Przestępstwo popełnione za granicą przez obywatela polskiego

Stan prawny: 8 lipca 2026 r.

Kiedy Polak odpowiada w Polsce za przestępstwo popełnione za granicą?

Podstawową zasadę zawiera art. 109 Kodeksu karnego. Zgodnie z nim ustawę karną polską stosuje się do obywatela polskiego, który popełnił przestępstwo za granicą. Nie oznacza to jednak, że każdy czyn zabroniony za granicą automatycznie będzie ścigany w Polsce.

Najważniejszy warunek wynika z art. 111 § 1 Kodeksu karnego. Odpowiedzialność za czyn popełniony za granicą zależy co do zasady od tego, czy czyn jest zabroniony również przez ustawę obowiązującą w miejscu jego popełnienia. Jest to tak zwana zasada podwójnej karalności.

Przykładowo: jeżeli obywatel polski popełni za granicą czyn, który jest przestępstwem w tym państwie i jednocześnie odpowiada przestępstwu według prawa polskiego, możliwa jest odpowiedzialność także przed polskimi organami. Jeżeli natomiast zachowanie jest karalne wyłącznie za granicą, a w Polsce nie stanowi czynu zabronionego, polskie organy co do zasady nie będą mogły skazać za taki czyn na podstawie art. 109 K.k.

Sąd polski bierze jednak pod uwagę różnice między ustawą polską a ustawą państwa miejsca czynu. Jeżeli różnice dotyczą zagrożenia karą, sąd może je uwzględnić na korzyść sprawcy. Jeżeli natomiast ustawa państwa miejsca czynu nie przewiduje określonej instytucji znanej prawu polskiemu, stosuje się ustawę polską.

Wyjątki od zasady podwójnej karalności

Zasada podwójnej karalności nie działa bezwzględnie. Kodeks karny przewiduje sytuacje, w których polską ustawę karną stosuje się niezależnie od przepisów obowiązujących w miejscu popełnienia czynu.

Dotyczy to przede wszystkim czynów wymienionych w art. 112 Kodeksu karnego, w tym przestępstw:

• przeciwko bezpieczeństwu wewnętrznemu lub zewnętrznemu Rzeczypospolitej Polskiej,
• przeciwko polskim urzędom lub funkcjonariuszom publicznym,
• przeciwko istotnym polskim interesom gospodarczym,
• fałszywych zeznań złożonych wobec urzędu polskiego,
• z których osiągnięto, choćby pośrednio, korzyść majątkową na terytorium Polski.

Osobną podstawę stanowi art. 113 Kodeksu karnego, który pozwala stosować polską ustawę karną do czynów popełnionych za granicą, jeżeli Rzeczpospolita Polska jest zobowiązana do ich ścigania na podstawie umowy międzynarodowej albo prawa Unii Europejskiej.

Który sąd będzie prowadził sprawę?

Najczęściej pierwszeństwo praktyczne ma państwo, na którego terytorium doszło do czynu. To tam znajdują się pokrzywdzeni, dowody, świadkowie i organy prowadzące postępowanie. Nie wyklucza to jednak jurysdykcji polskiej, jeżeli sprawcą jest obywatel polski i spełnione są warunki z Kodeksu karnego.

W praktyce możliwe są trzy główne warianty:

Jeżeli za granicą toczy się postępowanie przeciwko obywatelowi polskiemu, a osoba ta przebywa w Polsce lub innym państwie UE, znaczenie może mieć przestępstwo a pobyt zagraniczny, w szczególności możliwość przesłuchania, zastosowania środków zapobiegawczych albo wydania nakazu poszukiwania.

Zakup legalnych maszyn w Polsce i użycie ich za granicą

Sam zakup w Polsce rzeczy, urządzeń albo maszyn, które są legalne w obrocie, nie oznacza jeszcze popełnienia przestępstwa. Odpowiedzialność karna zależy od tego, czy konkretne zachowanie wypełnia znamiona czynu zabronionego.

Trzeba odróżnić kilka sytuacji:

• zwykły legalny zakup – sam w sobie nie jest przestępstwem;
• przygotowanie do przestępstwa – jest karalne tylko wtedy, gdy ustawa wyraźnie tak stanowi;
• pomocnictwo – może wchodzić w grę, gdy ktoś ułatwia innej osobie popełnienie czynu zabronionego, np. dostarcza narzędzia z takim zamiarem;
• usiłowanie – może wystąpić, gdy sprawca bezpośrednio zmierza do dokonania czynu, który ostatecznie nie następuje.

Znaczenie ma również miejsce popełnienia czynu. Zgodnie z art. 6 § 2 Kodeksu karnego czyn zabroniony uważa się za popełniony w miejscu, w którym sprawca działał albo zaniechał działania, do którego był obowiązany, albo gdzie skutek nastąpił lub miał nastąpić. Jeżeli więc istotna część zachowania sprawcy miała miejsce w Polsce, może powstać także podstawa do stosowania polskiego prawa karnego z uwagi na miejsce czynu.

Czy obserwacja przez organy ścigania ma znaczenie?

To, że organy ścigania zwróciły uwagę na czyjeś zachowanie, nie przesądza o odpowiedzialności karnej. Policja, prokuratura albo służby mogą prowadzić czynności operacyjne lub sprawdzające, ale do postawienia zarzutów potrzebne są konkretne dowody wskazujące na popełnienie czynu zabronionego.

Jeżeli działania w Polsce były legalne i nie stanowiły karalnego przygotowania, pomocnictwa ani innej formy stadialnej lub zjawiskowej przestępstwa, sama czujność organów ścigania nie tworzy odpowiedzialności karnej. Może jednak spowodować wszczęcie czynności, zabezpieczenie dokumentów, przesłuchanie świadków albo przekazanie informacji organom państwa obcego.

Przejęcie ścigania i współpraca między państwami

W sprawach o przestępstwo popełnione za granicą znaczenie ma art. 590 Kodeksu postępowania karnego. Minister Sprawiedliwości może zwrócić się do właściwego organu państwa obcego o przekazanie ścigania albo przyjąć taki wniosek, jeżeli wymaga tego interes wymiaru sprawiedliwości.

Przejęcie ścigania może być uzasadnione np. tym, że podejrzany jest obywatelem polskim i mieszka w Polsce, większość dowodów znajduje się w Polsce, pokrzywdzeni przebywają w Polsce albo prowadzenie sprawy w jednym państwie jest bardziej racjonalne. W Unii Europejskiej coraz większe znaczenie ma praktyczna współpraca organów i uzgadnianie, które państwo powinno skuteczniej prowadzić postępowanie. Zobacz również omówienie zagadnienia: przejęcie ścigania UE.

Jeżeli polski obywatel jest poszukiwany przez inne państwo UE, może zostać wydany europejski nakaz aresztowania. Wtedy sąd wykonujący ENA bada przesłanki przekazania, ewentualne podstawy odmowy oraz gwarancje procesowe. Więcej o tym, jak działa ENA, można przeczytać w osobnym materiale.

Czy można być sądzonym dwa razy za ten sam czyn?

Art. 114 Kodeksu karnego przewiduje, że orzeczenie zapadłe za granicą co do zasady nie stoi na przeszkodzie postępowaniu karnemu o ten sam czyn przed sądem polskim. Jeżeli jednak za granicą wykonano karę, sąd polski zalicza okres rzeczywistego pozbawienia wolności oraz karę wykonaną za granicą na poczet kary orzeczonej w Polsce.

W praktyce trzeba jednak uwzględnić także zasadę ne bis in idem, czyli zakaz ponownego sądzenia lub karania za ten sam czyn w sytuacjach przewidzianych przez prawo krajowe, unijne i umowy międzynarodowe. Szczególne znaczenie ma to w sprawach zakończonych prawomocnie w państwie członkowskim UE lub strefy Schengen, zwłaszcza gdy kara została wykonana, jest wykonywana albo nie może już być wykonana według prawa państwa skazania.

Dlatego odpowiedź na pytanie, czy Polska może prowadzić ponowne postępowanie po wyroku zagranicznym, zależy od tego, w jakim państwie zapadło orzeczenie, czy jest prawomocne, czy kara została wykonana i jaki dokładnie czyn był przedmiotem sprawy.

Gdzie odbywa się karę po skazaniu za granicą?

Co do zasady kara jest wykonywana w państwie, które wydało wyrok. Nie oznacza to jednak, że obywatel polski zawsze musi odbywać całą karę za granicą. Prawo przewiduje procedury przekazania osoby skazanej albo przejęcia wykonania orzeczenia do Polski.

W sprawach pozaunijnych istotne znaczenie ma Konwencja o przekazywaniu osób skazanych sporządzona w Strasburgu 21 marca 1983 r. Zasadą jest m.in. prawomocność wyroku, obywatelstwo lub więź skazanego z państwem wykonania, zgoda zainteresowanych państw oraz zgoda skazanego, chyba że zastosowanie mają szczególne wyjątki. Co do zasady do odbycia powinno pozostawać co najmniej 6 miesięcy kary, choć w wyjątkowych wypadkach możliwe jest przekazanie także przy krótszym okresie.

W relacjach z państwami UE stosuje się natomiast przepisy o wzajemnym uznawaniu orzeczeń skazujących na karę pozbawienia wolności lub inny środek polegający na pozbawieniu wolności. W uproszczeniu: państwo skazania może przekazać wyrok do wykonania w Polsce, a polski sąd ocenia, czy zachodzą warunki uznania i wykonania orzeczenia.

Nie jest to automatyczne prawo skazanego do wyboru więzienia w Polsce. Znaczenie mają m.in. obywatelstwo, miejsce stałego pobytu, zgoda skazanego lub jej brak w szczególnych przypadkach, związek skazanego z Polską, prawomocność i wykonalność orzeczenia, podwójna karalność, rodzaj kary oraz to, czy wykonanie kary w Polsce sprzyja resocjalizacji.

Kiedy przejęcie wykonania kary może być niedopuszczalne?

Przejęcie orzeczenia do wykonania w Polsce może być niedopuszczalne albo odmówione w szczególności wtedy, gdy:

• orzeczenie nie jest prawomocne albo nie podlega wykonaniu,
• wykonanie orzeczenia naruszałoby suwerenność, bezpieczeństwo lub porządek prawny Rzeczypospolitej Polskiej,
• czyn nie stanowi czynu zabronionego według prawa polskiego, jeżeli wymóg podwójnej karalności ma zastosowanie,
• zachodzą przesłanki związane z immunitetem, przedawnieniem, wcześniejszym prawomocnym rozstrzygnięciem albo innymi przeszkodami procesowymi,
• brakuje wymaganej zgody skazanego lub zgody właściwego państwa, o ile w danej procedurze zgoda jest konieczna.

Po uznaniu orzeczenia sąd polski określa kwalifikację prawną czynu według prawa polskiego i karę podlegającą wykonaniu. Jeżeli kara orzeczona za granicą przekracza rodzaj lub wymiar kary dopuszczalny w Polsce za dany czyn, sąd może ją odpowiednio dostosować, ale nie może zaostrzyć sytuacji skazanego.

FAQ

Źródła

• Ustawa z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, w szczególności art. 5, art. 6 § 2, art. 109, art. 111, art. 112, art. 113 i art. 114.
• Ustawa z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego, w szczególności przepisy o przejęciu i przekazaniu ścigania oraz o międzynarodowym wykonywaniu orzeczeń karnych.
• Konwencja o przekazywaniu osób skazanych, sporządzona w Strasburgu 21 marca 1983 r., Dz.U. 1995 nr 51 poz. 279.
• Postanowienie Sądu Najwyższego z 20 listopada 1991 r., I KZP 29/91.
• Wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z 24 stycznia 2002 r., II AKa 240/01.