Wykonanie usługi bez wyceny a żądanie zapłaty

Jaka umowa powstaje przy zamówieniu poprawek do projektu?

Zlecenie architektowi wykonania konkretnych poprawek w projekcie domu najczęściej należy traktować jako umowę o dzieło, jeżeli celem jest uzyskanie oznaczonego rezultatu, czyli poprawionego projektu. Podstawą jest art. 627 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, zgodnie z którym przyjmujący zamówienie zobowiązuje się do wykonania oznaczonego dzieła, a zamawiający do zapłaty wynagrodzenia.

Nie ma decydującego znaczenia, że ustalenia były telefoniczne. Umowa o dzieło co do zasady może zostać zawarta ustnie, a nawet przez zachowanie stron, chyba że w danym przypadku szczególny przepis wymaga formy szczególnej. W opisanej sytuacji istotne jest jednak to, co dokładnie zostało uzgodnione: zakres poprawek, termin, sposób wydania projektu oraz cena albo sposób jej ustalenia.

Co jeśli cena nie została ustalona przed wykonaniem usługi?

Jeżeli strony nie określiły wysokości wynagrodzenia ani nie wskazały podstaw do jego ustalenia, stosuje się art. 628 § 1 Kodeksu cywilnego. Przepis ten przewiduje dwa etapy ustalania wynagrodzenia:

• najpierw przyjmuje się, że strony miały na myśli zwykłe wynagrodzenie za dzieło tego rodzaju,
• jeżeli zwykłego wynagrodzenia nie da się ustalić, należy się wynagrodzenie odpowiadające uzasadnionemu nakładowi pracy oraz innym nakładom wykonawcy.

Oznacza to, że architekt nie może po wykonaniu pracy dowolnie wskazać kwoty i oczekiwać, że zamawiający musi ją zaakceptować. Kwota 1200 zł może być należna tylko wtedy, gdy odpowiada typowej cenie rynkowej za takie poprawki albo uzasadnionemu nakładowi pracy i kosztom architekta. Jeżeli zakres poprawek był niewielki, a na lokalnym rynku podobne czynności kosztują mniej, zamawiający ma argumenty do zakwestionowania rachunku.

Kiedy trzeba zapłacić wynagrodzenie za dzieło?

W braku odmiennej umowy wynagrodzenie za dzieło należy się w chwili oddania dzieła. Wynika to wprost z art. 642 § 1 Kodeksu cywilnego. Jeżeli więc poprawiony projekt nie został jeszcze przekazany zamawiającej, co do zasady nie powstał jeszcze obowiązek zapłaty, chyba że strony wyraźnie uzgodniły zaliczkę, płatność z góry albo inny termin płatności.

Jednocześnie art. 643 Kodeksu cywilnego przewiduje, że zamawiający powinien odebrać dzieło, które przyjmujący zamówienie wydaje zgodnie ze swoim zobowiązaniem. Jeżeli architekt faktycznie wykonał poprawki i chce je wydać, zamawiający nie powinien bezpodstawnie odmawiać odbioru. Może natomiast jednocześnie zastrzec, że odbiór projektu nie oznacza uznania rachunku w zawyżonej wysokości.

Czy rachunek wystawiony jednostronnie wiąże zamawiającego?

Sam rachunek albo faktura nie tworzy jeszcze obowiązku zapłaty w żądanej wysokości, jeżeli cena nie była wcześniej uzgodniona. Dokument księgowy potwierdza stanowisko wykonawcy co do należności, ale nie przesądza, że kwota jest prawidłowa. W razie sporu sąd będzie badał, czy umowa została zawarta, czy dzieło zostało wykonane i wydane, jaki był jego zakres oraz jaka kwota odpowiada art. 628 § 1 Kodeksu cywilnego.

Znaczenie ma także art. 355 § 2 Kodeksu cywilnego. Jeżeli architekt działa jako przedsiębiorca lub profesjonalista, należytą staranność ocenia się z uwzględnieniem zawodowego charakteru tej działalności. W praktyce przemawia to za oczekiwaniem, że profesjonalny wykonawca powinien jasno uprzedzić klienta o cenie albo przynajmniej o sposobie jej ustalenia, zwłaszcza gdy klient wyraźnie prosił o wycenę przed rozpoczęciem prac.

Kto musi udowodnić wysokość wynagrodzenia?

Zgodnie z art. 6 Kodeksu cywilnego ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z tego faktu wywodzi skutki prawne. W procesie cywilnym tę zasadę uzupełnia art. 232 Kodeksu postępowania cywilnego, zgodnie z którym strony są obowiązane wskazywać dowody dla stwierdzenia faktów, z których wywodzą skutki prawne.

Jeżeli architekt żąda 1200 zł, to powinien wykazać, że taka kwota jest należna. Może próbować powoływać się na stawki rynkowe, cennik, liczbę godzin pracy, stopień skomplikowania poprawek, konieczność użycia specjalistycznego oprogramowania, konsultacje branżowe albo inne koszty. Zamawiający może z kolei wykazywać, że prosił o wycenę, że zakres prac był ograniczony, a typowe ceny za podobne poprawki są niższe.

Znaczenie statusu konsumenta

Jeżeli zamawiająca działała prywatnie, a architekt wykonywał usługę w ramach działalności gospodarczej, zamawiająca może być konsumentem w rozumieniu art. 22¹ Kodeksu cywilnego. W takim przypadku należy dodatkowo uwzględnić ustawę z dnia 30 maja 2014 r. o prawach konsumenta.

Art. 12 ust. 1 pkt 5 ustawy o prawach konsumenta nakłada na przedsiębiorcę obowiązek poinformowania konsumenta, najpóźniej w chwili wyrażenia przez konsumenta woli związania się umową, o łącznej cenie lub wynagrodzeniu za świadczenie wraz z podatkami, a gdy charakter przedmiotu świadczenia nie pozwala rozsądnie obliczyć ceny z wyprzedzeniem – o sposobie, w jaki cena będzie obliczana.

Jeżeli umowa była zawierana na odległość, znaczenie może mieć również art. 17 ust. 1 i 2 ustawy o prawach konsumenta. Przedsiębiorca powinien zapewnić, aby konsument w chwili składania zamówienia wyraźnie potwierdził, że wie, iż zamówienie pociąga za sobą obowiązek zapłaty. Jeżeli natomiast to przedsiębiorca proponuje konsumentowi zawarcie umowy przez telefon, zastosowanie może mieć art. 20 ust. 2 ustawy o prawach konsumenta, który wymaga potwierdzenia treści proponowanej umowy na papierze lub innym trwałym nośniku, a oświadczenie konsumenta jest skuteczne dopiero po otrzymaniu takiego potwierdzenia.

Te przepisy nie oznaczają automatycznie, że za wykonaną pracę nie należy się żadna zapłata. Mogą jednak wzmacniać stanowisko konsumenta, że przedsiębiorca nie powinien żądać nieuzgodnionej, zaskakująco wysokiej kwoty, jeżeli wcześniej nie spełnił obowiązków informacyjnych.

Jak praktycznie zakwestionować zawyżony rachunek?

W opisanej sytuacji warto wysłać do architekta krótkie pismo albo e-mail. Najlepiej wskazać w nim, że:

• zamawiająca prosiła o podanie ceny przed rozpoczęciem prac, ale jej nie otrzymała,
• kwestionuje wysokość rachunku jako nieuzgodnioną i zawyżoną,
• żąda przekazania poprawionego projektu, jeżeli nie został jeszcze wydany,
• prosi o szczegółowe wykazanie nakładu pracy, liczby godzin, zakresu czynności i kosztów,
• deklaruje zapłatę kwoty bezspornej, jeżeli taka kwota rzeczywiście odpowiada zakresowi wykonanych prac.

Jeżeli proponowana kwota 700 zł jest realna i odpowiada rynkowej wartości poprawek, można zaproponować ją jako zapłatę bezsporną, ale z wyraźnym zastrzeżeniem, że nie uznaje się roszczenia ponad tę kwotę. Warto unikać sformułowań, które mogłyby zostać potraktowane jako uznanie całego długu.

Najważniejsze argumenty w sporze o zapłatę

Czy trzeba zapłacić 1200 zł?

Na podstawie opisanych okoliczności nie można stwierdzić, że zamawiająca musi zapłacić dokładnie 1200 zł. Jeżeli cena nie została ustalona, architekt może żądać tylko takiego wynagrodzenia, jakie wynika z art. 628 § 1 Kodeksu cywilnego. W praktyce oznacza to konieczność ustalenia, ile zwykle kosztują podobne poprawki albo jaki nakład pracy był uzasadniony.

Do czasu oddania poprawionego projektu, przy braku odmiennej umowy, zamawiająca może powołać się na art. 642 § 1 Kodeksu cywilnego i wskazać, że wynagrodzenie nie jest jeszcze wymagalne. Po otrzymaniu projektu może zapłacić kwotę bezsporną, jeżeli ją uznaje, oraz pisemnie zakwestionować pozostałą część żądania.

W razie sprawy sądowej istotne będą dowody: korespondencja z prośbami o wycenę, potwierdzenie wysłania projektu, zakres wskazanych poprawek, rachunek, ewentualne cenniki innych architektów, opinie rynkowe oraz korespondencja po otrzymaniu żądania zapłaty.

FAQ

Czy ustna umowa o wykonanie poprawek w projekcie jest ważna?

Tak, co do zasady umowa o dzieło może być zawarta ustnie. Art. 627 Kodeksu cywilnego nie wymaga dla zwykłej umowy o dzieło formy pisemnej. Problemem nie jest więc sama ważność ustaleń, lecz udowodnienie ich treści, w tym zakresu prac i ceny.

Czy mogę odmówić zapłaty całego rachunku?

Jeżeli dzieło nie zostało jeszcze oddane, można powołać się na art. 642 § 1 Kodeksu cywilnego i wskazać, że wynagrodzenie nie jest jeszcze wymagalne. Jeżeli dzieło zostało wydane i wykonane prawidłowo, całkowita odmowa zapłaty może być ryzykowna. Bezpieczniej jest zapłacić kwotę bezsporną albo pisemnie zakwestionować tylko zawyżoną część.

Czy wykonawca może zatrzymać projekt do czasu zapłaty?

To zależy od ustaleń stron i okoliczności. Art. 642 § 1 Kodeksu cywilnego wiąże wymagalność wynagrodzenia z oddaniem dzieła, jeżeli strony nie umówiły się inaczej. Jeżeli nie było uzgodnienia zapłaty z góry, żądanie pełnej zapłaty przed wydaniem dzieła może być kwestionowane.

Jak udowodnić, że prosiłem o wycenę?

Najlepsze są e-maile, SMS-y, wiadomości z komunikatorów, notatki z datami rozmów, potwierdzenia wysłania dokumentów oraz świadkowie. W procesie cywilnym znaczenie mają dowody wskazywane przez strony, co wynika z art. 232 Kodeksu postępowania cywilnego.

Czy przedsiębiorca musi podać konsumentowi cenę przed zawarciem umowy?

Tak. Art. 12 ust. 1 pkt 5 ustawy o prawach konsumenta nakłada na przedsiębiorcę obowiązek poinformowania konsumenta o łącznej cenie lub wynagrodzeniu, a gdy nie da się ich rozsądnie obliczyć z góry – o sposobie obliczania ceny. Naruszenie tego obowiązku może być ważnym argumentem w sporze o nieuzgodnione wynagrodzenie.

Podsumowanie

Wykonanie usługi lub dzieła bez wcześniejszego podania ceny nie daje wykonawcy prawa do jednostronnego narzucenia dowolnej kwoty. Przy umowie o dzieło podstawowe znaczenie ma art. 628 § 1 Kodeksu cywilnego: należy ustalić zwykłe wynagrodzenie za dzieło tego rodzaju, a gdy to niemożliwe – wynagrodzenie odpowiadające uzasadnionemu nakładowi pracy i kosztom. Dopóki poprawiony projekt nie został oddany, zamawiająca może dodatkowo powoływać się na art. 642 § 1 Kodeksu cywilnego.

W praktyce najlepszym rozwiązaniem jest pisemne zakwestionowanie rachunku, zażądanie wydania projektu i szczegółowego rozliczenia oraz zgromadzenie dowodów potwierdzających, że zamawiająca prosiła o wycenę przed rozpoczęciem prac. Jeżeli sprawa trafi do sądu, architekt będzie musiał wykazać zasadność żądanej kwoty.

Źródła

1. Art. 627, art. 628 § 1, art. 642 § 1, art. 643, art. 6, art. 22¹ oraz art. 355 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93.

2. Art. 232 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.

3. Art. 12 ust. 1 pkt 5, art. 17 ust. 1 i 2 oraz art. 20 ust. 2 ustawy z dnia 30 maja 2014 r. o prawach konsumenta.

4. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 3 września 1998 r., I ACa 225/98.