Rozwód bez kontaktu z małżonkiem za granicą – co zrobić?

Czy można uzyskać rozwód, gdy żona mieszka za granicą i nie ma z nią kontaktu?

Tak. Sam brak kontaktu z drugim małżonkiem nie uniemożliwia rozwodu. Podstawą rozwodu pozostaje art. 56 § 1 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym sąd orzeka rozwód, jeżeli między małżonkami nastąpił zupełny i trwały rozkład pożycia.

W praktyce trzeba wykazać, że ustały więzi:

• duchowa,
• fizyczna,
• gospodarcza,

oraz że nie ma realnych widoków na powrót do wspólnego pożycia. Jeżeli od kilku lat mieszkacie osobno, nie prowadzicie wspólnego gospodarstwa, nie utrzymujecie relacji i każde z Was ułożyło sobie życie osobno, zwykle są to istotne argumenty za istnieniem trwałego i zupełnego rozkładu pożycia.

Nadal jednak sąd zbada także przesłanki negatywne z art. 56 § 2 i § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, czyli w szczególności to, czy rozwód nie byłby sprzeczny z dobrem wspólnych małoletnich dzieci albo z zasadami współżycia społecznego oraz czy nie żąda go małżonek wyłącznie winny, jeśli drugi małżonek nie wyraża zgody.

W którym kraju i przed jakim sądem można wnieść pozew o rozwód?

W sprawach małżeńskich z elementem międzynarodowym nie wystarczy odwołać się tylko do polskich przepisów o właściwości miejscowej. Najpierw trzeba ustalić jurysdykcję międzynarodową, czyli odpowiedzieć na pytanie, czy w ogóle sprawa może być rozpoznana przez sąd polski.

Dla państw Unii Europejskiej, w tym Polski, Niemiec, Czech i Włoch, zastosowanie ma obecnie rozporządzenie Rady (UE) 2019/1111 z 25 czerwca 2019 r. dotyczące jurysdykcji, uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach odpowiedzialności rodzicielskiej (tzw. Bruksela IIb), stosowane od 1 sierpnia 2022 r.

Zgodnie z art. 3 ust. 1 tego rozporządzenia jurysdykcję mają co do zasady sądy państwa członkowskiego:

• na którego terytorium małżonkowie mają miejsce zwykłego pobytu,
• na którego terytorium mieli ostatnie miejsce zwykłego pobytu, o ile jedno z nich nadal tam mieszka,
• na którego terytorium pozwany ma miejsce zwykłego pobytu,
• na którego terytorium powód ma miejsce zwykłego pobytu przez odpowiednio wymagany okres,
• którego obywatelstwo mają oboje małżonkowie.

Jeżeli oboje jesteście obywatelami polskimi, bardzo często możliwe jest wniesienie sprawy do sądu polskiego właśnie z uwagi na wspólne obywatelstwo. To często najpraktyczniejsze rozwiązanie, gdy małżonkowie mieszkają w różnych państwach, a kontakt jest utrudniony.

Po ustaleniu jurysdykcji trzeba ustalić właściwość miejscową sądu w Polsce. Zgodnie z art. 41 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego powództwo ze stosunku małżeństwa wytacza się wyłącznie przed sąd, w którego okręgu małżonkowie mieli ostatnie wspólne miejsce zamieszkania, jeżeli choć jedno z nich nadal w tym okręgu mieszka lub zwykle przebywa. W braku takiej podstawy wyłącznie właściwy jest sąd miejsca zamieszkania pozwanego, a jeżeli i tej podstawy nie ma – sąd miejsca zamieszkania powoda.

W sprawie o rozwód rzeczowo właściwy jest sąd okręgowy – art. 17 pkt 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Co zrobić, jeśli nie zna Pan aktualnego adresu żony?

To jedna z najważniejszych kwestii praktycznych. Sąd musi podjąć próbę doręczenia pozwu stronie przeciwnej. Jeżeli nie zna Pan aktualnego adresu żony, trzeba wykazać, że podjął Pan realne działania w celu jego ustalenia.

W zależności od stanu faktycznego można wykorzystać m.in.:

• ostatni znany adres pobytu,
• dane z wcześniejszej korespondencji,
• informacje od rodziny, znajomych lub wspólnych znajomych,
• dokumenty urzędowe, jeśli są dostępne w granicach prawa,
• wnioski dowodowe służące ustaleniu miejsca pobytu strony.

Jeżeli miejsce pobytu pozwanego nie jest znane, możliwe może być ustanowienie kuratora dla osoby nieznanej z miejsca pobytu na podstawie art. 143 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Nie dzieje się to jednak automatycznie. Trzeba uprawdopodobnić, że miejsce pobytu żony rzeczywiście jest nieznane oraz że nie można go ustalić mimo podjęcia starannych działań.

Jeżeli zna Pan adres za granicą, sąd będzie doręczał pisma do tego państwa według właściwych przepisów unijnych lub krajowych. Sam fakt, że żona nie odpowiada na prośby o rozwód, nie oznacza jeszcze, że sprawa nie może ruszyć.

Czy rozwód może odbyć się bez obecności jednej ze stron?

Tak, ale nie należy zakładać, że w każdej sprawie sąd z góry zwolni stronę z udziału. W praktyce wiele zależy od tego, czy sprawa jest sporna, czy są dzieci, czy istnieje spór o winę oraz czy materiał dowodowy jest wystarczający.

Strona może działać przez pełnomocnika procesowego zgodnie z art. 86 Kodeksu postępowania cywilnego. Można też wnosić o przeprowadzenie rozprawy pod nieobecność strony, ale sąd zachowuje prawo do wezwania jej osobiście, jeżeli uzna to za potrzebne dla wyjaśnienia sprawy.

W razie niestawiennictwa strony skutki procesowe zależą od konkretnej sytuacji. W sprawie rozwodowej nie działa prosty mechanizm „automatycznego rozwodu zaocznego” tylko dlatego, że jedna osoba nie przyszła. Sąd nadal musi ustalić, czy przesłanki z art. 56 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego zostały spełnione. Jeśli ma Pan wątpliwości, jakie znaczenie ma nieodbiór pozwu, warto uwzględnić to już przy planowaniu strategii procesowej.

Jeżeli termin rozprawy koliduje z pracą za granicą, czasem możliwe jest odroczenie rozprawy, ale wymaga to odpowiedniego uzasadnienia i zwykle dokumentów potwierdzających przeszkodę.

Czy brak zgody żony blokuje rozwód?

Nie. Rozwód nie wymaga zgody drugiego małżonka, jeżeli sąd ustali, że nastąpił zupełny i trwały rozkład pożycia oraz nie zachodzą przesłanki negatywne z art. 56 § 2 i § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

W praktyce brak kontaktu albo milczenie drugiej strony nie zatrzymuje sprawy, choć może utrudniać doręczenia i wydłużać postępowanie. Co innego aktywny sprzeciw połączony z twierdzeniem, że rozkład pożycia nie jest trwały albo że rozwód byłby sprzeczny z dobrem dzieci. Wtedy spór dowodowy jest zwykle większy.

Jeżeli małżonkowie wcześniej pozostawali w separacji albo faktycznie od lat żyją osobno, pomocne może być też porównanie sytuacji do spraw takich jak rozwód po latach separacji.

Jakie dowody warto dołączyć do pozwu?

W sprawie opisanej w pytaniu istotne będą przede wszystkim dowody potwierdzające długotrwały rozpad małżeństwa i brak wspólnego życia. Mogą to być na przykład:

• odpis aktu małżeństwa,
• ewentualnie odpisy aktów urodzenia wspólnych małoletnich dzieci,
• wydruki korespondencji pokazujące brak odpowiedzi lub długoletni brak kontaktu,
• dokumenty potwierdzające osobne miejsce zamieszkania,
• umowy najmu, meldunki, zaświadczenia o pobycie lub pracy za granicą,
• zeznania świadków znających sytuację małżeńską,
• dokumenty potwierdzające prowadzenie odrębnych finansów.

Jeżeli od dłuższego czasu pozostaje Pan w nowym związku, sąd może to potraktować jako jedną z okoliczności potwierdzających trwałość rozpadu małżeństwa, choć nie zastępuje to całościowej oceny sprawy.

Zakup domu przed rozwodem – czy żona może mieć do niego prawa?

To zależy przede wszystkim od ustroju majątkowego istniejącego między małżonkami w chwili zakupu.

Zgodnie z art. 31 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami wspólność ustawowa, obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich. Oznacza to, że co do zasady nieruchomość kupiona w trakcie trwania wspólności ustawowej może wejść do majątku wspólnego, nawet jeśli formalnie przy zakupie uczestniczy tylko jeden małżonek.

Jeżeli więc nie ma jeszcze prawomocnego rozwodu ani umowy majątkowej małżeńskiej ustanawiającej rozdzielność, zakup domu może rodzić ryzyko późniejszych roszczeń w postępowaniu o podział majątku.

Rozdzielność majątkowa powstaje m.in.:

• z dniem uprawomocnienia się wyroku rozwodowego – art. 37 § 1 w zw. z art. 54 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w zakresie ustania małżeństwa i wspólności ustawowej,
• z dniem oznaczonym w umowie majątkowej małżeńskiej – art. 47 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego,
• na mocy wyroku sądu ustanawiającego rozdzielność majątkową – art. 52 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jeżeli więc zakup domu ma nastąpić przed rozwodem, warto rozważyć, czy nie wystąpić wcześniej o ustanowienie rozdzielności majątkowej z ważnych powodów. Podstawą jest art. 52 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Długotrwała separacja faktyczna, brak współdziałania finansowego i całkowite zerwanie więzi gospodarczej często są w praktyce podnoszone jako ważne powody, ale każda sprawa wymaga osobnej oceny.

Czy można całkowicie „zabezpieczyć” nieruchomość przed roszczeniami żony?

Nie ma jednego uniwersalnego sposobu, który automatycznie wyłączy wszelkie roszczenia drugiego małżonka. Najbezpieczniejsze rozwiązania zależą od momentu zakupu i źródła pieniędzy.

Jeżeli część środków na zakup pochodziłaby z Pana majątku osobistego, trzeba to bardzo dobrze udokumentować. Art. 33 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego określa, co należy do majątku osobistego małżonka, np. przedmioty nabyte przed powstaniem wspólności ustawowej czy co do zasady przedmioty nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę.

Nie polecałbym natomiast „pozornego” przepisywania majątku na partnerkę lub rodzinę wyłącznie w celu pokrzywdzenia drugiego małżonka. Takie działania mogą później wywołać dodatkowe spory cywilne, podatkowe albo dowodowe.

Podział majątku po rozwodzie – o czym trzeba pamiętać?

Sam rozwód nie oznacza jeszcze podziału majątku. Po ustaniu wspólności ustawowej można przeprowadzić podział majątku umownie albo sądownie.

Podstawą równych udziałów jest art. 43 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zgodnie z art. 43 § 2 tej ustawy z ważnych powodów każdy z małżonków może żądać ustalenia udziałów w majątku wspólnym z uwzględnieniem stopnia, w jakim przyczynił się do jego powstania.

Do ustalenia nierównych udziałów muszą wystąpić łącznie dwie przesłanki:

• ważne powody,
• różny stopień przyczynienia się do powstania majątku wspólnego.

W orzecznictwie podkreśla się, że sama dysproporcja zarobków nie zawsze wystarcza. Znaczenie ma całokształt zachowań małżonków, w tym sposób wykonywania obowiązków rodzinnych z art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Długotrwała separacja faktyczna może mieć znaczenie, ale zawsze wymaga oceny konkretnej sytuacji.

Jeżeli rozwód zapadnie za granicą – czy będzie skuteczny w Polsce?

Tak, ale tryb zależy od państwa i rodzaju orzeczenia. W relacjach między państwami członkowskimi UE duże znaczenie mają przepisy unijne o uznawaniu orzeczeń. Zasadniczo orzeczenia rozwodowe wydane w jednym państwie członkowskim są uznawane w innym bez potrzeby prowadzenia odrębnego postępowania co do samego uznania, z zastrzeżeniem wyjątków wynikających z rozporządzenia Rady (UE) 2019/1111.

Co innego praktyczne ujawnienie rozwodu w polskich rejestrach stanu cywilnego. W zależności od sytuacji może być potrzebne przedłożenie prawomocnego orzeczenia wraz z odpowiednimi zaświadczeniami i tłumaczeniem przysięgłym, aby dokonać wzmianki dodatkowej w polskim akcie małżeństwa. W sprawach urzędowych szczegóły bywają zależne od dokumentów i państwa, w którym zapadło orzeczenie.

Jeżeli rozważa Pan prowadzenie sprawy za granicą, trzeba sprawdzić nie tylko tamtejsze przesłanki rozwodu, ale też koszty, obowiązek korzystania z adwokata oraz to, jak później wykazać stan cywilny w Polsce.

FAQ

Czy mogę złożyć pozew o rozwód w Polsce, jeśli oboje mieszkamy za granicą?

Tak, często jest to możliwe, zwłaszcza gdy oboje małżonkowie są obywatelami polskimi. Trzeba jednak każdorazowo sprawdzić jurysdykcję na podstawie art. 3 ust. 1 rozporządzenia Rady (UE) 2019/1111.

Czy brak odpowiedzi żony na moje prośby o rozwód coś blokuje?

Nie. Brak zgody lub brak odpowiedzi nie uniemożliwia rozwodu. Najważniejsze jest wykazanie przesłanek z art. 56 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz prawidłowe doręczenie pozwu.

Czy mogę kupić dom przed rozwodem i mieć pewność, że żona nie będzie miała praw?

Nie da się tego ocenić bez sprawdzenia, czy nadal trwa wspólność ustawowa i z jakich środków ma być finansowany zakup. Jeżeli nie ma rozdzielności majątkowej, ryzyko wejścia nieruchomości do majątku wspólnego jest realne.

Czy sąd może rozwieść strony mimo nieobecności żony?

Tak, ale pod warunkiem prawidłowego toku postępowania, w tym doręczeń, oraz wykazania rozkładu pożycia. Nieobecność jednej strony sama w sobie nie przesądza jeszcze o wyniku sprawy.

Czy po rozwodzie majątek dzieli się automatycznie?

Nie. Rozwód kończy małżeństwo i wspólność ustawową, ale podział majątku wymaga odrębnej umowy albo osobnego postępowania, chyba że sąd wyjątkowo dokona podziału już w wyroku rozwodowym i nie spowoduje to nadmiernej zwłoki.

Źródła

• art. 31 § 1, art. 33, art. 43 § 1 i § 2, art. 47 § 1, art. 52 § 1, art. 56 § 1–3, art. 27 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 17 pkt 1, art. 41, art. 86, art. 143 § 1 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
• art. 3 ust. 1 rozporządzenia Rady (UE) 2019/1111 z 25 czerwca 2019 r. dotyczącego jurysdykcji, uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach odpowiedzialności rodzicielskiej