przebiegu współpracy. Jeżeli chodzi głównie o naukę i przyuczenie, a nie o normalne wykonywanie odpłatnych usług dla firmy, sama nieodpłatność nie przesądza jeszcze o naruszeniu prawa.

Czy PIP może pomóc w sprawie zaniżonej stawki?

Tak. Państwowa Inspekcja Pracy kontroluje przestrzeganie przepisów o minimalnej stawce godzinowej przy umowach objętych ustawą o minimalnym wynagrodzeniu za pracę.

Czy klauzula o przejściu praw autorskich do programu jest skuteczna?

Może być skuteczna, ale musi być prawidłowo sformułowana. W szczególności trzeba sprawdzić moment przejścia praw, zakres pól eksploatacji i relację tej klauzuli do wynagrodzenia.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 65 § 2, art. 734 § 1, art. 750.

2. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy, w szczególności art. 22 § 1 i § 1¹ – Dz.U. 1974 nr 24 poz. 141.

3. Ustawa z dnia 10 października 2002 r. o minimalnym wynagrodzeniu za pracę, w szczególności art. 8a, art. 8b i art. 8e.

4. Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, w szczególności art. 6 ust. 4.

5. Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, w szczególności art. 41 oraz art. 74.