Pokwitowanie przekazania pieniędzy przy darowiźnie domu

Darowizna domu dla jednego dziecka i spłata rodzeństwa

Jeżeli rodzice chcą przekazać synowi dom, a jednocześnie chcą, aby córka otrzymała określoną kwotę pieniędzy, należy rozdzielić dwie kwestie: przeniesienie własności nieruchomości oraz rozliczenie między rodzeństwem. Umowa darowizny została uregulowana w art. 888 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, zgodnie z którym darczyńca zobowiązuje się do bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego kosztem swego majątku.

Przeniesienie własności nieruchomości wymaga aktu notarialnego. Wynika to z art. 158 Kodeksu cywilnego, który stanowi, że umowa zobowiązująca do przeniesienia własności nieruchomości powinna być zawarta w formie aktu notarialnego. W praktyce oznacza to, że darowizna domu na rzecz syna musi zostać sporządzona u notariusza.

Spłata siostry może zostać ujęta w tym samym akcie notarialnym. Najczęściej robi się to przez dokładne opisanie, że obdarowany zobowiązuje się zapłacić siostrze określoną kwotę, w konkretnym terminie i w określony sposób, np. przelewem na wskazany rachunek bankowy. Można rozważyć konstrukcję umowy na rzecz osoby trzeciej z art. 393 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którą dłużnik może zobowiązać się wobec wierzyciela, że spełni świadczenie na rzecz osoby trzeciej. Wtedy siostra może uzyskać samodzielne uprawnienie do żądania zapłaty, jeżeli akt zostanie prawidłowo przygotowany.

Czy wystarczy zwykłe pokwitowanie przekazania pieniędzy?

Pokwitowanie jest przydatne, ale nie powinno być jedynym zabezpieczeniem. Zgodnie z art. 462 § 1 Kodeksu cywilnego dłużnik, spełniając świadczenie, może żądać od wierzyciela pokwitowania. Jeżeli więc siostra otrzyma pieniądze, może podpisać dokument potwierdzający, że otrzymała konkretną kwotę tytułem spłaty związanej z darowizną domu dla brata.

Najbezpieczniej jednak, aby pokwitowanie było częścią aktu notarialnego albo zostało złożone notariuszowi przy podpisywaniu aktu. Jeżeli pieniądze mają być przekazane później, warto w akcie wskazać termin zapłaty, numer rachunku bankowego, tytuł przelewu oraz skutki braku zapłaty. Samodzielna kartka z podpisem siostry potwierdzi fakt zapłaty, ale może nie rozwiązać problemu przyszłego zachowku albo innych rozliczeń spadkowych.

W tytule przelewu warto wpisać precyzyjnie, np.: „spłata uzgodniona w akcie notarialnym darowizny domu z dnia ...”. Przelew bankowy jest lepszy niż gotówka, ponieważ pozostawia niezależny dowód daty, kwoty, nadawcy i odbiorcy.

Co powinno znaleźć się w akcie notarialnym?

Akt notarialny powinien być przygotowany tak, aby nie pozostawiał wątpliwości, kto, komu, ile i z jakiego tytułu ma zapłacić. W praktyce warto omówić z notariuszem oraz prawnikiem następujące elementy:

• dokładne oznaczenie nieruchomości, numer księgi wieczystej, udziałów i stron umowy,
• wartość darowanej nieruchomości albo udziału, ponieważ ma to znaczenie dla podatków oraz ewentualnych przyszłych rozliczeń,
• kwotę należną siostrze, termin płatności i numer rachunku bankowego,
• oświadczenie siostry o otrzymaniu pieniędzy, jeżeli zapłata następuje przy akcie, albo potwierdzenie obowiązku zapłaty, jeżeli przelew będzie później,
• ewentualne poddanie się egzekucji przez obdarowanego w trybie art. 777 § 1 pkt 4 albo pkt 5 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, jeżeli płatność ma nastąpić w przyszłości,
• postanowienie, czy darowizna ma być zaliczana na schedę spadkową przy dziale spadku, zgodnie z art. 1039 § 1 Kodeksu cywilnego,
• odrębne ustalenie, czy rodzice i siostra chcą zawrzeć umowę zrzeczenia się dziedziczenia albo zachowku.

Jeżeli zapłata na rzecz siostry ma nastąpić dopiero po podpisaniu aktu, warto rozważyć notarialne poddanie się egzekucji. Dzięki temu, po spełnieniu warunków z aktu i nadaniu klauzuli wykonalności przez sąd, siostra może szybciej dochodzić zapłaty, bez pełnego procesu o zapłatę. Podstawą jest art. 777 § 1 pkt 4 i pkt 5 Kodeksu postępowania cywilnego.

Czy siostra może skutecznie zrzec się przyszłych roszczeń?

Trzeba zachować szczególną ostrożność przy sformułowaniu, że siostra „nie będzie miała żadnych roszczeń w przyszłości”. Takie oświadczenie złożone tylko wobec brata może nie wystarczyć, jeżeli po śmierci rodziców pojawi się roszczenie o zachowek.

Zachowek wynika z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego. Uprawnieni są zstępni, małżonek oraz rodzice spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Darowizny dokonane przez spadkodawcę są co do zasady doliczane do spadku przy obliczaniu zachowku na podstawie art. 993 Kodeksu cywilnego. Oznacza to, że darowizna domu dla syna może mieć znaczenie przy późniejszych rozliczeniach z córką.

Pełniejsze zabezpieczenie daje umowa zawarta między rodzicami jako przyszłymi spadkodawcami a córką. Zgodnie z art. 1048 § 1 Kodeksu cywilnego spadkobierca ustawowy może przez umowę z przyszłym spadkodawcą zrzec się dziedziczenia po nim. Zgodnie z art. 1048 § 2 Kodeksu cywilnego zrzeczenie się dziedziczenia może być ograniczone do zrzeczenia się tylko prawa do zachowku w całości albo w części. Taka umowa wymaga aktu notarialnego.

Zakres skutków takiej umowy trzeba określić bardzo dokładnie. Art. 1049 § 1 Kodeksu cywilnego przewiduje, że zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje także zstępnych zrzekającego się, chyba że umówiono się inaczej. Jeżeli celem jest tylko wyłączenie albo ograniczenie zachowku córki, bez skutków wobec jej dzieci, należy to wyraźnie omówić z notariuszem.

Darowizna a zachowek i dział spadku

W praktyce często mylone są dwie instytucje: zachowek oraz zaliczenie darowizny na schedę spadkową. Zachowek z art. 991 Kodeksu cywilnego służy ochronie najbliższych osób pominiętych przy dziedziczeniu albo obdarowanych w mniejszym zakresie. Natomiast zaliczenie darowizn przy dziale spadku dotyczy rozliczeń między spadkobiercami ustawowymi i wynika z art. 1039 § 1 Kodeksu cywilnego.

Rodzice mogą w umowie darowizny postanowić, że darowizna nie będzie zaliczana na schedę spadkową. Takie postanowienie ma znaczenie przy dziale spadku na podstawie art. 1039 § 1 Kodeksu cywilnego. Nie oznacza jednak automatycznie wyłączenia zachowku. Przy zachowku zastosowanie mają odrębne przepisy, w szczególności art. 991, art. 993, art. 994 oraz art. 1000 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli głównym celem jest uniknięcie przyszłego sporu o zachowek po rodzicach, trzeba rozważyć nie tylko treść aktu darowizny, ale także umowę zrzeczenia się zachowku. Szerzej podobne ryzyko opisuje sprawa dotycząca tego, jak wygląda przeniesienie na dziecko a zachowek.

Podatek od darowizny i przekazania pieniędzy

Przy darowiźnie nieruchomości od rodziców na rzecz dziecka notariusz ustala obowiązki podatkowe związane z aktem. Zwolnienie dla najbliższej rodziny wynika z art. 4a ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn. Przepis obejmuje m.in. nabycie przez zstępnych, wstępnych i rodzeństwo, jeżeli zostaną spełnione warunki formalne.

Przekazanie pieniędzy siostrze trzeba ocenić odrębnie. Jeżeli organ podatkowy potraktuje je jako darowiznę między rodzeństwem, również można korzystać ze zwolnienia z art. 4a ust. 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn, ale zwykle konieczne jest zgłoszenie nabycia na formularzu SD-Z2 w terminie 6 miesięcy od powstania obowiązku podatkowego oraz udokumentowanie przelewu. Zgodnie z art. 4a ust. 1 pkt 2 tej ustawy, przy środkach pieniężnych istotne jest udokumentowanie ich otrzymania dowodem przekazania na rachunek płatniczy, rachunek bankowy lub przekazem pocztowym.

Jeżeli pieniądze byłyby przekazywane z majątku wspólnego małżonków, a więc także przez żonę brata, sytuacja podatkowa może być mniej korzystna, ponieważ bratowa nie należy do tej samej grupy zwolnienia co rodzeństwo. Warto więc przed przelewem ustalić źródło środków, tytuł przelewu i treść aktu notarialnego.

Jak praktycznie przekazać pieniądze siostrze?

Najbezpieczniejszy schemat zależy od tego, czy zapłata następuje w dniu aktu, czy później. Jeżeli pieniądze są już dostępne, można wykonać przelew bezpośrednio przed podpisaniem aktu albo w obecności notariusza, a w akcie wskazać, że siostra potwierdza otrzymanie kwoty. Jeżeli przelew nastąpi później, akt powinien przewidywać konkretny termin, rachunek bankowy i ewentualne zabezpieczenie zapłaty.

Warto unikać przekazywania dużych kwot gotówką. Gotówka utrudnia wykazanie pochodzenia środków, daty i osoby odbiorcy. Może też utrudniać skorzystanie ze zwolnienia podatkowego, jeżeli dla danej czynności wymagane jest udokumentowanie przekazania pieniędzy przelewem.

Jeżeli rodzice przekazują dom synowi, a siostra ma otrzymać pieniądze, wszystkie osoby zainteresowane powinny stawić się u notariusza: rodzice, syn i siostra. Jeżeli syn pozostaje w małżeństwie, trzeba również ustalić, czy nieruchomość ma wejść do jego majątku osobistego, czy do majątku wspólnego małżonków. Zgodnie z art. 33 pkt 2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, przedmioty nabyte przez darowiznę co do zasady należą do majątku osobistego obdarowanego, chyba że darczyńca inaczej postanowił.

Proponowana treść pokwitowania

Jeżeli mimo wszystko potrzebny jest dodatkowy dokument potwierdzający zapłatę, powinien on być prosty i konkretny. Przykładowo może zawierać:

• datę i miejsce sporządzenia,
• dane osoby otrzymującej pieniądze i osoby przekazującej pieniądze,
• kwotę zapłaty cyframi i słownie,
• numer rachunku bankowego albo informację o przelewie,
• tytuł zapłaty powiązany z aktem notarialnym,
• oświadczenie, że kwota została otrzymana w całości albo w części,
• podpis osoby otrzymującej pieniądze.

Przykładowa formuła: „Potwierdzam otrzymanie od mojego brata kwoty ... zł tytułem spłaty uzgodnionej w akcie notarialnym darowizny nieruchomości położonej w ... z dnia ..., repertorium A nr .... Kwota została przekazana przelewem na rachunek bankowy nr ....”.

Taki dokument nie powinien jednak zastępować prawidłowego aktu notarialnego. Jeżeli celem jest zabezpieczenie przed zachowkiem, potrzebne są dodatkowe postanowienia i ewentualnie odrębna notarialna umowa z rodzicami.

FAQ

Czy siostra musi być obecna u notariusza?

Jeżeli w akcie ma złożyć oświadczenie o otrzymaniu pieniędzy, wyrazić zgodę na ustalone rozliczenie albo zawrzeć umowę zrzeczenia się dziedziczenia lub zachowku, powinna być stroną czynności i stawić się u notariusza. Jeżeli ma tylko otrzymać późniejszy przelew, jej obecność nie zawsze jest konieczna, ale często jest praktycznie wskazana.

Czy zwykłe pokwitowanie chroni przed zachowkiem?

Nie w pełni. Pokwitowanie potwierdza zapłatę na podstawie art. 462 § 1 Kodeksu cywilnego, ale nie zastępuje notarialnej umowy zrzeczenia się dziedziczenia albo zachowku z art. 1048 Kodeksu cywilnego. Jeżeli celem jest ograniczenie przyszłego zachowku, trzeba przygotować odpowiednią umowę z rodzicami.

Czy rodzice mogą napisać w akcie, że darowizna nie będzie rozliczana w spadku?

Mogą postanowić, że darowizna nie będzie zaliczana na schedę spadkową przy dziale spadku, co wynika z art. 1039 § 1 Kodeksu cywilnego. Nie jest to jednak to samo co wyłączenie zachowku. Zachowek rozlicza się według art. 991 i następnych Kodeksu cywilnego.

Czy pieniądze lepiej przekazać gotówką czy przelewem?

Bezpieczniejszy jest przelew bankowy. Ułatwia udowodnienie zapłaty i może być konieczny dla skorzystania ze zwolnienia podatkowego przy darowiźnie pieniędzy na podstawie art. 4a ust. 1 pkt 2 ustawy o podatku od spadków i darowizn.

Czy można zrobić darowiznę domu bez księgi wieczystej?

To zależy od stanu prawnego nieruchomości i dokumentów potwierdzających własność. Brak księgi wieczystej nie zawsze wyklucza czynność, ale wymaga szczególnej weryfikacji przez notariusza. Podobne zagadnienia pojawiają się przy przekazywaniu lokalu lub udziału w nieruchomości.

Podsumowanie

Najbezpieczniej uregulować darowiznę domu i spłatę rodzeństwa w akcie notarialnym. W akcie powinny znaleźć się: obowiązek zapłaty, kwota, termin, rachunek bankowy, potwierdzenie odbioru pieniędzy albo zabezpieczenie płatności oraz ewentualne postanowienia dotyczące rozliczeń spadkowych. Samo pokwitowanie jest pomocne, ale nie powinno być traktowane jako pełna ochrona przed przyszłym zachowkiem.

Jeżeli rodzina chce definitywnie ograniczyć przyszłe roszczenia siostry, należy rozważyć notarialną umowę z rodzicami o zrzeczenie się dziedziczenia albo zrzeczenie się prawa do zachowku. To rozwiązanie powinno być dopasowane do konkretnego stanu majątkowego rodziców, liczby dzieci, wartości nieruchomości oraz planowanego sposobu przekazania pieniędzy.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, w szczególności art. 158, art. 393, art. 462 § 1, art. 888 § 1, art. 890, art. 991, art. 993, art. 994, art. 1000, art. 1039 § 1, art. 1048 i art. 1049 - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93.

2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 777 § 1 pkt 4 i pkt 5 - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296.

3. Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn, w szczególności art. 4a - Dz.U. 1983 nr 45 poz. 207.

4. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 33 pkt 2 - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59.