Była partnerka żąda zwrotu pożyczki, której nie było – co robić?

Wezwanie do zapłaty pożyczki, której nie było

Samo otrzymanie wezwania od byłej partnerki albo kancelarii działającej w jej imieniu nie oznacza jeszcze, że dług istnieje. W pierwszej kolejności trzeba ustalić, czy między stronami w ogóle doszło do skutecznego zawarcia umowy pożyczki i czy pożyczkodawca rzeczywiście wydał pieniądze.

Zgodnie z art. 720 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, przez umowę pożyczki dający pożyczkę zobowiązuje się przenieść na własność biorącego określoną ilość pieniędzy albo rzeczy oznaczonych tylko co do gatunku, a biorący zobowiązuje się zwrócić tę samą ilość pieniędzy albo rzeczy tego samego gatunku i tej samej jakości. Jeżeli więc pieniędzy w ogóle nie przekazano, pojawia się podstawowy zarzut: brak wykonania istotnego elementu tej czynności. W tym kontekście znaczenie ma również fikcyjna umowa pożyczki po przegranym zakładzie.

Dodatkowo art. 720 § 2 Kodeksu cywilnego stanowi, że umowa pożyczki, której wartość przekracza 1000 zł, wymaga zachowania formy dokumentowej. Taka forma służy przede wszystkim celom dowodowym. Podpisany dokument może być istotnym dowodem przeciwko osobie, która go podpisała, ale nie zamyka drogi do wykazywania, że dokument nie oddawał rzeczywistego przebiegu zdarzeń.

Jeżeli sprawa dotyczy rozliczeń po wspólnym mieszkaniu, a nie realnej pożyczki, warto od początku odróżniać dwie kwestie: ewentualne rozliczenia kosztów wspólnego życia oraz rzekomą pożyczkę. To nie są te same podstawy prawne.

Co musi udowodnić osoba żądająca zwrotu pieniędzy

W procesie cywilnym obowiązuje zasada z art. 6 Kodeksu cywilnego: ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z faktu tego wywodzi skutki prawne. Odpowiednio art. 232 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego przewiduje, że strony są obowiązane wskazywać dowody dla stwierdzenia faktów, z których wywodzą skutki prawne.

W praktyce była partnerka powinna więc wykazać przede wszystkim:

• że strony zawarły umowę pożyczki,
• jaką dokładnie kwotę miała obejmować,
• że pieniądze zostały faktycznie wydane,
• kiedy roszczenie stało się wymagalne.

Jeżeli istnieje tylko podpisany dokument, ale brak przelewu, pokwitowania wypłaty gotówki, potwierdzenia posiadania takich środków lub innych spójnych dowodów, sytuacja dowodowa wierzyciela może być słabsza, niż wynikałoby to z samego tonu wezwania do zapłaty.

Istotne będzie też to, co dokładnie zawiera dokument. Inaczej ocenia się prostą umowę pożyczki, inaczej uznanie długu, a jeszcze inaczej oświadczenie zawierające potwierdzenie odbioru gotówki. Każdy z tych wariantów wymaga osobnej analizy.

Podpisanie dokumentu pod presją – groźba bezprawna

Jeżeli dokument został podpisany dlatego, że druga strona groziła natychmiastowym wyrzuceniem z mieszkania, zabraniem rzeczy, ujawnieniem kompromitujących informacji albo inną poważną dolegliwością, trzeba rozważyć wadę oświadczenia woli w postaci groźby.

Zgodnie z art. 87 Kodeksu cywilnego, kto złożył oświadczenie woli pod wpływem bezprawnej groźby drugiej strony lub osoby trzeciej, może uchylić się od skutków prawnych swojego oświadczenia, jeżeli z okoliczności wynika, że mógł się obawiać, iż jemu samemu albo innej osobie grozi poważne niebezpieczeństwo osobiste lub majątkowe.

Trzeba jednak pamiętać o terminie. Zgodnie z art. 88 § 2 Kodeksu cywilnego uprawnienie do uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego pod wpływem groźby wygasa z upływem roku od chwili, kiedy stan obawy ustał. Oświadczenie o uchyleniu się powinno być złożone drugiej stronie na piśmie zgodnie z art. 88 § 1 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli od zdarzenia minął już ponad rok, zarzut z art. 87–88 Kodeksu cywilnego może być utrudniony. Nie oznacza to jednak automatycznie przegranej. Nadal można badać inne podstawy obrony, zwłaszcza brak wydania pieniędzy, pozorność dokumentu czy sprzeczność czynności z zasadami współżycia społecznego. Wszystko zależy od treści dokumentu i konkretnych dowodów.

Pozorność albo nieważność czynności prawnej

W niektórych sprawach podpisana „umowa pożyczki” w rzeczywistości nie miała dokumentować pożyczki, lecz stanowiła próbę wymuszenia zapłaty za wcześniejsze wspólne zamieszkiwanie albo formę nacisku po rozstaniu. Wtedy do rozważenia są dalsze zarzuty.

Po pierwsze, art. 83 § 1 Kodeksu cywilnego stanowi, że nieważne jest oświadczenie woli złożone drugiej stronie za jej zgodą dla pozoru. Jeżeli obie strony wiedziały, że żadna pożyczka nie została udzielona, a dokument miał jedynie stworzyć pozór długu, można analizować właśnie pozorność. Ten zarzut wymaga jednak ostrożności, bo trzeba wykazać, że także druga strona miała świadomość fikcyjnego charakteru dokumentu.

Po drugie, art. 58 § 2 Kodeksu cywilnego przewiduje, że nieważna jest czynność prawna sprzeczna z zasadami współżycia społecznego. Jeżeli dokument został wykorzystany jako instrument odwetu, przymuszenia do pozostania w mieszkaniu na określonych warunkach albo obciążenia drugiej strony fikcyjnym długiem, ten przepis może mieć znaczenie pomocnicze.

Po trzecie, jeżeli treść dokumentu miała w rzeczywistości obejść inne rozliczenia albo sztucznie nadać określonemu roszczeniu pozór pożyczki, trzeba przeanalizować również art. 58 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym czynność prawna sprzeczna z ustawą jest nieważna, oraz art. 58 § 3 Kodeksu cywilnego dotyczący częściowej nieważności.

W praktyce najbezpieczniej jest nie opierać całej obrony na jednym zarzucie, tylko zbudować ją wielotorowo: brak wydania pieniędzy, brak realnej przyczyny pożyczki, podpisanie pod presją, niespójność dat i okoliczności oraz brak innych śladów transakcji.

Czy wspólne mieszkanie można później zamienić w „pożyczkę”?

Samo wspólne zamieszkiwanie partnerów nie tworzy automatycznie obowiązku zapłaty czynszu czy „zwrotu kosztów” według stawek rynkowych. Jeżeli strony nie zawarły umowy najmu, użyczenia odpłatnego, umowy o partycypację w kosztach albo innego wyraźnego porozumienia, późniejsze jednostronne przeliczenie wspólnego życia na rzekomą pożyczkę jest bardzo wątpliwe.

W zależności od okoliczności mogą pojawiać się spory o zwrot konkretnych wydatków, jeżeli jedna strona wyłożyła środki za drugą. Takie roszczenia trzeba jednak opierać na rzeczywistych przelewach, rachunkach i ustaleniach, a nie na fikcyjnej umowie pożyczki podpisanej przy rozstaniu.

Jeżeli między stronami „krążyły” drobne kwoty przelewami, warto przejrzeć historię rachunku i zachować tytuły przelewów. Mogą one pokazać, że strony rozliczały się na bieżąco, a nie poprzez jednorazową pożyczkę na kilkadziesiąt tysięcy złotych.

Jak odpowiedzieć na wezwanie do zapłaty

Nie warto dalej pozostawiać korespondencji bez reakcji. Najlepiej odpowiedzieć pisemnie, spokojnie i konkretnie. W odpowiedzi warto:

• zaprzeczyć, że doszło do faktycznego udzielenia pożyczki,
• wskazać, że pieniądze nie zostały wydane ani przelewem, ani gotówką,
• opisać okoliczności podpisania dokumentu, jeżeli doszło do presji lub groźby,
• zażądać przedstawienia dowodów wydania środków,
• zaznaczyć, że kwestionuje się istnienie i wysokość roszczenia.

Taka odpowiedź nie musi być rozbudowana, ale powinna jasno pokazać, że roszczenie jest sporne. W razie późniejszego procesu będzie to również dowód, że od początku konsekwentnie zaprzeczałeś istnieniu długu.

Jeżeli otrzymasz pozew albo nakaz zapłaty i termin na wniesienie sprzeciwu stanie się aktualnym problemem, trzeba działać szybko, bo przekroczenie terminu może mieć bardzo poważne skutki procesowe.

Jakie dowody warto od razu zabezpieczyć

W takich sprawach znaczenie mają nie tylko dokumenty, ale też cały kontekst relacji stron. Warto zgromadzić:

• historię przelewów między stronami,
• wiadomości SMS, e-maile i komunikatory z okresu rozstania,
• dowody, że druga strona nie dysponowała wtedy taką gotówką, jeśli to możliwe,
• informacje o dacie wyprowadzki i okolicznościach opuszczenia mieszkania,
• dane świadków, którym opowiadałeś o sytuacji na bieżąco albo którzy widzieli naciski,
• kopię całej korespondencji z kancelarii i wcześniejszych pism.

Jeżeli dokument ma wcześniejszą datę niż rzeczywisty podpis, ta okoliczność również może mieć znaczenie dowodowe. Warto opisać ją szczegółowo: kiedy dokument wręczono, kiedy został podpisany, kto był obecny, co zostało powiedziane.

Przedawnienie roszczenia z pożyczki

Jeżeli druga strona twierdzi, że pożyczka była wymagalna kilka lat temu, trzeba sprawdzić także przedawnienie. Zgodnie z art. 118 Kodeksu cywilnego, jeżeli przepis szczególny nie stanowi inaczej, termin przedawnienia wynosi 6 lat, a dla roszczeń o świadczenia okresowe oraz roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej – 3 lata. Koniec terminu przedawnienia przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego, chyba że termin przedawnienia jest krótszy niż 2 lata.

W przypadku pożyczki między osobami fizycznymi niezwiązanej z działalnością gospodarczą najczęściej będzie chodziło o 6 lat od wymagalności roszczenia. Wymagalność ustala się zależnie od treści umowy: albo od terminu zwrotu wskazanego w dokumencie, albo – jeśli go nie oznaczono – według zasad wynikających z okoliczności i wezwania do zapłaty.

Przedawnienie nie powoduje automatycznego „zniknięcia” długu, ale po skutecznym podniesieniu zarzutu przedawnienia dłużnik może uchylić się od zaspokojenia roszczenia zgodnie z art. 117 § 2 Kodeksu cywilnego. Trzeba jednak ocenić termin indywidualnie na podstawie konkretnego dokumentu.

Podatek PCC od pożyczki a obrona w sporze

W praktyce czasem zwraca się uwagę, że realna pożyczka pieniędzy podlega podatkowi od czynności cywilnoprawnych. Zgodnie z art. 1 ust. 1 pkt 1 lit. b ustawy z dnia 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych opodatkowaniu podlegają umowy pożyczki pieniędzy lub rzeczy oznaczonych tylko co do gatunku. Natomiast zgodnie z art. 7 ust. 1 pkt 4 tej ustawy stawka podatku od umowy pożyczki wynosi 0,5% podstawy opodatkowania.

Brak zapłaty PCC nie rozstrzyga jednak sam przez się, że pożyczki nie było. Może być jedynie dodatkową okolicznością pokazującą, że strony same nie traktowały dokumentu jak rzeczywistej umowy pożyczki. Nie należy więc budować obrony wyłącznie na tym argumencie.

Co grozi, jeśli sprawa trafi do sądu

Jeżeli druga strona wniesie pozew, sąd będzie oceniał całokształt materiału dowodowego. Sam podpis pod dokumentem jest poważnym argumentem, ale nie zawsze wystarczającym do wygrania sprawy. Dużo zależy od treści dokumentu:

Jeżeli zostanie wydany nakaz zapłaty, trzeba pilnować terminów na wniesienie sprzeciwu albo zarzutów. Brak reakcji może doprowadzić do uprawomocnienia orzeczenia i późniejszej egzekucji komorniczej.

Jak ocenić swoją sytuację praktycznie

W opisanym stanie faktycznym najważniejsze są zwykle cztery pytania:

1. Czy w dokumencie jest zapis, że pieniądze zostały już odebrane?
2. Czy istnieje jakikolwiek obiektywny dowód wydania 40 000 zł?
3. Czy zachowały się wiadomości lub świadkowie potwierdzający presję przy podpisie?
4. Czy roszczenie nie jest już przedawnione albo częściowo przedawnione?

Odpowiedź na te pytania pozwala ocenić, czy lepiej ograniczyć się do mocnej odpowiedzi na wezwanie, czy już przygotowywać strategię procesową. W sprawach między byłymi partnerami bardzo często decydują szczegóły, których nie widać na pierwszy rzut oka w samym piśmie z kancelarii.

FAQ

Czy sam podpis pod umową oznacza, że muszę zapłacić?

Nie zawsze. Podpisany dokument jest ważnym dowodem, ale można badać jego treść, okoliczności podpisania i to, czy pieniądze rzeczywiście zostały wydane.

Czy brak przelewu oznacza, że pożyczki nie było?

Nie automatycznie, bo pożyczka mogła być wydana gotówką. Brak przelewu osłabia jednak twierdzenia wierzyciela, zwłaszcza gdy nie ma pokwitowania ani innych wiarygodnych dowodów.

Czy po latach mogę powołać się na groźbę przy podpisie?

Możliwość uchylenia się od skutków oświadczenia złożonego pod wpływem groźby wygasa co do zasady po roku od ustania stanu obawy, zgodnie z art. 88 § 2 Kodeksu cywilnego. Po upływie tego terminu nadal można jednak podnosić inne zarzuty.

Czy powinienem odpowiadać na pismo z kancelarii?

Tak, zwykle warto odpowiedzieć pisemnie i jasno zakwestionować istnienie długu. Milczenie może później utrudniać obronę faktyczną.

Czy taka sprawa może skończyć się komornikiem?

Tak, ale dopiero gdy wierzyciel uzyska tytuł wykonawczy, np. prawomocny nakaz zapłaty albo wyrok z klauzulą wykonalności. Dlatego nie wolno ignorować pozwu ani nakazu zapłaty.

Podsumowanie

W sporze o rzekomą pożyczkę po rozstaniu najważniejsze jest odtworzenie rzeczywistego przebiegu zdarzeń. Trzeba sprawdzić, co dokładnie podpisano, czy doszło do wydania pieniędzy, czy dokument nie był podpisany pod presją oraz jakie dowody można dziś przedstawić. W wielu sprawach obrona jest możliwa, ale wymaga szybkiej i dobrze uporządkowanej reakcji.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
3. Ustawa z dnia 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych – Dz.U. 2000 nr 86 poz. 959