Odpowiedzialność byłego wiceprezesa spółki z o.o. za długi

Od czego zależy odpowiedzialność byłego wiceprezesa spółki z o.o.?

To, czy były wiceprezes spółki z o.o. odpowiada za zadłużenie, zależy przede wszystkim od rodzaju długu, momentu jego powstania oraz tego, czy dana osoba pełniła wtedy funkcję członka zarządu. Trzeba też odróżnić odpowiedzialność za zaległości publicznoprawne, czyli wobec urzędu skarbowego i ZUS, od odpowiedzialności wobec kontrahentów i innych wierzycieli prywatnych.

W praktyce nie ma jednej odpowiedzi dla wszystkich sytuacji. Inaczej ocenia się zaległości podatkowe i składkowe, a inaczej roszczenia cywilne. Znaczenie mają również dokumenty spółki, daty uchwał o powołaniu i odwołaniu, wpisy w KRS, stan niewypłacalności spółki oraz to, czy podjęto działania upadłościowe we właściwym czasie.

Zobacz również: sprzedaż spółki z o.o. a brak zmian w KRS – skutki i odpowiedzialność

Odpowiedzialność za zaległości podatkowe spółki

Za zaległości podatkowe spółki z o.o. członek zarządu może odpowiadać na podstawie art. 116 § 1 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa. Przepis ten dotyczy członków zarządu spółki z o.o., spółki z o.o. w organizacji, prostej spółki akcyjnej, prostej spółki akcyjnej w organizacji oraz spółki akcyjnej.

Zgodnie z art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej, za zaległości podatkowe tych spółek członkowie zarządu odpowiadają solidarnie całym swoim majątkiem, jeżeli egzekucja z majątku spółki okazała się w całości lub w części bezskuteczna, a członek zarządu nie wykaże jednej z ustawowych przesłanek uwalniających go od odpowiedzialności.

Ważne jest, że odpowiedzialność ta nie powstaje automatycznie. Organ podatkowy musi wydać decyzję o odpowiedzialności osoby trzeciej, a wcześniej wykazać bezskuteczność egzekucji wobec spółki. Podstawę proceduralną stanowią m.in. art. 107 § 1 i § 2 pkt 2 oraz art. 108 § 1 Ordynacji podatkowej.

Czy były członek zarządu odpowiada za zobowiązania powstałe po odwołaniu?

Co do zasady nie powinien odpowiadać za zobowiązania, których termin płatności upłynął już po ustaniu mandatu, jeżeli nie pełnił wtedy funkcji członka zarządu. W sprawach podatkowych znaczenie ma jednak nie tylko sama data powstania zobowiązania, ale także charakter należności i moment, z którym ustawa wiąże odpowiedzialność z art. 116 Ordynacji podatkowej.

Dlatego w konkretnej sprawie trzeba porównać:

• datę powołania i odwołania albo rezygnacji z funkcji,
• datę powstania zobowiązania podatkowego,
• datę upływu terminu płatności,
• okres, którego dotyczy zaległość,
• moment powstania stanu niewypłacalności spółki.

Sam wpis do KRS ma znaczenie dowodowe, ale nie zawsze przesądza o dacie rzeczywistego ustania funkcji. W sporze liczy się przede wszystkim skuteczne odwołanie, wygaśnięcie mandatu albo złożenie rezygnacji zgodnie z zasadami reprezentacji.

Odpowiedzialność za składki ZUS

W odniesieniu do należności z tytułu składek stosuje się podobne zasady jak przy zaległościach podatkowych. Wynika to z art. 31 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, który odsyła do art. 116 Ordynacji podatkowej. Z kolei art. 32 tej ustawy rozszerza odpowiednie stosowanie tych zasad m.in. na składki na ubezpieczenie zdrowotne oraz należności na fundusze wskazane w przepisie.

Oznacza to, że były członek zarządu może odpowiadać wobec ZUS tylko wtedy, gdy spełnione są ustawowe warunki, w szczególności gdy egzekucja przeciwko spółce była bezskuteczna i gdy nie wykaże przesłanek egzoneracyjnych. ZUS również wydaje w tym zakresie decyzję, od której przysługuje odwołanie do sądu.

Jak uwolnić się od odpowiedzialności za zaległości podatkowe i składkowe?

Przesłanki uwalniające od odpowiedzialności wynikają z art. 116 § 1 pkt 1 i 2 Ordynacji podatkowej. Członek zarządu może bronić się, jeżeli wykaże, że:

1. we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości albo zostało otwarte postępowanie restrukturyzacyjne lub zatwierdzono układ w postępowaniu o zatwierdzenie układu,
2. niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości nastąpiło bez jego winy,
3. wskazał mienie spółki, z którego egzekucja umożliwi zaspokojenie zaległości podatkowych w znacznej części.

To bardzo istotna zmiana względem starszych opracowań. Obecnie przepisy nie posługują się już dawną konstrukcją „postępowania układowego” w historycznym znaczeniu. Dziś trzeba odnosić się do rozwiązań wynikających z ustawy z 15 maja 2015 r. – Prawo restrukturyzacyjne oraz do aktualnego brzmienia art. 116 Ordynacji podatkowej.

Co oznacza „we właściwym czasie” złożony wniosek o upadłość?

Przy ocenie odpowiedzialności członka zarządu kluczowe znaczenie ma to, czy wniosek o ogłoszenie upadłości został zgłoszony w terminie wynikającym z art. 21 ust. 1 ustawy z 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe. Zgodnie z tym przepisem dłużnik jest obowiązany zgłosić wniosek o ogłoszenie upadłości w terminie 30 dni od dnia, w którym wystąpiła podstawa do ogłoszenia upadłości.

Podstawy ogłoszenia upadłości określa art. 10 i art. 11 Prawa upadłościowego. Dłużnik będący osobą prawną jest niewypłacalny, jeżeli utracił zdolność do wykonywania swoich wymagalnych zobowiązań pieniężnych, a domniemywa się to, gdy opóźnienie w wykonaniu zobowiązań pieniężnych przekracza 3 miesiące – art. 11 ust. 1 i ust. 1a Prawa upadłościowego. Dodatkowo dłużnik będący osobą prawną jest niewypłacalny także wtedy, gdy jego zobowiązania pieniężne przekraczają wartość majątku i stan ten utrzymuje się przez okres przekraczający 24 miesiące – art. 11 ust. 2 Prawa upadłościowego.

W konkretnej sprawie trzeba więc ustalić nie tyle sam moment narastania długów, ile dokładny moment powstania niewypłacalności. Dopiero od tej daty liczy się termin z art. 21 ust. 1 Prawa upadłościowego.

Zobacz również: czy można przywrócić spółkę z o.o. wykreśloną z KRS?

Odpowiedzialność wobec innych wierzycieli – art. 299 Kodeksu spółek handlowych

Za długi wobec kontrahentów, pożyczkodawców, wynajmujących czy innych wierzycieli prywatnych podstawowe znaczenie ma art. 299 § 1 ustawy z 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli egzekucja przeciwko spółce z o.o. okaże się bezskuteczna, członkowie zarządu odpowiadają solidarnie za jej zobowiązania.

Wierzyciel, który chce dochodzić zapłaty od członka zarządu, musi wykazać przede wszystkim:

• istnienie zobowiązania spółki,
• bezskuteczność egzekucji wobec spółki,
• że dana osoba była członkiem zarządu w czasie istotnym dla powstania odpowiedzialności.

W praktyce bezskuteczność egzekucji może wynikać np. z postanowienia komornika o umorzeniu egzekucji, ale nie tylko. Może być także wykazywana innymi środkami dowodowymi, jeśli jasno wynika z nich brak majątku spółki pozwalającego na zaspokojenie wierzyciela.

Jak członek zarządu może obronić się przed odpowiedzialnością z art. 299 KSH?

Przesłanki zwalniające z odpowiedzialności określa art. 299 § 2 Kodeksu spółek handlowych. Członek zarządu może się uwolnić, jeżeli wykaże, że:

1. we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości albo w tym samym czasie wydano postanowienie o otwarciu postępowania restrukturyzacyjnego albo o zatwierdzeniu układu w postępowaniu o zatwierdzenie układu,
2. niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości nastąpiło nie z jego winy,
3. pomimo niezgłoszenia wniosku wierzyciel nie poniósł szkody.

Także tutaj dawne odwołania do „postępowania układowego” są już nieaktualne i wymagają zastąpienia aktualną terminologią restrukturyzacyjną.

W sporach z art. 299 KSH ogromne znaczenie ma materiał dowodowy: sprawozdania finansowe, bilanse, korespondencja wewnętrzna, wezwania do zapłaty, uchwały zarządu, dokumentacja księgowa oraz dowody wskazujące, kiedy realnie zarząd mógł i powinien rozpoznać stan niewypłacalności.

Czy sam wspólnik spółki z o.o. odpowiada za długi spółki?

Nie. Samo bycie wspólnikiem spółki z o.o. nie powoduje odpowiedzialności za jej zobowiązania wobec urzędu skarbowego, ZUS czy innych wierzycieli na zasadach opisanych wyżej. Odpowiedzialność osobista dotyczy tu przede wszystkim członków zarządu, a nie wspólników jako takich.

Wyjątki mogą wynikać z innych podstaw prawnych, np. z udzielonego poręczenia, gwarancji, przystąpienia do długu albo z odpowiedzialności za własne działania bezprawne. To jednak odrębne sytuacje, niezależne od samego statusu wspólnika.

Czy odrzucenie wniosku o upadłość przez sąd zwalnia byłego członka zarządu?

Nie zawsze. Sam fakt, że sąd odrzucił albo oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości, nie przesądza automatycznie, że były członek zarządu jest wolny od odpowiedzialności. Trzeba ustalić:

• kiedy wniosek został złożony,
• z jakiego powodu sąd go odrzucił lub oddalił,
• czy wcześniej nie doszło już do przekroczenia terminu z art. 21 ust. 1 Prawa upadłościowego,
• czy przyczyną problemu były braki formalne, brak majątku, czy zbyt późna reakcja zarządu.

Jeżeli wniosek złożono zbyt późno, odpowiedzialność może nadal aktualizować się mimo późniejszego wszczęcia lub zakończenia postępowania upadłościowego. Z drugiej strony, jeśli członek zarządu wykaże, że działał terminowo i prawidłowo, może to stanowić skuteczną linię obrony.

Jakie dokumenty warto zebrać do obrony?

W praktyce były wiceprezes powinien zgromadzić przede wszystkim:

• uchwałę o powołaniu i odwołaniu z zarządu albo oświadczenie o rezygnacji,
• aktualne i historyczne odpisy KRS,
• sprawozdania finansowe i bilanse z okresu pełnienia funkcji,
• dokumenty księgowe potwierdzające sytuację płynnościową spółki,
• korespondencję dotyczącą problemów finansowych spółki,
• dowody na podejmowanie działań naprawczych, restrukturyzacyjnych albo upadłościowych,
• pisma z urzędu skarbowego, ZUS, od komornika i od wierzycieli.

Bez tych dokumentów trudno skutecznie wykazać brak winy, właściwy moment ustania funkcji albo terminowe podjęcie działań wymaganych przez prawo.

Co to oznacza w opisanej sytuacji?

Jeżeli była Pani wiceprezesem tylko w latach 2003–2004, to co do zasady nie powinna Pani odpowiadać za zobowiązania związane wyłącznie z okresem późniejszym, kiedy nie była już członkiem zarządu. Natomiast odpowiedzialność za długi związane z okresem pełnienia funkcji jest możliwa, jeśli spełnione zostaną ustawowe przesłanki z art. 116 Ordynacji podatkowej albo z art. 299 Kodeksu spółek handlowych.

Kluczowe będzie więc ustalenie:

• czy dane należności dotyczą okresu pełnienia funkcji,
• czy egzekucja wobec spółki była bezskuteczna,
• kiedy wystąpiła niewypłacalność spółki,
• czy w czasie pełnienia funkcji należało już zgłosić wniosek o upadłość,
• czy istnieją dowody braku winy albo dowody wskazujące majątek spółki.

FAQ

Czy wiceprezes odpowiada tak samo jak prezes?

Tak. Dla odpowiedzialności z art. 116 Ordynacji podatkowej i art. 299 Kodeksu spółek handlowych decydujące jest bycie członkiem zarządu, a nie to, czy ktoś był prezesem czy wiceprezesem.

Czy odpowiedzialność obejmuje cały majątek prywatny?

Tak, jeżeli zostaną spełnione ustawowe przesłanki odpowiedzialności. Wówczas członek zarządu odpowiada całym swoim majątkiem osobistym.

Czy wierzyciel musi najpierw pozwać spółkę?

Co do zasady przy art. 299 KSH wierzyciel musi wykazać bezskuteczność egzekucji wobec spółki. Najczęściej wymaga to wcześniejszego uzyskania tytułu przeciwko spółce i skierowania sprawy do egzekucji.

Czy można bronić się samym twierdzeniem, że nie miało się wpływu na finanse spółki?

To zwykle za mało. Potrzebne są konkretne dowody potwierdzające brak winy, zakres obowiązków, brak dostępu do informacji albo wcześniejsze ustanie funkcji.

Czy przedawnienie może pomóc byłemu członkowi zarządu?

Tak, ale wymaga osobnej analizy. Terminy przedawnienia mogą wyglądać inaczej dla roszczeń cywilnych, inaczej dla należności podatkowych i inaczej dla składek ZUS.

Źródła

• art. 107 § 1, art. 107 § 2 pkt 2, art. 108 § 1, art. 116 § 1 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa
• art. 31 i art. 32 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych
• art. 299 § 1 i § 2 ustawy z 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych
• art. 10, art. 11 ust. 1, ust. 1a i ust. 2 oraz art. 21 ust. 1 ustawy z 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe
• ustawa z 15 maja 2015 r. – Prawo restrukturyzacyjne