Jak zabezpieczyć pożyczkę udzieloną drugiej osobie?

Jak bezpiecznie udzielić pożyczki prywatnej?

Udzielenie pożyczki bliskiej osobie, członkowi rodziny albo znajomemu na wiele lat zawsze wymaga ostrożności. Nawet gdy pożyczkobiorca jest uczciwy i ma stałe dochody, w czasie spłaty mogą pojawić się zdarzenia niezależne od stron: utrata pracy, choroba, rozwód, śmierć jednego z małżonków, wyjazd za granicę, inne długi albo egzekucja komornicza.

Dlatego podstawą powinna być dobrze przygotowana umowa pożyczki, harmonogram spłat i dowód przekazania pieniędzy przelewem. Zgodnie z art. 720 Kodeksu cywilnego pożyczka polega na tym, że dający pożyczkę przenosi na biorącego określoną ilość pieniędzy albo rzeczy oznaczonych tylko co do gatunku, a biorący zobowiązuje się zwrócić tę samą ilość pieniędzy albo rzeczy tego samego gatunku i tej samej jakości. Jeżeli wartość pożyczki przekracza 1000 zł, umowa powinna być zachowana w formie dokumentowej. Dla bezpieczeństwa przy większych kwotach warto jednak sporządzić klasyczną umowę pisemną z podpisami stron, a przy silniejszych zabezpieczeniach skorzystać z notariusza.

Umowa powinna określać co najmniej: strony, kwotę, termin i sposób wypłaty pieniędzy, harmonogram zwrotu, numer rachunku do spłat, oprocentowanie albo informację, że pożyczka jest nieoprocentowana, zasady wcześniejszej spłaty, skutki opóźnienia, możliwość wypowiedzenia umowy, zabezpieczenia oraz sposób rozliczenia kosztów.

Czy weksel wystarczy jako zabezpieczenie pożyczki?

Weksel może być pomocny, ale nie należy traktować go jako pełnego zabezpieczenia dużej pożyczki. Jego zaletą jest uproszczenie dochodzenia roszczenia i możliwość wykorzystania go jako dodatkowego dokumentu potwierdzającego dług. W praktyce problem pojawia się wtedy, gdy pożyczkobiorca nie ma majątku. Wierzyciel może uzyskać korzystne orzeczenie, ale egzekucja będzie bezskuteczna, jeżeli komornik nie znajdzie rachunku bankowego, wynagrodzenia, ruchomości ani nieruchomości dłużnika.

Weksel powinien być uzupełniony deklaracją wekslową, która jasno określa, kiedy i na jaką kwotę wierzyciel może go wypełnić. Trzeba szczególnie uważać na weksel in blanco: błędne albo zbyt ogólne postanowienia mogą prowadzić do sporu o sposób jego wypełnienia. Przy pożyczce rodzinnej weksel warto traktować jako zabezpieczenie pomocnicze, a nie główne.

Hipoteka jako mocne zabezpieczenie pożyczki

Jednym z najskuteczniejszych zabezpieczeń pożyczki jest hipoteka. Ustanawia się ją na nieruchomości, użytkowaniu wieczystym albo wybranych prawach, które mogą być obciążone hipoteką. Dla wierzyciela najważniejsze jest to, że hipoteka jest związana z nieruchomością, a nie tylko z osobą dłużnika. Jeżeli właściciel sprzeda nieruchomość, hipoteka co do zasady nadal ją obciąża.

Hipoteka daje wierzycielowi prawo dochodzenia zaspokojenia z nieruchomości z pierwszeństwem przed wierzycielami osobistymi właściciela. Nie oznacza to jednak automatycznego przejęcia nieruchomości. Jeżeli dłużnik nie spłaca pożyczki, wierzyciel musi zwykle uzyskać tytuł wykonawczy, a następnie skierować sprawę do egzekucji z nieruchomości.

Do ustanowienia hipoteki potrzebne jest oświadczenie właściciela nieruchomości w formie aktu notarialnego oraz wpis hipoteki do księgi wieczystej. Sam akt notarialny bez wpisu nie tworzy jeszcze hipoteki. Przed ustanowieniem zabezpieczenia trzeba sprawdzić księgę wieczystą, w szczególności dział III i IV, czyli roszczenia, ograniczenia oraz istniejące hipoteki.

Jeżeli nieruchomość jest już obciążona hipoteką banku, prywatny pożyczkodawca może ustanowić kolejną hipotekę, ale jej realna wartość zależy od wartości nieruchomości, wysokości wcześniejszych zabezpieczeń i kolejności wpisów. W razie licytacji wcześniejszy wierzyciel hipoteczny będzie zaspokajany przed późniejszym.

Przewłaszczenie na zabezpieczenie

Przewłaszczenie na zabezpieczenie polega na przeniesieniu własności rzeczy lub prawa na wierzyciela z zastrzeżeniem, że po spłacie długu własność ma wrócić do dłużnika. W praktyce bywa stosowane przy ruchomościach, pojazdach, maszynach albo udziałach. Przy nieruchomościach jest rozwiązaniem prawnie dopuszczalnym w świetle orzecznictwa, ale wymaga bardzo ostrożnego przygotowania i aktu notarialnego.

Zaletą przewłaszczenia jest silna pozycja wierzyciela, bo staje się właścicielem przedmiotu zabezpieczenia. Wadą są koszty, formalności, ryzyko sporów oraz konieczność uczciwego rozliczenia się z dłużnikiem, jeżeli wartość przedmiotu przewyższa niespłaconą pożyczkę. Wierzyciel nie powinien wykorzystywać przewłaszczenia w sposób prowadzący do nieuzasadnionego wzbogacenia.

Przy nieruchomości obciążonej kredytem hipotecznym przewłaszczenie może być szczególnie ryzykowne. Wierzyciel, który stanie się właścicielem nieruchomości obciążonej hipoteką, musi liczyć się z tym, że bank nadal będzie miał zabezpieczenie rzeczowe na tej nieruchomości. Z tego powodu przewłaszczenie albo hipoteka powinny dotyczyć najlepiej majątku, którego wartość i obciążenia zostały wcześniej dokładnie sprawdzone.

Poręczenie osoby trzeciej

Poręczenie jest dobrym zabezpieczeniem uzupełniającym. Zgodnie z art. 876 Kodeksu cywilnego poręczyciel zobowiązuje się względem wierzyciela wykonać zobowiązanie, jeżeli dłużnik go nie wykona. Co istotne, zgodnie z art. 881 Kodeksu cywilnego, jeżeli strony nie postanowią inaczej, poręczyciel odpowiada jak współdłużnik solidarny.

W praktyce oznacza to, że pożyczkodawca może dochodzić zapłaty nie tylko od pożyczkobiorcy, lecz także od poręczyciela. Poręczycielem powinna być osoba realnie wypłacalna: posiadająca stabilny dochód, nieruchomość, oszczędności albo inny majątek. Poręczenie osoby, która sama nie ma majątku lub ma liczne zobowiązania, daje niewielką wartość praktyczną.

Poręczenie należy sporządzić na piśmie. Oświadczenie poręczyciela powinno jednoznacznie wskazywać, za jaki dług odpowiada, do jakiej kwoty, czy obejmuje odsetki, koszty dochodzenia roszczeń, opóźnienie oraz ewentualne zmiany harmonogramu spłaty.

Akt notarialny z poddaniem się egzekucji z art. 777 K.p.c.

Bardzo praktycznym zabezpieczeniem jest akt notarialny, w którym pożyczkobiorca dobrowolnie poddaje się egzekucji na podstawie art. 777 § 1 pkt 4 albo pkt 5 Kodeksu postępowania cywilnego. Taki dokument nie zabezpiecza konkretnego majątku tak jak hipoteka, ale znacząco skraca drogę do egzekucji.

Jeżeli dłużnik nie spłaca pożyczki, wierzyciel nie musi prowadzić pełnego procesu o zapłatę. Występuje do sądu o nadanie aktowi notarialnemu klauzuli wykonalności, a po jej uzyskaniu może skierować sprawę do komornika. W akcie trzeba precyzyjnie określić obowiązek zapłaty, maksymalną kwotę, terminy, warunki wymagalności oraz termin, do którego wierzyciel może wystąpić o nadanie klauzuli wykonalności.

Przy większej pożyczce najlepszym rozwiązaniem bywa połączenie kilku zabezpieczeń: umowy pożyczki, aktu notarialnego z art. 777 K.p.c., poręczenia oraz hipoteki. W sprawach, w których strony chcą nadać pożyczce szczególnie mocną formę, przydatna może być także umowa pożyczki notarialna.

Pożyczka dla małżeństwa a zgoda małżonka

Jeżeli pożyczkę biorą małżonkowie wspólnie, warto zadbać, aby oboje byli stronami umowy i oboje podpisali dokumenty zabezpieczające. Jeżeli pożyczkobiorcą jest tylko jeden małżonek, odpowiedzialność z majątku wspólnego może być ograniczona, jeżeli drugi małżonek nie wyraził zgody na zaciągnięcie zobowiązania. W praktyce przy pożyczce przeznaczonej na budowę domu, remont albo działalność rodzinną najbezpieczniej jest uzyskać podpisy obojga małżonków oraz ewentualnych poręczycieli.

Warto także przewidzieć w umowie, co stanie się w razie rozwodu, separacji, śmierci jednego z pożyczkobiorców albo sprzedaży nieruchomości. Takie zdarzenia nie powinny pozostawiać wierzyciela bez jasnej procedury wypowiedzenia umowy i żądania wcześniejszej spłaty.

Co wpisać do umowy pożyczki?

Dobra umowa pożyczki powinna być konkretna. Warto unikać niejasnych zapisów typu „spłata według możliwości” albo „zwrot po sprzedaży domu”, jeżeli nie określono terminu końcowego. Im bardziej precyzyjna umowa, tym łatwiej później wykazać roszczenie.

W umowie warto uregulować:

• dokładną kwotę pożyczki i walutę,
• sposób przekazania środków, najlepiej przelewem,
• terminy i wysokość rat,
• oprocentowanie albo brak oprocentowania,
• odsetki za opóźnienie,
• warunki wypowiedzenia umowy i natychmiastowej wymagalności długu,
• zabezpieczenia, w tym hipotekę, poręczenie, weksel albo akt notarialny,
• obowiązek informowania wierzyciela o zmianie adresu, utracie pracy, sprzedaży majątku albo nowych egzekucjach,
• zasady zaliczania wpłat na kapitał, odsetki i koszty,
• postanowienia dotyczące kosztów notarialnych, sądowych i podatkowych.

Czy niespłacenie pożyczki jest sprawą karną?

Sama niespłata pożyczki zwykle jest sprawą cywilną, a nie karną. Odpowiedzialność karna może wchodzić w grę dopiero wtedy, gdy już przy zawieraniu umowy pożyczkobiorca działał z zamiarem oszustwa, wprowadzał pożyczkodawcę w błąd albo ukrywał istotne okoliczności. Ocena zależy od dowodów i konkretnego stanu faktycznego.

Jeżeli pożyczka w rzeczywistości nie została udzielona, a ktoś żąda jej zwrotu, trzeba bronić się dowodami: historią przelewów, korespondencją, świadkami i treścią dokumentów. Przydatne może być omówienie podobnej sytuacji: była partnerka żąda zwrotu pożyczki. W wyjątkowych sprawach, gdy doszło do zatrzymania cudzych pieniędzy mimo jasno określonego obowiązku ich rozliczenia, pojawia się również problem opisany jako przywłaszczenie pożyczki.

Podatek PCC od pożyczki

Umowa pożyczki co do zasady podlega podatkowi od czynności cywilnoprawnych. Obowiązek podatkowy ciąży na biorącym pożyczkę. Jeżeli kilka osób bierze pożyczkę wspólnie i odpowiada solidarnie, odpowiadają one solidarnie także za zapłatę PCC.

Standardowa stawka PCC od pożyczki wynosi obecnie 0,5% podstawy opodatkowania. Podstawą jest kwota pożyczki, a jeżeli umowa przewiduje wypłaty w częściach i ich łączna wysokość nie jest znana w chwili zawarcia umowy, obowiązek podatkowy może powstawać przy każdej wypłacie. Pożyczkobiorca powinien złożyć deklarację PCC-3 i zapłacić podatek w terminie 14 dni od powstania obowiązku podatkowego, chyba że zastosowanie ma wyłączenie albo zwolnienie.

Przy pożyczkach rodzinnych trzeba odróżnić różne grupy podatkowe i limity. Pożyczki od osób z najbliższej rodziny mogą korzystać ze zwolnienia, ale przy wyższych kwotach konieczne jest zachowanie warunków, w szczególności zgłoszenie w terminie i udokumentowanie przekazania środków przelewem, przekazem pocztowym albo na rachunek w SKOK. Jeżeli termin zostanie przekroczony albo nie ma dowodu przekazania pieniędzy, zwolnienie może przepaść.

W sprawach rodzinnych nie należy zakładać automatycznie, że „pożyczka w rodzinie jest zawsze bez podatku”. Zakres zwolnienia zależy od pokrewieństwa, kwoty, terminu zgłoszenia i sposobu przekazania pieniędzy.

Podatek od odsetek od prywatnej pożyczki

Jeżeli pożyczka jest oprocentowana, dla pożyczkodawcy przychodem są odsetki, a nie zwrot kapitału. Odsetki od pożyczki prywatnej, gdy udzielanie pożyczek nie jest przedmiotem działalności gospodarczej pożyczkodawcy, są co do zasady opodatkowane 19% zryczałtowanym podatkiem dochodowym.

Podatek dotyczy odsetek faktycznie otrzymanych albo postawionych do dyspozycji pożyczkodawcy. Jeżeli pożyczkobiorca miał zapłacić odsetki, ale ich nie zapłacił, pożyczkodawca nie powinien płacić podatku od kwoty jedynie naliczonej i nieotrzymanej. Przychodu z odsetek nie łączy się z dochodami opodatkowanymi według skali podatkowej. Sposób wykazania podatku zależy od tego, czy wystąpił płatnik, oraz od aktualnego formularza właściwego dla danego roku podatkowego, dlatego przy większych kwotach warto skonsultować rozliczenie z księgowym lub doradcą podatkowym.

Czy pożyczkę albo weksel trzeba rejestrować?

Samej umowy pożyczki ani weksla nie rejestruje się w jednym ogólnym rejestrze. Trzeba jednak pamiętać o obowiązkach podatkowych, zwłaszcza PCC, oraz o formalnościach dotyczących konkretnych zabezpieczeń. Hipoteka wymaga wpisu do księgi wieczystej. Akt notarialny sporządza notariusz. Weksel należy przechowywać w oryginale, bo to dokument istotny dla dochodzenia roszczenia.

W praktyce najbezpieczniej przekazywać pieniądze przelewem z tytułem wskazującym na umowę pożyczki. Gotówka utrudnia później wykazanie, kiedy i w jakiej wysokości doszło do przekazania środków, a przy pożyczkach rodzinnych może utrudnić skorzystanie ze zwolnienia z PCC.

Jakie zabezpieczenie wybrać?

Nie ma jednego zabezpieczenia dobrego w każdej sprawie. Wybór zależy od kwoty pożyczki, okresu spłaty, majątku pożyczkobiorcy, tego, czy pożyczkobiorca ma małżonka, czy posiada nieruchomość, czy nieruchomość jest już obciążona hipoteką oraz czy są osoby gotowe poręczyć dług.

Przy mniejszych kwotach często wystarcza dobra umowa, potwierdzenie przelewu, harmonogram spłat i ewentualnie weksel. Przy większych kwotach i wieloletniej spłacie warto rozważyć co najmniej akt notarialny z art. 777 K.p.c. oraz poręczenie. Przy pożyczkach rzędu kilkudziesięciu albo kilkuset tysięcy złotych najbezpieczniejsza jest hipoteka na nieruchomości o sprawdzonej wartości i możliwie niskim wcześniejszym obciążeniu.

Największą ochronę daje połączenie kilku narzędzi: dobrze napisanej umowy, przelewu bankowego, zabezpieczenia rzeczowego i szybkiej ścieżki egzekucji. Takie podejście nie jest brakiem zaufania, lecz rozsądnym uporządkowaniem ryzyka po obu stronach.

FAQ

Czy pożyczka prywatna musi być zawarta u notariusza?

Nie zawsze. Sama umowa pożyczki nie musi być aktem notarialnym, ale przy dużych kwotach notariusz jest często potrzebny do ustanowienia silniejszych zabezpieczeń, na przykład hipoteki albo dobrowolnego poddania się egzekucji z art. 777 K.p.c.

Czy umowa ustna pożyczki jest ważna?

Umowa ustna może być ważna, ale przy pożyczce przekraczającej 1000 zł przepisy wymagają formy dokumentowej dla celów dowodowych. Brak dokumentu może bardzo utrudnić wykazanie kwoty, terminu zwrotu i warunków pożyczki.

Czy weksel chroni przed niewypłacalnością dłużnika?

Nie. Weksel może ułatwić dochodzenie roszczenia, ale nie tworzy majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Jeżeli dłużnik nie ma dochodu ani majątku, sam weksel może okazać się niewystarczający.

Czy hipoteka na nieruchomości rodziców pożyczkobiorcy jest możliwa?

Tak, jeżeli właściciele tej nieruchomości wyrażą zgodę i złożą wymagane oświadczenie w formie aktu notarialnego. W takiej sytuacji rodzice stają się dłużnikami rzeczowymi, czyli odpowiadają nieruchomością, choć nie muszą być osobistymi dłużnikami z umowy pożyczki.

Kto płaci PCC od pożyczki?

Co do zasady PCC płaci pożyczkobiorca. Standardowa stawka wynosi 0,5% podstawy opodatkowania, a deklarację PCC-3 i podatek trzeba złożyć oraz zapłacić w terminie 14 dni, chyba że dana pożyczka jest wyłączona z PCC albo korzysta ze zwolnienia.

Czy od nieoprocentowanej pożyczki trzeba płacić PIT?

Pożyczkodawca nie płaci PIT od zwrotu kapitału. Jeżeli pożyczka jest nieoprocentowana i pożyczkodawca nie otrzymuje wynagrodzenia, nie powstaje u niego przychód z odsetek. Trzeba jednak osobno sprawdzić obowiązki po stronie pożyczkobiorcy w PCC.

Co zrobić, gdy pożyczkobiorca przestaje płacić raty?

Najpierw należy sprawdzić umowę i wysłać wezwanie do zapłaty. Jeżeli pożyczka jest zabezpieczona aktem notarialnym z art. 777 K.p.c., można wystąpić o klauzulę wykonalności. Przy hipotece trzeba dochodzić zapłaty i następnie prowadzić egzekucję z nieruchomości.

Podsumowanie

Zabezpieczenie pożyczki prywatnej powinno być proporcjonalne do kwoty i ryzyka. Przy dużych kwotach oraz wieloletniej spłacie sama umowa i weksel to zwykle za mało. Najbezpieczniej połączyć dobrze sporządzoną umowę z realnym zabezpieczeniem majątkowym, na przykład hipoteką, oraz z dokumentem ułatwiającym egzekucję, takim jak akt notarialny z art. 777 K.p.c.

Przed wypłatą pieniędzy warto sprawdzić majątek pożyczkobiorcy, księgi wieczyste, sytuację małżeńską, wcześniejsze zobowiązania i podatki. Im dokładniej strony ustalą zasady na początku, tym mniejsze ryzyko sporu i utraty oszczędności.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, w szczególności art. 720, art. 876 i art. 881 - ISAP
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 777 - ISAP
3. Ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece - ISAP
4. Ustawa z dnia 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych - ISAP
5. Ustawa z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych - ISAP
6. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 maja 2000 r., III CKN 246/00, dotyczący przewłaszczenia na zabezpieczenie nieruchomości.