Zakup samochodu, który okazał się skradziony

Co zrobić od razu, gdy policja twierdzi, że samochód jest kradziony?

Jeżeli policja zatrzymuje samochód lub dokumenty, najczęściej działa w trybie przepisów o zatrzymaniu rzeczy. Art. 217 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego pozwala żądać wydania rzeczy mogących stanowić dowód w sprawie albo podlegających zajęciu. Zgodnie z art. 228 § 1 Kodeksu postępowania karnego zatrzymane rzeczy należy odpowiednio zabezpieczyć, a organ może pozostawić je na przechowanie osobie godnej zaufania. Jeżeli auto zostało Pani wydane na przechowanie, nie oznacza to jeszcze potwierdzenia własności - jest to tylko sposób zabezpieczenia pojazdu na czas postępowania.

W pierwszej kolejności warto uzyskać i zachować: protokół zatrzymania rzeczy, pokwitowanie zatrzymania dokumentów, informację o sygnaturze sprawy, dane jednostki prowadzącej postępowanie oraz ewentualne postanowienie prokuratora lub sądu. Jeżeli zatrzymania dokonano bez wcześniejszego postanowienia sądu lub prokuratora, art. 217 § 4 Kodeksu postępowania karnego przewiduje obowiązek doręczenia zatwierdzenia zatrzymania, jeżeli osoba, której rzecz odebrano, tego zażądała.

Do czasu wyjaśnienia sprawy należy współpracować z organami i nie podejmować czynności, które mogłyby zostać uznane za ukrywanie pojazdu. Jeżeli nabywca nie wiedział o pochodzeniu samochodu, sam zakup nie oznacza automatycznie odpowiedzialności karnej. Ryzyko pojawia się wtedy, gdy po powzięciu podejrzeń dana osoba świadomie pomaga w zbyciu, ukryciu albo utrudnieniu odzyskania rzeczy pochodzącej z czynu zabronionego. Znaczenie mogą mieć art. 291 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, dotyczący paserstwa umyślnego, oraz art. 292 § 1 Kodeksu karnego, dotyczący paserstwa nieumyślnego.

Kiedy można nabyć własność skradzionego samochodu?

Podstawowe znaczenie ma art. 169 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny. Zgodnie z art. 169 § 1 Kodeksu cywilnego, jeżeli osoba nieuprawniona do rozporządzania rzeczą ruchomą zbywa rzecz i wydaje ją nabywcy, nabywca uzyskuje własność z chwilą objęcia rzeczy w posiadanie, chyba że działa w złej wierze. Ten ogólny mechanizm jest jednak ograniczony, gdy rzecz została zgubiona, skradziona albo w inny sposób utracona przez właściciela.

W przypadku samochodu skradzionego stosuje się art. 169 § 2 Kodeksu cywilnego. Przepis ten stanowi, że gdy rzecz zgubiona, skradziona lub w inny sposób utracona przez właściciela zostaje zbyta przed upływem 3 lat od chwili jej zgubienia, skradzenia lub utraty, nabywca może uzyskać własność dopiero z upływem tego 3-letniego terminu. Oznacza to, że sam upływ 2 lat od zakupu nie jest decydujący. Liczy się okres od chwili kradzieży lub innej utraty pojazdu przez prawdziwego właściciela, a nie okres od zawarcia umowy przez obecnego nabywcę.

Warunki, które zwykle trzeba wykazać, są następujące:

• samochód został wydany kupującemu po zawarciu umowy sprzedaży albo innej umowy przenoszącej własność,
• kupujący działał w dobrej wierze, czyli miał usprawiedliwione przekonanie, że sprzedawca jest uprawniony do sprzedaży auta,
• od kradzieży, zgubienia albo innej utraty samochodu przez właściciela minęły 3 lata,
• okoliczności transakcji nie wskazywały na nielegalne pochodzenie pojazdu.

Dobra wiara nie polega wyłącznie na subiektywnym przekonaniu kupującego. Musi być usprawiedliwiona okolicznościami. Znaczenie mają między innymi: cena pojazdu, zgodność numeru VIN z dokumentami, ciągłość dokumentów, sposób zapłaty, dane sprzedawcy, faktura VAT, umowa, wydanie kompletu kluczyków, historia rejestracji oraz to, czy kupujący sprawdził auto w dostępnych bazach lub dokumentach. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 18 maja 2000 r., sygn. akt III CKN 802/98, wskazał, że dobra wiara posiadacza rzeczy ruchomej oznacza usprawiedliwione konkretnymi okolicznościami przekonanie o nabyciu własności od osoby uprawnionej.

Istotny jest także wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 października 1997 r., sygn. akt II CKN 378/97. Sąd Najwyższy przyjął w nim, że jeżeli w 3-letnim okresie z art. 169 § 2 Kodeksu cywilnego rzecz skradziona znajdowała się kolejno w posiadaniu kilku osób, które ją zbywały, dla nabycia własności przez ostatniego nabywcę znaczenie może mieć dobra wiara nie tylko ostatniego nabywcy, lecz także wcześniejszych nieuprawnionych posiadaczy.

Pozew o ustalenie własności samochodu

Jeżeli nabywca chce wykazać, że mimo wcześniejszej kradzieży stał się właścicielem pojazdu, praktycznym rozwiązaniem może być powództwo o ustalenie prawa własności. Podstawą jest art. 189 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, zgodnie z którym powód może żądać ustalenia przez sąd istnienia lub nieistnienia prawa albo stosunku prawnego, gdy ma w tym interes prawny.

Interes prawny może wynikać z tego, że policja, prokuratura, wydział komunikacji, ubezpieczyciel albo osoba podająca się za właściciela kwestionuje Pani prawo do samochodu. W pozwie trzeba przedstawić dowody zakupu i dobrej wiary, a także ustalić, kiedy doszło do kradzieży lub utraty pojazdu przez właściciela. Bez tej daty nie da się prawidłowo ocenić 3-letniego terminu z art. 169 § 2 Kodeksu cywilnego.

Roszczenia wobec sprzedawcy z rękojmi za wadę prawną

Jeżeli nie można skutecznie obronić prawa własności samochodu, najważniejsze roszczenia kieruje się zwykle przeciwko sprzedawcy. Zgodnie z art. 556 Kodeksu cywilnego sprzedawca jest odpowiedzialny względem kupującego, jeżeli rzecz sprzedana ma wadę fizyczną lub prawną. Art. 556³ Kodeksu cywilnego wyjaśnia, że wada prawna występuje między innymi wtedy, gdy rzecz sprzedana stanowi własność osoby trzeciej albo jest obciążona prawem osoby trzeciej.

Jeżeli samochód był skradziony, a sprzedawca nie był właścicielem albo nie mógł skutecznie przenieść własności, mamy do czynienia z typową wadą prawną. Kupujący może złożyć sprzedawcy oświadczenie o odstąpieniu od umowy albo o obniżeniu ceny na podstawie art. 560 § 1 Kodeksu cywilnego. W praktyce przy samochodzie skradzionym najczęściej zasadne jest odstąpienie od umowy i żądanie zwrotu zapłaconej ceny, ponieważ wada prawna zwykle nie daje się usunąć prostym działaniem sprzedawcy.

Jeżeli kupującym jest przedsiębiorca, trzeba dodatkowo pamiętać o art. 563 § 1 Kodeksu cywilnego. Przepis ten przewiduje, że przy sprzedaży między przedsiębiorcami kupujący traci uprawnienia z rękojmi, jeżeli nie zbadał rzeczy w czasie i w sposób przyjęty przy rzeczach tego rodzaju oraz nie zawiadomił niezwłocznie sprzedawcy o wadzie, a gdy wada wyszła na jaw dopiero później - nie zawiadomił sprzedawcy niezwłocznie po jej stwierdzeniu. W sprawie auta kupionego na firmę nie warto więc zwlekać z pisemnym zawiadomieniem sprzedawcy.

Terminy przy wadzie prawnej wynikają z art. 576 Kodeksu cywilnego, który odsyła do art. 568 § 2-5 Kodeksu cywilnego, z modyfikacją początku biegu terminu. Przy wadzie prawnej termin liczy się od dnia, w którym kupujący dowiedział się o istnieniu wady, a jeżeli dowiedział się o niej dopiero na skutek powództwa osoby trzeciej - od dnia, w którym orzeczenie wydane w sporze z osobą trzecią stało się prawomocne. W typowej sprawie należy więc jak najszybciej po informacji z policji wysłać do sprzedawcy pismo z opisem wady, żądaniem stanowiska i ewentualnym oświadczeniem o odstąpieniu od umowy.

Sprzedawca może próbować powoływać się na wyłączenie lub ograniczenie rękojmi. Art. 558 § 1 Kodeksu cywilnego dopuszcza takie ograniczenie co do zasady, zwłaszcza w obrocie między przedsiębiorcami, ale art. 558 § 2 Kodeksu cywilnego stanowi, że wyłączenie lub ograniczenie odpowiedzialności z tytułu rękojmi jest bezskuteczne, jeżeli sprzedawca podstępnie zataił wadę przed kupującym. Dlatego trzeba sprawdzić fakturę, umowę, regulamin komisu, ogłoszenie i korespondencję ze sprzedawcą.

Jak napisać pismo do sprzedawcy?

Pismo do sprzedawcy powinno być konkretne i wysłane w sposób pozwalający udowodnić datę doręczenia, na przykład listem poleconym, kurierem albo e-mailem z potwierdzeniem, jeżeli strony tak komunikowały się przy sprzedaży. W piśmie warto wskazać:

• datę i dane transakcji, numer faktury VAT lub umowy, cenę i dane pojazdu, w tym numer VIN,
• informację uzyskaną od policji lub prokuratury o podejrzeniu pochodzenia samochodu z kradzieży,
• podstawę prawną: art. 556, art. 556³ oraz art. 560 § 1 Kodeksu cywilnego,
• oświadczenie o odstąpieniu od umowy albo żądanie obniżenia ceny - zależnie od strategii,
• wezwanie do zwrotu ceny w określonym terminie, na przykład 7 albo 14 dni,
• żądanie zwrotu dodatkowych kosztów, jeżeli powstały.

Oprócz zwrotu ceny można rozważyć odszkodowanie. Art. 574 § 1 Kodeksu cywilnego przewiduje, że jeżeli z powodu wady prawnej kupujący złożył oświadczenie o odstąpieniu od umowy albo obniżeniu ceny, może żądać naprawienia szkody, którą poniósł przez to, że zawarł umowę, nie wiedząc o istnieniu wady. Przepis wymienia przykładowo koszty zawarcia umowy, odebrania, przewozu, przechowania i ubezpieczenia rzeczy oraz zwrot nakładów. Niezależnie od rękojmi, w odpowiednich przypadkach można analizować także odpowiedzialność kontraktową z art. 471 Kodeksu cywilnego.

Czy można żądać pieniędzy od złodzieja?

Teoretycznie roszczenie wobec sprawcy kradzieży albo oszustwa może opierać się na art. 415 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym kto z winy swej wyrządził drugiemu szkodę, obowiązany jest do jej naprawienia. W praktyce jednak trzeba wykazać winę konkretnej osoby, wysokość szkody i związek przyczynowy między jej działaniem a stratą kupującego. Jeżeli sprawca nie był bezpośrednim sprzedawcą, dochodzenie pieniędzy od niego bywa trudniejsze niż roszczenie wobec sprzedawcy z rękojmi.

Jeżeli toczy się postępowanie karne, warto zgłosić swój udział jako pokrzywdzony, o ile organy uznają, że szkoda dotyczy także aktualnego nabywcy. W razie skazania sprawcy sąd karny może na podstawie art. 46 § 1 Kodeksu karnego orzec obowiązek naprawienia szkody w całości albo w części. Nie zastępuje to jednak analizy roszczeń cywilnych wobec sprzedawcy.

Co z prawdziwym właścicielem samochodu?

Jeżeli nie doszło do nabycia własności przez obecnego posiadacza, właściciel może żądać wydania samochodu na podstawie art. 222 § 1 Kodeksu cywilnego. Jest to roszczenie windykacyjne właściciela przeciwko osobie, która włada jego rzeczą bez skutecznego prawa względem właściciela. W takiej sytuacji kupujący, który utraci pojazd, powinien dochodzić zwrotu ceny i kosztów od swojego sprzedawcy.

Jeżeli natomiast spełnione są przesłanki z art. 169 § 2 Kodeksu cywilnego, czyli upłynęły 3 lata od kradzieży i nabywca był w dobrej wierze, można bronić stanowiska, że obecny posiadacz stał się właścicielem pojazdu. W razie sporu ostatecznie rozstrzyga sąd cywilny, a nie sama informacja z policyjnej bazy.

Samochód kupiony na firmę a konsument

W opisanym stanie faktycznym samochód został kupiony na firmę i na fakturę VAT. Jeżeli kupującym był przedsiębiorca, zastosowanie mają przede wszystkim przepisy Kodeksu cywilnego o rękojmi oraz obowiązki przedsiębiorcy z art. 563 § 1 Kodeksu cywilnego. Trzeba też sprawdzić, czy w umowie, fakturze, regulaminie komisu albo ogólnych warunkach sprzedaży nie ograniczono rękojmi na podstawie art. 558 § 1 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli kupującym była osoba fizyczna prowadząca działalność gospodarczą, a zakup nie miał dla niej charakteru zawodowego, znaczenie może mieć art. 556⁴ Kodeksu cywilnego. Przepis ten rozszerza ochronę przewidzianą dla konsumenta na osobę fizyczną zawierającą umowę bezpośrednio związaną z jej działalnością gospodarczą, gdy z treści umowy wynika, że nie ma ona dla tej osoby charakteru zawodowego. Ocena zależy od wpisu w CEIDG, rodzaju działalności i celu zakupu auta.

Jeżeli sprawa dotyczy sprzedaży konsumenckiej zawartej z przedsiębiorcą po 1 stycznia 2023 r., trzeba dodatkowo analizować przepisy ustawy z dnia 30 maja 2014 r. o prawach konsumenta dotyczące niezgodności towaru z umową. W sprawach starszych albo w relacjach między przedsiębiorcami i między osobami prywatnymi zasadnicze znaczenie nadal mają przepisy Kodeksu cywilnego wskazane powyżej.

Jeżeli natomiast samochód był sprzedawany wprost jako uszkodzony, nie wyłącza to automatycznie odpowiedzialności za wadę prawną. Inny jest problem technicznej sprawności auta, a inny brak skutecznego prawa własności po stronie sprzedawcy. Więcej o znaczeniu takiego zastrzeżenia omawia materiał: sprzedaż auta jako uszkodzony.

FAQ

Czy faktura VAT chroni przed utratą skradzionego samochodu?

Faktura VAT jest ważnym dowodem zakupu, ale sama nie przesądza o nabyciu własności. Jeżeli sprzedawca nie był właścicielem, trzeba ocenić przesłanki z art. 169 Kodeksu cywilnego oraz możliwość roszczeń z rękojmi za wadę prawną na podstawie art. 556 i art. 556³ Kodeksu cywilnego.

Od kiedy liczy się 3-letni termin przy skradzionym aucie?

Termin z art. 169 § 2 Kodeksu cywilnego liczy się od chwili zgubienia, skradzenia albo innej utraty rzeczy przez właściciela, a nie od dnia zakupu przez aktualnego nabywcę. Dlatego trzeba ustalić datę kradzieży lub utraty auta.

Czy mogę sprzedać samochód oddany mi przez policję na przechowanie?

Nie należy tego robić. Jeżeli samochód został zabezpieczony w postępowaniu karnym i powierzony na przechowanie, rozporządzanie nim może narazić na poważne konsekwencje. Trzeba stosować się do decyzji policji, prokuratora lub sądu i zachować auto do czasu rozstrzygnięcia sprawy.

Czy mogę od razu żądać zwrotu pieniędzy od sprzedawcy?

Tak, jeżeli samochód ma wadę prawną, można skierować do sprzedawcy zawiadomienie o wadzie i - zależnie od sytuacji - oświadczenie o odstąpieniu od umowy na podstawie art. 560 § 1 Kodeksu cywilnego. Przy zakupie na firmę trzeba działać niezwłocznie ze względu na art. 563 § 1 Kodeksu cywilnego.

Czy sprzedawca odpowiada, jeśli sam nie wiedział, że auto jest kradzione?

Odpowiedzialność z rękojmi za wadę prawną na podstawie art. 556 i art. 556³ Kodeksu cywilnego co do zasady nie zależy od winy sprzedawcy. Brak wiedzy sprzedawcy może mieć znaczenie dla innych roszczeń, ale nie wyklucza automatycznie rękojmi.

Podsumowanie

Zakup samochodu, który okazuje się skradziony, wymaga równoległego działania w kilku kierunkach. Po pierwsze, trzeba zabezpieczyć dokumenty z policji i ustalić datę kradzieży. Po drugie, należy ocenić dobrą wiarę nabywcy oraz możliwość nabycia własności na podstawie art. 169 § 2 Kodeksu cywilnego. Po trzecie, trzeba szybko skierować roszczenia do sprzedawcy z tytułu wady prawnej, zwłaszcza gdy kupującym był przedsiębiorca.

Jeżeli od kradzieży minęły 3 lata i nabywca działał w dobrej wierze, można rozważyć pozew o ustalenie własności na podstawie art. 189 Kodeksu postępowania cywilnego. Jeżeli te warunki nie są spełnione, zasadniczą drogą jest odstąpienie od umowy, żądanie zwrotu ceny i ewentualnego odszkodowania od sprzedawcy.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, w szczególności art. 169, art. 222 § 1, art. 415, art. 471, art. 556, art. 556³, art. 556⁴, art. 558, art. 560, art. 563, art. 568, art. 574 i art. 576.
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, art. 189.
3. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego, art. 217, art. 228 i art. 230.
4. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, art. 46 § 1, art. 291 § 1 i art. 292 § 1.
5. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 maja 2000 r., sygn. akt III CKN 802/98.
6. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 października 1997 r., sygn. akt II CKN 378/97.