Podział majątku za życia rodziców a prawa dziecka

Czy rodzice mogą podzielić majątek za życia tylko między wybrane dzieci?

Tak. Dopóki rodzice żyją, ich majątek nie jest jeszcze spadkiem. Dziecko nie ma prawa żądać, aby rodzice za życia podzielili majątek po równo między wszystkie dzieci. Właściciel może korzystać z rzeczy i rozporządzać nią z wyłączeniem innych osób w granicach określonych przez ustawy i zasady współżycia społecznego, co wynika z art. 140 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny.

Jeżeli mieszkanie, dom, działka lub garaż stanowią własność rodziców, mogą oni przenieść własność na jedną z córek, na wszystkie dzieci albo na osobę trzecią. Zakaz umownego wyłączania lub ograniczania zbywalności prawa, jeżeli według ustawy jest ono zbywalne, wynika z art. 57 § 1 Kodeksu cywilnego. Oznacza to, że samo poczucie niesprawiedliwości rodzinnej nie blokuje skutecznej darowizny.

Przy nieruchomościach konieczna jest forma aktu notarialnego. Umowa zobowiązująca do przeniesienia własności nieruchomości oraz umowa przenosząca własność nieruchomości wymagają aktu notarialnego na podstawie art. 158 Kodeksu cywilnego. Jeżeli nieruchomość należy do majątku wspólnego małżonków, co do zasady oboje małżonkowie muszą uczestniczyć w czynności rozporządzającej. Wynika to z art. 37 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, który wymaga zgody drugiego małżonka m.in. do zbycia nieruchomości.

Darowizna, testament czy dożywocie - różne skutki prawne

W praktyce rodzice najczęściej wybierają jedno z trzech rozwiązań: darowiznę, testament albo umowę dożywocia. Każde z nich wywołuje inne skutki.

Garaż wybudowany na gruncie rodziców - kto jest właścicielem?

Kluczowe znaczenie ma to, czy garaż jest trwale związany z gruntem. Zgodnie z art. 48 Kodeksu cywilnego do części składowych gruntu należą w szczególności budynki i inne urządzenia trwale z gruntem związane. Art. 47 § 1 Kodeksu cywilnego stanowi, że część składowa rzeczy nie może być odrębnym przedmiotem własności i innych praw rzeczowych. Z kolei art. 191 Kodeksu cywilnego przewiduje, że własność nieruchomości rozciąga się na rzecz ruchomą połączoną z nieruchomością tak, że stała się jej częścią składową.

W praktyce oznacza to, że jeżeli dziecko wybudowało na gruncie rodziców murowany garaż albo inny obiekt trwale związany z gruntem, właścicielem garażu jest właściciel gruntu. Nie decyduje o tym, kto kupował materiały, kto płacił wykonawcom ani kto faktycznie korzystał z garażu. Wyjątki są ograniczone, np. art. 235 § 1 Kodeksu cywilnego przewiduje odrębną własność budynków wzniesionych na gruncie oddanym w użytkowanie wieczyste.

Inaczej może wyglądać sytuacja garażu blaszanego lub konstrukcji nietrwale związanej z gruntem. Jeżeli obiekt można odłączyć bez istotnego uszkodzenia i nie stał się częścią składową nieruchomości, może być traktowany jako rzecz ruchoma. Ocena zależy od sposobu posadowienia, konstrukcji, pozwolenia lub zgłoszenia budowlanego oraz realnej możliwości demontażu.

Zwrot nakładów na nieruchomość rodziców

Jeżeli garaż stał się częścią składową nieruchomości rodziców, dziecko zwykle nie może żądać uznania go za swoją własność. Może natomiast rozważyć roszczenie o zapłatę, jeżeli wykaże, że rodzice lub późniejszy właściciel uzyskali korzyść majątkową jego kosztem bez podstawy prawnej.

Podstawą prawną może być art. 405 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było możliwe - do zwrotu jej wartości. Jeżeli świadczenie polegało np. na zapłacie za materiały lub prace, a podstawa świadczenia odpadła albo zamierzony cel świadczenia nie został osiągnięty, znaczenie może mieć także art. 410 § 2 Kodeksu cywilnego dotyczący nienależnego świadczenia.

Nie w każdej sprawie roszczenie będzie jednak oparte na bezpodstawnym wzbogaceniu. Jeżeli dziecko było posiadaczem nieruchomości lub jej części, rozliczenie nakładów może podlegać art. 226-231 Kodeksu cywilnego. Przykładowo art. 226 § 1 Kodeksu cywilnego reguluje roszczenia posiadacza samoistnego w dobrej wierze o nakłady konieczne i inne nakłady zwiększające wartość rzeczy. Dobór podstawy prawnej zależy więc od tego, czy dziecko miało tylko zgodę rodziców na budowę, czy faktycznie władało częścią nieruchomości jak posiadacz.

Wartość roszczenia nie zawsze równa się sumie faktur. Sąd może badać, o ile wzrosła wartość nieruchomości albo jaka korzyść pozostała u właściciela. W sprawach o nakłady istotne są faktury, rachunki, przelewy, zdjęcia z budowy, wiadomości z rodzicami, zeznania świadków oraz dokumenty budowlane.

Od kogo żądać zwrotu pieniędzy, jeżeli rodzice przepiszą nieruchomość na siostrę?

Jeżeli rodzice nadal są właścicielami nieruchomości, roszczenie o zwrot nakładów co do zasady kieruje się przeciwko nim. Jeżeli jednak nieodpłatnie przekażą nieruchomość siostrze, znaczenie ma art. 407 Kodeksu cywilnego. Przepis ten stanowi, że jeżeli ten, kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, rozporządził korzyścią na rzecz osoby trzeciej bezpłatnie, obowiązek wydania korzyści przechodzi na tę osobę trzecią.

Typowym bezpłatnym rozporządzeniem jest darowizna. W takiej sytuacji pozwaną może być obdarowana siostra, ale trzeba wykazać zarówno poniesienie nakładów, jak i to, że korzyść przeszła na nią wraz z nieruchomością. Jeżeli nieruchomość została sprzedana odpłatnie, analiza jest inna - wtedy trzeba ustalić, czy wzbogacenie pozostało u rodziców np. w cenie sprzedaży.

Przed pozwem zwykle warto wysłać pisemne wezwanie do zapłaty. Art. 455 Kodeksu cywilnego przewiduje, że jeżeli termin spełnienia świadczenia nie jest oznaczony i nie wynika z właściwości zobowiązania, świadczenie powinno być spełnione niezwłocznie po wezwaniu dłużnika. Wezwanie porządkuje sprawę, wyznacza termin zapłaty i może mieć znaczenie dla odsetek za opóźnienie na podstawie art. 481 § 1 Kodeksu cywilnego.

Przedawnienie roszczenia o zwrot nakładów

Aktualnie podstawowy termin przedawnienia roszczeń majątkowych wynosi 6 lat, a dla roszczeń o świadczenia okresowe oraz roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej - 3 lata. Wynika to z art. 118 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym samym przepisem koniec terminu przedawnienia przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego, chyba że termin przedawnienia jest krótszy niż 2 lata.

Przy roszczeniach bezterminowych, takich jak wiele roszczeń o zwrot bezpodstawnego wzbogacenia, trzeba uwzględnić art. 120 § 1 zdanie drugie Kodeksu cywilnego. Jeżeli wymagalność roszczenia zależy od podjęcia określonej czynności przez uprawnionego, bieg terminu rozpoczyna się od dnia, w którym roszczenie stałoby się wymagalne, gdyby uprawniony podjął czynność w najwcześniej możliwym terminie. W praktyce oznacza to, że nie zawsze można dowolnie przesuwać początek przedawnienia przez późne wysłanie wezwania do zapłaty.

Jeżeli nakłady były ponoszone wiele lat temu, trzeba oddzielnie zbadać daty wydatków, datę zakończenia budowy, moment przekazania nieruchomości oraz to, czy bieg przedawnienia został przerwany. Art. 123 § 1 Kodeksu cywilnego wskazuje, że przedawnienie przerywa się m.in. przez każdą czynność przed sądem przedsięwziętą bezpośrednio w celu dochodzenia roszczenia oraz przez uznanie roszczenia przez osobę, przeciwko której roszczenie przysługuje.

Jaki sąd i jakie koszty przy pozwie o zwrot nakładów?

Właściwość rzeczowa zależy od wartości przedmiotu sporu. Zgodnie z art. 17 pkt 4 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego sąd okręgowy rozpoznaje sprawy o prawa majątkowe, w których wartość przedmiotu sporu przewyższa 100 000 zł, poza wyjątkami wskazanymi w tym przepisie. Jeżeli wartość żądania nie przekracza 100 000 zł, sprawę co do zasady wnosi się do sądu rejonowego.

Właściwość miejscową określa zasadniczo art. 27 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego - powództwo wytacza się przed sąd pierwszej instancji, w którego okręgu pozwany ma miejsce zamieszkania. W niektórych stanach faktycznych można rozważać także właściwość przemienną, ale wymaga to oceny konkretnej podstawy roszczenia.

Opłatę od pozwu ustala się według ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Dla spraw o prawa majątkowe art. 13 ust. 1 tej ustawy przewiduje opłaty stałe przy wartości przedmiotu sporu do 20 000 zł, a art. 13 ust. 2 przewiduje opłatę stosunkową 5% wartości przedmiotu sporu przy wartości ponad 20 000 zł, nie więcej jednak niż 200 000 zł. Osoba w trudnej sytuacji finansowej może złożyć wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych na zasadach określonych w art. 102 ust. 1 tej ustawy.

Zachowek po rodzicach a darowizny za życia

Jeżeli rodzice przekażą za życia majątek wybranym dzieciom, pominięte dziecko nie może zwykle żądać zachowku od razu. Roszczenie o zachowek powstaje dopiero po śmierci spadkodawcy, jeżeli spełnione są warunki z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego. Uprawnionymi są zstępni, małżonek i rodzice spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy.

Wysokość zachowku wynosi co do zasady połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo zstępny jest małoletni, zachowek wynosi dwie trzecie wartości tego udziału. Wynika to bezpośrednio z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego.

Darowizny dokonane przez spadkodawcę mogą być doliczane przy obliczaniu zachowku na podstawie art. 993 Kodeksu cywilnego. Ważne jest jednak ograniczenie z art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego: przy obliczaniu zachowku nie dolicza się drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych, a także darowizn dokonanych przed więcej niż 10 laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, ale tylko wtedy, gdy były dokonane na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku. Darowizny na rzecz dzieci, które są spadkobiercami lub uprawnionymi do zachowku, mogą więc mieć znaczenie także wtedy, gdy zostały dokonane dawniej niż 10 lat przed śmiercią rodzica.

Roszczenie o zachowek przedawnia się z upływem 5 lat. Dla roszczeń z testamentu termin ten biegnie od ogłoszenia testamentu, a dla roszczeń przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu darowizny lub zapisu windykacyjnego - od otwarcia spadku. Wynika to z art. 1007 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego.

Od 2023 r. w sprawach o zachowek większe znaczenie ma możliwość rozłożenia płatności na raty, odroczenia terminu płatności, a wyjątkowo nawet obniżenia zachowku. Przewiduje to art. 997(1) § 1 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z art. 997(1) § 2 Kodeksu cywilnego rozłożenie na raty następuje na okres nie dłuższy niż 5 lat, a w wypadkach zasługujących na szczególne uwzględnienie sąd może ten okres przedłużyć, przy czym zmieniony termin nie może być dłuższy niż 10 lat.

FAQ

Źródła

• Art. 47, art. 48, art. 57 § 1, art. 118, art. 120 § 1, art. 123 § 1, art. 140, art. 158, art. 191, art. 226-231, art. 235 § 1, art. 405-407, art. 410 § 2, art. 455, art. 481 § 1, art. 908 § 1, art. 943, art. 991, art. 993-995, art. 997(1), art. 1007 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny.
• Art. 37 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Art. 17 pkt 4 i art. 27 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 13 ust. 1 i 2 oraz art. 102 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.